- •Сумгайыт дювлят университети
- •Мювзусунда
- •Сумгайыт – 2007 мцндяриъат
- •Эириш………………..……………………………………………………..…....3
- •Ы фясил Торпаг мясялясинин салынмасы лайищяляриндя аграр мцнасибятляр вя «Тцркцстан дийарынын идаря едилмяси щаггында» 1886-ъы ил ясаснамяси
- •Ыы фясил памбыгчылыг тясяррцфатынын характерик яламятляри. Васитячилик органларынын ролу. Тиъарят-сянайе ширкятляри
- •Ыыы фясил Юзбяк кяндинин (гышлаьынын) сосиал структуру
- •Ыв фясил кяндли тясяррцфатларынын тябягяляшмяси. Кредит вя банклар
- •Якинчилик цзря дещган (кяндли) тясяррцфатларынын тябягяляшмя динамикасы фаизля (1909-1917-ъи илляр)
- •Ядябиййат
Ы фясил Торпаг мясялясинин салынмасы лайищяляриндя аграр мцнасибятляр вя «Тцркцстан дийарынын идаря едилмяси щаггында» 1886-ъы ил ясаснамяси
Мяркязи Асийанын Русийа империйасы тяряфиндян ишьалы иля 1868-ъи илдян башлайараг бурада торпаг мясяляляринин чаризмин мцстямлякячилик сийасяти принсипляри ясасында «гайдайа салынмасы щаггында» лайищялярин щазырланмасына башланылды. Щямин илдя Тцркцстан эенерал-губернатору К.Л.Кауфман торпаг мясяляляри цзря комиссийанын сядри М.Н.Николайевя торпаг цзяриндя йерли отураг вя кючяри ящалинин щцгугларыны мцяййян едиб щюкумятин хейриня щялл етмяк тапшырыьы вермишди. Бурадан айдын олурду ки, ишьалла йанашы чаризм Тцркцстанда йени идарячилик системи йаратмаг, юзцня бу реэионда ишьал едилмиш яразидя ящалинин ичярисиндя йени дайаг тапмаьа, бунунла да юз мювгейини мющкямлятмяк цчцн мцвяггяти олараг торпаг сащибляринин мянафейиня тохунмаьа чалышырды. Лакин «Николайевин комиссийасы» еля илк вахтлардан Бухара ямирлийи вя Коканд ханлыьынын яразисиндя якилян вя беъярилмяйян бцтцн торпагларын рус щюкумятинин сярянъамына кечдийини вя дювлят мцлкиййяти елан едилдийини билдирмишди. Дювлят торпагларындан истифадя едян ишчиляр 1/5 явязиня 1/10 хяраъ вермяли, дювлят вя вягф мцлкляри мцсялман гайдалары ясасында ямир, хан вя газылар тяряфиндян рясмиляшдирилиб гайдайа салынмалы иди. Бу торпаглар дювлят мцлкиййяти елан едилмякля бярабяр ону беъярянлярин ихтийарына верилирди. Вягф торпаглар мясъид, мядряся вя диэяр дини гурумларын ихтийарында галмагла йанашы щям дя истянилян вахтда онлардан алыныб дювлятин сярянъамына кечириля билярди.1
М.Н.Николайевин комиссийасындан сонра 1869-ъу илдя А.И.Гомзинин башчылыг етдийи торпаг лайищяси комиссийасы торпагдан истифадя етмяк гайдаларыны бир гядяр дя дяйишмяк, онун йени формаларыны вя истифадя етмяк цсулларыны щюкумятин мянафейиня уйьунлашдырды. 1873 вя 1881-ъи ил торпаг ислащаты лайищяляри бир гядяр дя чарнизмин хейриня тякмилляшдириляряк илк нювбядя мцтлягиййятин мянафейи мцдафия едилирди.2
Тяяссцфля гейд олунмалыдыр ки, индийя кими йазылмыш тарихи ядябиййатларда, о ъцмлядян «Юзбякистан халгларынын тарихиндя» (1947, 1956), Е.Б.Бунаковун, А.М.Аминовун, А.П.Советскинин (бах эиришя) ясярляриндя яввялки торпаг лайищяляриндя олдуьу 1886-ъы ил «Тцркцстан дийарынын идаря едилмяси щаггында» ясаснамяйя верилян гиймят, онун характери барядя ясаслы дягиг фикир йохдур. Гейд етдийимиз мцяллифлярин тезис кими иряли сцрдцкляри идейа сенатор Пакенин 1909-ъу илдя Дювлят Шурасында вердийи мялуматын тякрары олуб чаризмин Тцркцстанда аграр мцнасибятляринин характеристикасындан башга бир шей дейилдир. «1886-ъы ил Ясаснамяси яслиндя торпаьын щярби феодал ясасларыны ляьв едиб, Тцркцстан аристократийасынын 90%-нин хырда мцлк сащяляринит кяндлиляря иъаряйя вермясиня сябяб олмуш, ону беъярянлярин ялиня кечмясиня вя нясли истифадяси иля нятиъялянмишди» кими Е.В.Бунаковун фикирляри йанлышдыр.1
1886-ъы ил Ясаснамяси торпаг цзяриндя ящалинин шяхси мцлкиййятини мющкямляндирмякля кючярилярин отураг щяйата кечмяляри просесини сцрятляндирди. Бу ися дийарда капиталист мцнасибятляриня кечмяйя имкан йаратды, якинчилийин эяляъяк артымы вя инкишафы перспективлярини мцяййян етмякля йени торпаг мцнасибятляри формасынын ясасыны гойду.2
