6. Ата елдерінің экономикалық даму деңгейі бойынша айырмашлықтарын сүреттеңіз

АТА-да АҚШ, Ресей, Қытай және Жапония сияқты державалардық мүдделері қиылысады. АТА-ның негізгі мемлекеттеріне шолу жасасақ. Бұл аймақтық ұйымның державасының бірі Қытай болып табылады. Қытай бұл аймақтың процесстерін басқарады. Қытай ды басқа аймақтық әріптестері ықпал зонасы ретінде қарастырмайды, олар Пекиннің аймақтық саясатына үлкен сыйластықпен қарайды. Бұл жағдай Қытайды басқа өркениеттермен бұлтаруға мүмкіншілік береді. Бұл мемлекеттің экономикалық өсу темпі көптеген аналитиктердің Қытайды ұлы державаға айналуды күманданған.

Қытайдың геосаяси жоспарлары мықты болса да, оның интеграционалдық процесстері айтарлықтай төмен ЕО салыстырғында. Мысалы, аймақта ақ ғана аймақтық ұйымдар жұмысын атқаруда: АПЕК, АСЕАН және Шанхай конференциясы.

Жапония Қытаймен бақталастықта және ЖАпония үшін АТА үлкен қызығушылықты білдіреді. Объективті – ол бүкіл мемлекеттердің осы жерде мүдделерінің қиылысуы, сонымен қатар бұл аймақтың әлемдік саясатта рөлінің өсуі. Және субъективті ретінде – нақтырақ айтқанда, бұл аймақ экономикалық, саяси және стратегиялық маңыздылығы өте жоғары. Жапонияның жартысынан көп сыртқы саяси қызығушылығы дәл осы жерде. Жапония АТА мемлекеттерімен экономикалық және сыртқы саяси қарым-қатынаста. Жапония Шығыс Азиядағы Ортақ тауарлық блок құруын көздеуде. Ал жұмыс жасудағы ұйымдарда АТЭС сияқты, Жапония басшы рөлді алуға ұмтылуда. Токио АТЭСті ВТО шектеуіндегі әржақты саудаластықты дамытатын негізгі қару болып табылатына сенімді.

АҚШ-қа келетін болсақ, АТА-ға екі позицияда болуда. Бір жағынан АҚШ әрдайым басқа да ұйымдарға сияқты өз ықпалын кеңейту саясатын жүргізен, соның ішіне АТА-да кіреді. Ал екінші жағынан АҚШ-тың өз жігерлірін басқаладың мойына асырып тастауы. Мысалға келесіні келтіруге болады. Югославиядағы оқиғаларда америкалықтар максималды түрде өз күштерін емес европалық күштерді пайдалануға тырысты.

АҚШ өзін ұлы держава деп санауыменнен, экономикасы жағынан АҚШпен бірдей-ақ Қытай мен Жапонияға өз ықпалын тигізшісі келді. АҚШ осы АТР ұйымдардың ішінде дерлік барлық ұйымдармен қатынас орнатқан. Мысалы, НАФТА, бұл сауда-экономикалық ұйым. Ұйымның негізін салушы осы АҚШ деп айтса да болады. Кейін 1989 ж пайда болған АТЭС. АТЭС фотумы АҚШ-тың АТР-ге қатысудың негізгі каналы болып табылады.

Ресей АТЭСке кіреді. Ресей экономикалық және саяси жағынан АТР аймақтарын көздеуде. Мысалы АТР-ға кіретін Қиыр шығыстың сауда айналымы осы аймақтың барлығынан 85,7% АТЭСке кетеді

7. Ата елдерінің өзара экономикалық қатынастарының объективтік негіздерін көрсетіңіз

Бұл сұраққа жауап беруде, алдымен осы аймақта перспективті негізгі ұйымдарға тоқталсақ. Мұнда, АТЭС ұйымы АТА елдерінің экономикалық қатынастарының дамуын жетелейтін басты алаң болмақ. Сондықтан АТЭС ұйымын кеңінен қарастырайық. Азия-Тынық мұхиты экономикалық ынтымақтастығы (АТЭС) – халықаралық экономикалық  ұйым. 1989 жылы Канберрада Австралия және Жаңа Зеландия премьер-министрлерінің инициативасымен құрылған.

Ұйымның негізгі мақсаттары – еркін, ашық сауда режимін қамтамасыз ету; аймақтық ынтымақтастықты нығайту. Алғашында министрлер деңгейіндегі жиналыс АТЭС-тің жоғарғы органы болып келді, бірақ 1993 жылдан бастап мемлекет басшылары деңгейіндегі саммиттер өткізіле бастады.  АТЭС органдары: жоғарғы деңгейдегі конференциялар, сыртқы істер және экономика министрлерінің сессиясы, тұрақты секретариат, Азия-Тынық мұхиттық парламенттік форумы және т.б. 1994 жылы ұйымның стратегиялық мақсаты жарияланды, ол бойынша мүше мемлекеттер 2020 жылға қарай АТА-да еркін, ашық сауда және либералды инвестициялық режим құру. АТЭС-ке Азия-Тынық мұхиты аймағындағы 19 ел және екі территория Гонконг және Тайвань кіреді. Соңғы екеуі АТЭС-тің ресми мүшесі емес, АТЭС-тің экономиктері деп аталады. Қызмет бағыттары:

• Жаһандану және жаңа экономикадан ұтымды жетістікке жету. Индивидуалды жоспарлар қабылдау арқылы экономикалық және технологиялық ынтымақтастықты кеңейту бойынша жұмыстар жүргізіліп, цифрлық технологияның қолдану аясын кеңейту және оған барлық мемлекеттердің қол жетімділігін қамтамасыз ету,  адамдық потенциалды дамытып, корпоративті басқарудың жаңа әдістерін енгізу мәселелері зерттелуде.

• Сауда мен инвестицияның либерализациясын дамыту. Сауда эффективтілігін арттыру, аймақтағы инвестициялық климатты жақсарту, көп жақты сауда жүйесін қолдау мақсатында жұмыстар жүргізілуде.

• Қалыпты экономикалық өсімді қолдау. Өндірістік салалардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында құрылымдық реформалар жүргізу, қаржылық сала бойынша ынтымақтастықты арттыру.

АТЭС шеңберіндегі алғашқы саммиттер келейсідей.

Ең алғашқы саммит АҚШ-тың Сиэтл қаласында өткен болатын. Онда қатысушылар еркін сауда, инвестиция, қызмет көрсетуге ықпал жасау; қарқынды экономикалық өсімді қамтамасыз ету; білім стандарттары мен өмір сүру деңгейінің жоғары деңгейіне қол жеткізу арқылы ашықтық пен әріптестік принциптеріне негізделген Азия-Тынық мұхиты қауымдастығын құру перспективалары талқыға түсті. Аталған идеялар «АТЭС бақылау» деген атауға ие болды.

1999 жылғы Индонезияның Богория қаласында өткен саммитте Азия-Тынық мұхиты аймағында 2010-2020жж еркін және ашық сауда мен инвестиция жүйесін құру туралы ұзақ  мерзімді мақсат көрініс тапқан «АТЭС лидерлерінің ортақ экономикалық шешімдері туралы Декларация» қабылданды.

Және мұндай саммиттер жалғасып келеді. Неге? Себебі, теңізге шығатын елде міндетті түрде интеграциялық даму үдерісі жүреді, АТА елдері арасындағы экономикалық қатынастар тек өрлемек.