6.1.3. Атмосфералық ауа мониторинг! заңдары мен нормативті-техникалық құжаттары

Елді мекендердегі атмосфералык, ауа мониторингісі «қоршаған ортаны қорғау» заңының 24 - бабына сай жүргізіледі. Бунда, қоршаған ортаның мемлекеттік мониторингісі, соның ішінде атмосфералық ауа жағдайы, мемлекеттік мекемелер, қоршаған ортаны қорғау женіндегі мекеме жүргізеді және мыналарды қамтитындылығы айтылған:

• қоршаған орта жағдайына белігілі жоба бойынша жүргізілген бақылау, сонымен қатар оларға антропогендік көздердің әсері;

• керсетілген нысанадағы бақылау жағдайына баға;

• олардың өзгеруіне болжам.

Сонымен бірге қоршаған ортаның мониторингісі ҚР Үкіметі 27.06.2001 ж. №885 «Қоршаған орта және табиғат ресурстарына Біртутас мемлекеттік (БММЖ) мониторинг жуйесін енгізу және уйымдастыру заңы» туралы қаулысымен бекітілді.

Бул заң қоршаған орта мен табиғат ресурстарына Біртутас мемлекеттік мониторинг жуйесі туралы түсінік, мақсаты, міндеті және оның құрылымын, мониторинг жүргізу мазмуны мен ретін, қаржыландыру көзі туралы түсінік береді.

Қоршаған орта мен табиғат ресурстарына БММЖ мақсаты әкімшілік және шаруашылық шешімдер және табиғат ресурстарын пайдалануды бақылау, қоршаған орта жағдайы туралы халыққа хабарлау және халықтың денсаулығына қоршаған орта жағдайының әсері туралы мәліметтер тарату.

Қоршаған орта ментабиғат ресурстарына БММЖ міндеті:

• қоршаған орта мен табиғат ресурстарына күнделікті, сонымен қатар антропогендік көздердің әсерін бақылау;

• қоршаған орта жағдайын, ҚР аймағындағы барлық табиғи ресурстарын және жеке аумақтар аймағын нақты бағалау, талдау, сонымен қатар халықтың денсаулығына қоршаған орта жағдайының әсерін болжау;

• қоршаған орта мен табиғат ресурстары туралы мәліметтерді жинау және сақтау.

Қоршаған орта мен табиғат ресурстарына БММЖ негізгі қызметі:

• қоршаған ортаның барлық параметрлерінің периодты, олардың өзгеруін толық бағалауға аспаптық (инструменталды), аналиттік бақылаулар және басқа әдістерді пайдалану:

• қоршаған орта және табиғат ресурстары туралы банкі мен кадастрлер мәліметтерін жинау және барлық экологиялық хабарларды тізу;

• табиғат ортасына эсер етудің арасындағы байланыс, ластану деңгейінің өзгеруі және олардың салдары;

• қоршаған орта, табиғат ресурстары жағдайы туралы мәліметтерді аймақтық, республикалықжәнехалықаралықдеңгейде алмастыру;

• қоршаған орта мен табиғат ресурстары мониторингісін орталық орындаушы органның біртутас әдістемелік және метеорологиялық базамен, мекемелерді, өндірісорындарын,

• қоршаған орта мен табиғат ресурстары мониторинг саласында ғылыми - зерттеу жэне тәжірибелік - конструкторлық жумыстардың негізделуі.

Қоршаған табиғат ортасының сапасын анықтауда оның негізі болып, бақылау қорытындысы, яғни мониторингісі, мониторинг жүргізу үшін заңдастырылған және нормативтік құжаттар керек.

Қоршаған ортаның мониторингісінде міндеттітүрде орындалатын негізгі нормативті -техникалық қүжат, бұл нормалар, заңдар, үлгілер (стандарттар), жиынтығы.

Табиғат қорғау қызметінде басты стандарт ГОСТ 17.0.0.01-76 «Табиғат қорғау және табиғи ресурстарды пайдалануды жақсару аймағында стандарттар жүйесі».

Табиғат қорғау аймағындағы стандарттар жүйесінде жалпы номер 17 саны берілген. Ол мынадай тармақтарға бөлінеді (группаларға): 0 - жалпы ереже; 1 - гидросфера; 2 - атмосфера; 3 - топырақ; 4 - жер; 5 - флора; 6 - фауна; 7 - қазба байлық. Мысалы, 17.2 группасы - «Табиғатты қорғау. Атмосфера».

Табиғат қорғау жүйесіндегі мемлекеттік стандарттар жұмыс бағытына қарай мынадай түрлерге бөлінеді: 1 - терминдер, қызметі, нені анықтайтындығы; 2 -зиянды заттардың лақтырылыстары (выброс) мен шығарылыстарының (сброс) нормалары мен өлшеу әдістері; 3- табиғатты қорғау және табиғи ресурстарды тиімді лайдалану ережесі; 4-табиғи нысаналар мен шаруашылық әсерлердің ықпалын анықтау әдістері; 5, 6 - қоршаған ортаны қорғау және бақылау құралдарына қойылатын талап; 7 - басқа стандарттар.

Толық стандартқа индекс (ГОСТ), жүйе номері (17), стандарттың номері және басылған жылы белгіленеді.

Стандарттар мемлекеттік стандарттан (ГОСТ) басқа салалық (отраслевой) (OCT) және заводтық түрі болады. Бүлардан басқа әртүрліережелер, нормалар, нұсқаулықтар шығарылады.

Атмосфераның мониторингісін жүргізгенде міндетті түрде келесі стандарттар қажет:

1. ГОСТ 17.2.3.01-86 Табиғатты қорғау. Атмосфера. «Елді мекендегі ауа сапасын бақылау ережесі».

Бұл стандарт селитебтік аумақтардағы және жаңа пайда болған елді мекендердегі ауа сапасын бақылауға арналған.

Өнеркәсіптік мекемелері аумақтарындағы ауа сапасын анықтауға стандарт жарамайды.

Стандарт мынандай тараулардан түрады:

Бақылауды ұйымдастыру;

Бақылау бекеттерінің сапасы және орналастыру;

Бақылау уақыты мен бағдарламасы;

Сынама алу;

Атмосфераның ластану сипаты.

2. ГОСТ 17.2.4.02-81 - Табиғатты қорғау. Атмосфера. «Зиянды заттарды анықтау және қойылатын жалпы талап».

Бұл стандарт зиянды заттарды анықтау әдісіне жалпы қойылатын талапты белгілеген.

Осының нәтижесінде зиянды заттарды анықтау әдісіне мемлекеттік стандарттар жасалады. Автоматты бақылау жұмысын жасайтын құралдардың (прибор) жалпы ережесі жарамайды.

Стандарт толығымен СТ СЭВ 2598-80 сәйкесті.

Зиянды заттарға отбор алу жэне сынамаларды дайындау ГОСТ 17.2.3.01-77 бойынша жүреді.

3. ГОСТ 17.2.4.05-83. Табиғатты қорғау. Атмосфера. «Өлшенетін шаңды гравиметрлік әдіспен анықтау».

Бұл стандарт елді мекендердегі және өндіріс аймағындағы санитарлы қорғаныс шекарасынан 0,04 -10 мг/м³ диапазонда шаңның өлшенетін белігін гравиметрлік әдіс арқылы бір реттік (разовый) жэне орташа тәуліктік мөлшерін анықтауға мүмкіндік береді.

Стандарт толықтай СТ СЭВ 3846-82 сәйкес келеді.

Әдістің мақсаты фильтр арқылы белгілі бір көлемдегі ауа өткендегі ұсталған шаңның салмағын өлшеу.

Стандарт келесі тарауларды қамтыған:

Сынама алу;

Құралдар;

Өлшеу жүргізу;

Мәліметтерді талдау.

4. ГОСТ 17.2.4.03-81 Табиғатты қорғау. Атмосфера. «Аммиакты индофенольды әдіспен анықтау».

Стандарт толықтай СТ СЭВ 2599-80 сәйкес келеді.

Атмосфералық ауада 0,1-ден 1,0 мг/м³диапазондағы аммиактың бір реттік (разовый) жэне орташа тәуліктік мөлшерін осы стандарт арқылы біледі.

Бұл әдіс аммиактың нитролруссид натрий мен индофенолдық қатысуынан, гипохлорид жэне фенол түзіледі. Ерітіндінің түсі кекке боялады. Кектүстің қанықтылығына байланысты аммиактың мелшерін анықтауға негізделген.

Стандартта мынадай тарауларды қамтыған:

Сынама алу;

Қуралдар;

Материалдар мен реактивтер;

Талдауға дайындалу;

Талдау жасау;

Қорытындыны талдау.

5. ГОСТ 17.2.6.01-86 - Табиғатты қорғау. Атмосфера. «Елді мекендердегі ауадан отбора алуға қолданатын құралдар».

Бул стандарт елді мекендердегі ауадан сынама алу ушін құралдар (аспиратор), одан әрі зертханалық талдау жасау ушін таратылады.

Стандарт елді мекендердің ауа сапасы мен оны бақылауға арналған аспираторға жалпы техникалык, ережелерді қамтиды.

Стандарт осы сияқты аспиратормен өндіріс орындарынан, ғылыми - зерттеу жумыстарына арналған бірегей немесе кішкене партиялармен шығарылған аспираторларға таралмайды.

6. ГОСТ 17.2.6.02-85 - «Атмосфераның ластануын бақылауға арналған автоматты газоанализаторлар».

Стандарт толықтай СТ СЭВ 5172-85 сәйкес келеді.

Бұл стандарт қаладағы және басқа елді мекендерде атмосфералық ауаның ластануын, сонымен қатар атмосфераның фондык, ластануын автоматты газоанализатордың (газоанализатор) көмегімен анықтауға негізделген.

Стандарт арақашықтықтың (дистанционные) және зертханалык, газоанализаторларға, сонымен қатарғылыми зерттеулерге тарамайды.

Стандартта сонымен бірге газоанализаторлардың жіктемесі, оларға техникалық талап, зиянды заттарды анықтау әдістерінің жалпы ережесі қамтылған.

Осы стандартты негізге ала отырып, атмосфералық ауаны ластайтын зиянды қосылыстардың нақты туріне жеке мемлекеттік стандарт жасалады.

7. ГОСТ 17.2.1.03-84 - Табиғатты қорғау. Атмосфера. «Ластануды бақылауды анықтау және терминдер».

Бул стандартта ғылымда қолданылатын терминдер, техникалық және ендірістік терминдер, атмосфераның ластануын бақылау, анықтау аймағындағы тусініктерді қамтиды.

Стандарт бойынша енген терминдер, міндеттітурде қужаттардың барлық түрлерінде, ғылыми-техникалық, оқулық және анықтамалық әдебиеттерде бірдей қолданылады.

Жеке тусініктер үшін бір стандартталған термин қолданылады. Стандартталған синоним терминдерді пайдалануға руқсат етеледі.

8. ГОСТ 17.2.3.02-78 - Табиғатты қорғау. Атмосфера. «Өндіріс орындарында ауаға шығатын зиянды заттардың шектік мөлшерін қою ережесі».

Бул стандарт өндіріс орындарынан ауаға шығатын зиянды заттардың шегін анықтау ережесіне негізделген.

Осы стандартты негізге ала отырып, салалық ерекшелігіне байланысты зиянды заттардың шығару мөлшерін негізге ала отырып, үкімет және ведомство салалық стандарттар мен басқа нормативті қужаттар жасалады.

Стандарт мынадай тарауларды қамтиды:

Жалпы талап;

ПДВ (шекті мелшердегі шығарылыс) белгіленгендегі атмосфералық ауа сапасының елшемі (критерий);

ПДВ (ПСВ) белгілеу;

ПДВ (ПСВ) орындалуын қадағалау;

Жоғарыда берілген стандарттардың бәрін бурынғы КСРО комитетімен кезінде талданып, бекітілген, ҚР стандарттау комитетімен қабылданған және республиканың барлық аймағына таралады.

6.1.4. Зерттеу әдістерінің жіктелуі: физикалық, химиялық, аралас (комбинированный)

Экологиялық мониторингті бақылау құралдары зерттеу әдістері, зерттеу әдістерінің қолданылуына байланысты, арақашықтықтық (дистанционные) және жербетілік (наземные) деп бөлінеді.

Арақашықтықтан бақылау эд/с/зондылық жер (электромагнитті, акустикалық, гравитациялык,) және датчикке алынған хабарды ауыстыру, яғни ғарыштық және авиациялық мониторингте пайдаланылатын, сонымен қатар Жер бетінің ешкім бара алмайтын табиғат ортасына бақылауды физикалық әдісті негізге ала отырып жүргізеді.

Жербетілік әдіс химиялық және биологиялық зерттеу әдістері бойынша журеді.

Арақашықтықтан басқару әдісі атмосфераны, гидросфераны және биолитосферны басқару кезінде кең қолданады. Арақашықтықтан басқару әдісінің артықшылығы, аумағына байланысты зиянды заттардың орташа концентрациясын үздіксіз анықтауға, сонымен қатар зиянды қосылыстардың ластану шамасын анықтайтын, тікелей таралуын бағалайды. Одан басқа, бул әдіс әртүрлі бақылау бекеттерінде сынамаға талдау жасамай зиянды заттардың атмосферадағы қозғалысын, қауіпті жағдайлардың мән-жайын бірнеше шақырым арақашықтықтан болжайды.

Қоршаған ортаны бақылаумен айналысатын қазіргі заманға сай зертханаларда (лаборатория), оптикалық зерттеудің бірнеше түрлерін (мыс., спектрометрлердің бірнеше түрін, УК- және ИҚ-), газды, суйықтық және жұқа қабатты хроматография, радиометриялық, электрохимиялық - арқылы бөліну әдістері, вольамперметр және ионометрлік әдістерді қолдану арқылы жүреді.

Бұл саладағы мамандардың алдында тұрған басты міндет жаңа, өте сезгіш, ете дәлдікпен жұмыс жасайтын, селективті және өте қымбат емес талдау әдістерін жетілдіру.

Оптикалық әдіс - қоршаған ортаны бақылау аймағында жиі қолданылатын әдіс. Классикалық фотометрия жөне спектрофотометрия әдісі әртурлі реагент арқылы зерттелетін сұйықтық тусінің өзгеруіне негізделген, практикада кең қолданылады (12- сурет).

12- сурет. Фотометрдің жалпы көрінісі: 1 - сыртқы қабаты; 2 - бурайтын қулағы;

3 - темір негізі; 4 - ұстағышы; 5 - ашылатын қақпағы

Осы әдіспен бірге атомды - абсорбциялық және эмиссиялық (флуоресценттік) спектрометрлік әдістің ролі өсуде. Бул әдістер төменгі айқындау шегі (предел обнаружения) (10~¹⁴ г) арқылы, зерттелетін сынама қурамынан бірнешехимиялықэлементтерді анықтайды. Бул мақсат үшін бағасының жоғарылығына қарамастан, автоматты спектрометрия және кванметрлер қолданылуда.

Атомды - абсорбциялық спектрометрия әдісі (13 - сурет), әсіресе атмосфераның және судың ластануын бақылауда қарапайым әдіске айналуда. Қарапайым сынаманы дайындауда немесе концентрлеу анықтаудың сезгіштігін көбейтуге мүмкіндік жасайды, яғни жоғарыда айтылған әдістер қоршаған ортаның әртүрлі нысаналарының анықталатын заттар қурамының сандық үқсастығына негізделген.

13- сурет. Атомды- абсорбциялық С-115- М1 спектрофотометрі

Өтіп жатқан процестердің механизмін және қүрылымын анықтау үшін, рентгенофлуореценттік, диффракциялықталдау, молекулалық спектрометрия (ИК-, УФ-, ЯМР-, ЭПР- спектроскоптары жэне т.б.) қолданылады. Осы әдістерге мысал ретінде 14 а, б суреттерде UV-1201 спектрофотометрі бейнеленген.

а

14 сурет. ^м Шимадзу" фирмасы шығарған UV -1201 спектрофотометрі, а - қуралдың сыртқы көрінісі; б - сызбалық көрінісі. 1- экран; 2 - клавиатура; 3 - дискеттер; 4 - сынама салатын орын; 5 - көп ұяшықты кассета; 6 - жарық түсіру орны.

Қоршаған табиғат ортасын бақылауда аналиттік әдістердің ішінде маңызды орынды алатын-радиометрлікәдіс. Оларды қоршаған орта бақылау зертханаларында қолдану шектелген, себебі арнайы жабдықталған қуралдармен көптеген қауіпсіздікережелерін сақтауды талап етеді. Бірақ та, басқа әдістер болмаған жағдайда, көбінесе айқындау шегіне қойылатын талаптардың жоғары болуына байланысты, радиометрлікәдісті қолданады. Мысалы, биологиялық материалдан элементтің ізін анықтау үшін, стехиометрлік талдау немесе нейтронды - активтік әдіс қолданады.

15-сурет. J1XM -8МД газдық хроматограф: 1 - талдау блогі; 2 - детектордың блок питаниясы; 3 - температураны жобалайтын блок; 4 - ИМП-0,5 аз ток желісін күшейткіш; 5 - газды дайындау блогі; 6- КСП -4 жасағышы.

Атомдардың меченный әдісі ерекше роль атқарады. Бул әдіспен топыраққа тыңайтқышты енгізу арқылы, оның қарқынын, микроэлементтердің организмге, есімдіктіңжапырағына енуін зерттейді.

Қазіргі уақытта бөліну әдістері, әсіресе газохроматографиялык, және сұйық хроматографиялық (таратушылық, ион алмастыру, адсорбциялық), сонымен бірге электрофоретикалык, әдіс кең көлемде таралуда.

Қоршаған ортаның нысаналарына зерттеу жүргізуде көбінесе тиімді әдістер қарастырылады, отбор алудан бастап және қорытынды мәліметтерді беруде автоматты жүйеге толық ауысуға мүмкіндігі бар жағдайлар қарастырылады. Орындау әдістерін таңдаған кезде құралдардың қуны зертханаларға тиімді болуын ескерген жөн.

Қоршаған ортаға бақылау көбінесе далал ық жағдайларда жүреді. Ол үлкен келемді қуралдардың, тіпті жоғарыда айтылған талаптарға сай келгеннің езінде қолайсыз.

Қазіргі заманғы қуралдар мен жабдықтар кең келемдегі заттарды және сынаманың қурамынан бірнеше компоненттерді бақылауға арналған болуы керек.

Айтылған талаптарды электрохимиялық әдіс қанағаттандыра алады, себебі онымен топырақтың анализін, су, атмосфера, биологиялық нысаналарды да зерттей аламыз. Электрохимиялық әдістің негізгісіне вольтамперометр (полярографты қосқанда), потенциометр (ионометр), кулонометр және кондуктометрлікәдістер кіреді. Осы әдістердің ішінен тек мембраналық ионоселективтік

электродпен жабдықталған ионометрия XX ғасырдың жаңа зерттемесі.

Химиялық талдаудың бұрынғы қолданылған және жаңадан шыққан, барлық әдістері үнемі жетілдіру үстінде. Алдағы уақытта бұл әдістерді жаңа құралдармен, қазіргі заманға сай автоматтандырылған және қолайлы кішкене формада, математикалықәдістерменжетілген экспресс әдістер басады.

6.1.5. Периодты және үздіксіз бақылау әдістері.

Автоматты жүйе

Атмосфералық ауаның сапасын бақылау әдісін мынадай топтарға белуге болады: үздіксіз өндірістік бақылау әдісі, периодты бақылау әдісі, экспресс - әдістер. Әрбір топтар зерттеу жумыстарының технологиялық процестеріне байланысты топшаларға жіктеледі (16 - сурет).

Үздіксіз бақылау әдісі зерттеу көлемі автоматты жүреді, ол ластандыру ошағы туралы толық мәлімет алуға көмектеседі.

16- сурет. Атмосфералық ауаны зерттеу әдістері

Периодты бақылау атмосфералық ауаның белгілі бір уақыт, бөлік аралығында ластануын сипаттайды, белгілі бір графикке сай жэне өндірістік процестер цикліне сай немесе жағдайдың мезгілге байланысты өзгерісіне бақылау жасайды. Атмосфералык, ауаны периодты бақылау жасағанда алынған сынамаларға талдау зертханаларда жүргізіледі.

Атмосфералық ауаны экспресс - әдіспен бақылаған кезде кәбінесе экстремальды жағдайлар (көп мөлшерде жарылыс, температуралык, инверсия т.б.) болған жағдайларда, атмосфералық ауаны ластанудан қорғау үшін немесе жүмыс орнында отырып бақылау үшін эксперименталды жұмыстар қолданылады. Атмосфералық ауаның сіңіргіш құралдар мен аспиратор арқылы алған сынамасы физика- химиялық әдіспен талдау жасауға жатады. Ауаның құрамына өте аз концентрациялы заттар кіреді, сондықтан талдау жасағанда ете жоғары сезгіштікпен жұмыс жасайтын әдістер қолданылады.

Қазіргі уақытта ауаның құрамындағы газдар мен булардың концентрациясын әртүрлі фотометрлік әдістермен анықтайды. Көбінесе спектрофотометр әдісі жиі қолданылады. Оның жұмысы УК-нен УҚ- ға дейін толқын ұзындықтарының боялған ерітіндіден жарықты сіңіруіне негізделген. Жарықты сіңіру ерітіндінің концентрациясы мен заттык, қурамына байланысты. Спектрлікәдісте зерттелетін, жарықты бойына сіңіретін талдауға қосылысады, содан соң ерітінді арқылы өткен, жарық ағысымен бұл реакция түскен заттың санын анықтайды.

Қазіргі заманғы аналиттік химия кез келген заттарға, органикалық және бейорганикалық болсын түсті реакцияны тауып беруге мүмкіндігі бар. Бірақта практикада фотометрлік әдіс атмосфералық ауада бейорганикалық заттарды анықтауда қолданылады.

Спектрофотометрлік өлшем көбінесе спектрофотометр және фотоэлектроколорометрдің көмегімен жүреді. Бұл қуралдардың жұмысы ерітіндіден өткен жарық сәулесінің өткірлігіне, ол қабаттың қалыңдығы, боялу ерекшелігіне және концентрацияға байланысты. Концентрацияның өлшем бірлігі оптикалықтығыздық//немесе жарық өткізгіштік t. Спектрофотометрлер фотоколориметрлерге қарағанда, толқын үзындықтарының кең диапазонын қарауға мүмкіндік береді; анықтаудың дәлдігіне монохроматикалық сәуле шығару көмектеседі.

Жіберу коэффициентін өлшеу фото түскіште зерттелетін ортаға

толық және жіберілген жарық ағыны бағытталады және осы ағыстардың

қатынасы анықталады. Толық жарық ағынын Ф₀ әрпімен, ал ортаға

жіберілген ағысты - Ф , жіберу коэффициентін t (%) t = 100 Ф— Ф.

і

тең.

Ерітіндіде заттың концентрациясы жоғары болған сайын, оның оптикалық тығыздығы жоғары, ал жарық еткізгіштігі темен болады.

Спектрофотометрлік әдіс өте қарапайым. Қолданылатын қурал (прибор) - фотоколориметр - қолдануға ыңғайлы және арзан. Бүл құралдың көмегімен сынаманың концентрациясын анықтайды.

Фотоколориметрлер бір және екі каналды болып бөлінеді. Бір каналды фотоколориметрде жарық ағысы Ф және Ф₀ фото түскіште алма кезекбір спектрлі каналға түседі. Екі каналды құралды жарық ағысы фототүскішке бір мезгілде түседі.

Атмосфералық ауаның өндіріс орындарынан шык,қан зиянды заттармен және автокөлікпен ластануы өте күрделі жұмыс. Соңғы уақытта атмосфералық ауа ортасын анықтауда, әсіресе органикалык, заттармен, хроматографиялық әдіс жиі қолданылуда. Ол талдау жасалатын заттардың қоспасын динамикалық жағдайда белуге негізделген. Хроматографиялық әдістердің ішінен ең көп тараған әдіс -газды адсорбциялы хроматография.

Атмосфералық ауадан алған сынамаға химиялық әдіспен талдау жасау қарапайым. Бірақта әдістің бір кемшілігі - отборды алуға узақ уақыт кетеді және талдау жасау да уақыт алады. Осыған байланысты талдау соңында шыққан зиянды заттардың концентрациясының ПДК асуы жайлы rs/іәліметтер, мүдделі орындарға кешігіп жетеді.

Қазіргі уақытта атмосфералық ауаның қурамынан сынама автоматты қуралдармен алуға көп көңіл бөлінуде. Бул қуралдар арқылы ауаның қурамындағы зиянды қосылыстардың концентрация мөлшерін, соның ішінде жоғарғы (максимальная) концентрациясын анықтайды.

Газоанализаторларға мынандай талаптар қойылады: қүралдар жоғарғы сезімтал 0,1 ПДК жоғары болғанда елшеу жүргізуге қабілеттілігі. Қуралдардың орындалу қабілеттілігі жоғары болуы керек.

Автоматты газоанализаторлардың негізгіжумысы әртүрлі физика - химиялык, әдіске негізделген: электрохимиялық, инфрақызыл, люминесценттік және т.б.

Аналиттік химияға атмосфералық ауаның қурамындағы зиянды қосылыстарға талдау жасау қиындық тудыруда. Себебі сынамадан бір мезгілде бірнеше мың органикалык, және бейорганикал ық улы заттар болады. Жеке компоненттерді селекгивті анықтау үшін әртүрлі әдістер мен талдаудың техникалық жағдайы қажет.

Атмосфералық ауа сапасын анықтауда автоматты газоанализатордың 600 сериясы кеңтүрде қолданылады.

Газоанализаторлардың қурамында ФЭУ болуы осы тур хабары квант жарығына өтеді. Бул жағдайда қуралдың сезгіштігі мен дәлдігі еседі жәнебірнеше диапазонда өлшеудің керегі жоқ. Себебі елшенген хабар электронды блокта цифр түрінде беріледі. Сонымен бірге микропроцессорды енгізу хабарды 10, 20, 30 немесе 60 минут сайын керсетіп турады. Жаңа заманғы 600 маркалы газоанализатордың негізгі ерекшелігі 7-кестеде келтірілген.

7-кесте. Газоанализаторлардың негізгі ерекшеліктері

Газоанапиза- торлардың түрлері	Зерт- телетін компо- ненттер	Өлшеу шегі, мг/м3	Жоғарғы өлшеу шегі, мг/м3	Айырма- шыпығы %	Сапма- ғы, кг	Көлемі, мм
«Палладий-3»	со	0,75	50	Өзгермелі шкал ада 10-нан кәл емес	5	225 х 205 х 285
623 КПИ - 03	СН4 ?СН пСН	0,1 0,1 0,1	Санды сиг­нал үшін 50; аналогты сигналдар ушін 5, 15, 50	15	35	483 х 591 х 241
645 ХЛ – 03	N0 N02 N0*	0,001 0,001 0,001	Санды сигнал үшін Ю; аналогты сигналдар үшін 0,1; 0,5; 2,0; 10,0	15	40	483 х 670 х 221
667 ФФ – 03	S02	0,001	Санды сигнал үшін Ю; аналогты сигналдар үшін 0,2; 1,0; 5,0	15	35	483 х 580 х 221

Бұл газоанализаторлар әлемдік стандартқа негізгі сипатымен де, пайдалану сапасымен де сай келеді. Олар уздіксіз ЗО тәулік жұмыс жасауға есептелген. Газоанализаторлардың дәлдігіне нормадағы абсолюттікайырмашылықты барлык, интервалда есептеу үшін жоғарғы талап қойылған

А = а + вС,

бунда а - өлшенетін заттың тұрақты абсолюттік айырмашылығы; вС - өлшенетін заттың ауыспалы абсолюттік айырмашылығы (в - өлшенетін заттың салыстырмалы айырмашылығы, С -өлшенген концентрация).

Ресейде қоршаған ортаға бақылау жүйесін қүру екі бөліктен тұрады: атмосфералык, ауаның ластануын жүйе астылық бақылау (подсистемы) және ауаның сапасын шешуде ерекше роль атқаратын ластандыру көзіне жүйе астылық бақылау. Ластанудың жүйе астылык, мониторингісі атмосфералық ауаның жағдайы туралы хабарды алуға көмектеседі жэне оны ластану нормасы ПДКсалыстырады. Ластаушы көздің жүйе астылық мониторингісі ауадағы зиянды қосылыстарының ПДК деңгейінің және ПДВ нормаларының сақталуын қадағалайды.

Атмосфералык, ауаның ластану деңгейін ретке келтірудің негізгі принципі ауа сапасының өнеркәсіптерге бекітілген ПДВ нормаларын сақтауынан ПДК нормасынан аспау және ауаға шығарылатын зиянды қосылыстардың мөлшерін азайту арқылы, ауа бассейнін жақсарту. Ауаға өндіріс орындарынан шығатын зиянды қосылыстарды азайтудың бірден бір жолы, ол технологиялық процестерді жаңарту, шаң - газ - тазалау қондырғыларын жаңа заманға сай жабдықтау. Бұл ауа сапасын автоматты бақылауға әкеп соғады (АСУКА).