25. Сямейнае звычаёвае права

26. Спадчыннае звычаёвае права

Сяменай і спадчыннае звычаёвае права – няпісаныя нормы і правілы, якія рэгулявалі асабістыя і маёмасныя адносіны. Звычайна іх пачыналі прытрымоўвацца дарослыя людзі пасля шлюбу. Паводле права шлюб у беларусаў бралі ў некалькі этапаў: сватанне, аглядзіны, заручыны, вянчанне і вяселле. Калі ў сям’і было неклькі дачок, то ў першую чаргу выдавалі старэйшую дачку. У шлюб маглі ўступаць згодна з правам у невызначаным узросце. Паводле царкоўнага права ў шлюб маглі ўступаць у 14-15 стст. дзяўчыны: у 12-14 гадоў, хлопцы: у 14-15. Паводле статутаў паўналетнімі сталі лічцца дзяўчыны 15 год (маглі ўступаць у шлюб). А хлопцы з 18 год. Паводле статут 1588 года шлюбны ўзрост для дзяўчыны стаў ізноў 13 год. Шлю адбываўся са згоды маладых, ці іх бацькоў. У пасаг ўваходзілі андаракі, паясы, іншае адзенне. Акрамя гэтага, бацькі давалі карову і грошы. Сыну – зямлю. Першымі спадкаемцамі былі сыны. Пасаг з’яўляўся пажыццёвай уласнасю нявесткі. Кал адбываўся развод, то сям’я мужа павінна была вярнуць увесь паса нявестцы. У сям’і існавала аўтарытарная структура. Нявесткіа падпарадакоўвалася старэшай нявестцы. Бацькі дажывалі свой век з малодшым сынам. Канфліктныя сітуацыі ўзнікалі калі існавалі непаразуменні. Пакінуць мужа не мела маральнага права. Паколькі яе асудзіць грамада. Здрада жанчыны – строгае асуджэнне грамадскасцю, і муж мог пакінуць жонку. Здрада мужчыны не асуджалая грамадай.

Адносіны да старых бацькоў скаладвался па-рознаму. Адносіны дабцькоў складваліся і з матрыяльага аспекта. Паікдаць асатрэлы бацьоў лічылася вялікім грахом. “Ісці ўпрочкі” – клі бацькі збіраліся сыходзіць; збр рэчаў на працягу вельмі доўгага тэрміна. Прочкі былі кроткімі і даўгімі. Кароткія на 1-3 дня, калі бацька ішоў на старэйшага сына. Даўгія прочкі – на тыдзень, месяц і больш. Прочкі маглі быць назаўжды, калі ён длучаўся да жабракоў.

27. Сваяцкія адносіны (прамое, бакавое)

Галоўныя кмпаненты гэтай сістэмы маюць агульнаславянскую аснову. Шмат асаблівасцей дайшлі да нашага часу. Братавая – жонка брата. Дзевер – брат муж. Дзядзіна – жонка дзядзі. Пасёстра – дваюрная сястра.

Радня мела лакальыя назвы: род, родзічы, крэўныя і г.д. На Брэшчыне – свае крэўныя, Віцебшчына – род. Гэты тэрмін уключаў ўсіх свайкоў п апрамой ліні: бацькі, дзеці, продкі і нашчадкі. Па бакавой лініі: браты, сёстры, пяменнікі і г.д. Няпоўная лінія: зводныя дзеці, усыноўленыя (гадаванец, выхаванка), айчым, мачэха і г.д.

Дзўчынкі заставаліся пад апекай маці да ўстапленне ў шюб, а хлопцы – да 14. Але, хлоцы далучаліся да тэхнкі, калі бацька быў ганчаром (з 7 год) Ініцыяцыя – пераход ў старэйшую ўзроставую групу. Пасля інцыяцыя дзяўчына магла вадзіць хараводы і хадзіць на вячоркі. Хлопцы далучался выкакннем пэўнай справы.

Бацькі вельмі рэдка наказвалі дзяцей фізічна. Бацькі вельмі любілі дзяцей, але не балавалі іх. Айчым.(вотчым, прашчым) – няродны бацька. У сялянскай абшчыне існаваў падзел на сваіх і чужых.

Мачэха.Слова мачэха, на думку мовазнаўцаў, утворана ад словаў маці са зніважальна-прыніжльным суфіксам.

Сын.У асобных месцах, сына называлі малец (паўночна-усходны), хлопец (паўднёва-заходні дыялект). Прыёмнага сына называлі гдаванец. Яго правы ў параўнанні з роднымі сынамб лыі значна меншымі. Ён не карыстаўся пўным правм атрыманняў спадчыну зямлі. Гадаванец атрымоўва толькі долю рухомай маёмасці. Гадванец атрымоўваў “пагоднае” – колькі год ён пражыу, столькі і атрымае ў наследства. У канцы 18 – 19 стст. шляхта таксама выхоўвала сваіх сыноў вельмі строга. У ВКЛ існаваў звычай дзядзькавання (сынкавання) – адданне сына ў сяляснкую сям’ю.

Дачка.У значэнні дачкі ўжывалі тэрміны дзеўка, дзяўчына, наша, наша дзяўчына. Няродную дачку называлі пдчарка (пасанавіца, на Брэшчыне - пасербка).

Брат.Агульнаславянскае найменне. Клопаты пра малодшага брата былі на старэйшых братах. Брат павінен быў абарончам сясцёр. Ён сачыў за тым, каб сёстры вялі сябе добра. Браты ладзіілі паміж сабой добра. Усе брты падпадаркдоўваліся старэйшаму брату.

Бабуля.Бабуля учыла паважлівым адносінм, выхавала і лячыла дзяцей, бо ведала шмат пра расліны. Акрамя звычайных бабуль, былі бабкі-знахаркі і бабкі-павітухі (пупарэзніцы).

Унук і унучка.

Цётка.Абазнача роднасць па бакаовй лініі. Зносіны цёткі з пляменнікамі залежыл ад адлегласці на якой яны жылі адзін ад другога. Калі паміралі браты, цетёка албо часцей дзяздька бралі сваіх пляменнікаў. Згодна звычаёвага права дзяздька кантраляваў сваіх пляменнікаў. Бацькоў і дзяьку нзывалі на “вы”.