58.Индияныңтабиғи-шикізатжәнедемографиялықресурстарына шолу жасап, оның экономикалық дамуға тигізетін әсерлерін көрсетіңіз

Үндістан — аграрлы-өнеркәсіптіел. Экономикасыкөпқұрылымды. ТәуелсіздіккеиеболғаннанкейінгіуақытішіндеҮндістанбұрынғыотарданэкономикалықжағынанқуаттыелдердіңқатарынақосылды. 1961 жылы басталған реформа өз жемісін берді. Қысқа мерзім ішінде ауыр және жеңіл өнеркәсіп, станок жасау салалары құрылды. Атом, ғылым мен ғарыш техникасы, ауыл шаруашылығы мен энергетика салаларында үлкен нәтижелерге қол жеткізілді. Экономикадағы табыстар ішкі және жалпы жиынтық өнімнің мөлшері бойынша Үндістанға әлемдегі алғашқы он елдің қатарына қосылуына мүмкіндік берді. Салық жүйесіне өзгерістер енгізу, банк-қаржылық секторға бақылауды күшейту, мемлекеттік бюджет зәрулігін қысқарту, экономикадағы өнеркәсіп саласын реттеу мен нарықтық қатынастарға бейімдеу, сауда-тариф жүйесіне өзгерістер енгізу, т.б. шаралар жүзеге асырылды. Инфляцияға қарсы саясат табысты жүргізілді. Үндістан экономикасына тән көрсеткіш — шетелдік инвестицияларды мол тарту болып табылады. 1991 — 2001 жылы ел экономикасына тікелей салынған шетелдік инвестициялардың көл. 23,6 млрд. АҚШ долларын құрады. Оның көпшілік бөлігі экономикалық даму процесін айқындайтын экспортқа бағытталған жоғарғы технологиялық салаларды дамытуға жұмсалды. Негізгі табиғи ресурстары: тас көмір, темір, мыс, хром кентастары, боксит, алтын, марганец, мырыш, қорғасын, мұнай, табиғи газ, алмас. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлердің 55,9%-ы (1995) егіншілік үшін жыртылады. Күріш, бидай, тары, майлы дақылдар, кофе, шай, қант құрағы, мақта өсіріледі. Қрі қара мал, ешкі, қой, шошқа, түйе, құс өсіру дамыған. Сыртқа шай (дүние жүзінде бірінші орын алады), кофе, балық, темір мен болат, тері, тігін бұйымдарын, киім-кешек, асыл тастар, қолмен тоқылған кілемдер, күрделі техника, химия өнеркәсібі өнімдерін шығарады. Сырттан ауыр машина жасау өнімдерін, минералдық отын мен майлар, маржан, қымбат, жартылай қымбат тастар, химия өнеркәсібі өнімдерін, көліктік құрал-жабдықтарын алады. Еңбек ресурстарының 64%-ы ауыл шаруашылығына, 16%-ы өнеркәсіпке қамтылған (1990). Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы жылдық мөлш. 1650 АҚШ долларына тең (1997). Негізгі сауда серіктестері: АҚШ, ТМД елдері, Ұлыбритания, Германия. Қазір Қазақстанда үнді компаниялары мен фирмаларының 30-дан астам өкілдіктері жұмыс істейді. Үндістанның “Испат Интернэшнл” компаниясы Қарағанды металлургия комбинатын, бірқатар көмір кеніштері мен электр энергиясы нысандарын өз басқаруына алды. “Аджанта-Фарма” Қазақстан — Үндістан бірлескен кәсіпорны Алматы қаласында фармацевтика затты құрылысын жүргізуде.

Экономикалық ынтымақтасты қжәне даму ұйымының (ЭЫДҰ) баяндамасында 2025 жылыҮндістан экономикаcы «Үлкенжетілік» елдерінің ЖІӨ бірге есептегендегі көлемінен де асып түсетіні айтылды.

Үндістан сонымен қатар бірегей демографиялық артықшылыққа ие болып саналады – өйткені халқының 1/3 әлі 15 жасқа жетпеген жасөспірімдер болып табылады. Бұл факт, Үндістан экономикасы қажет ететін «ақыл және еңбек күшімен» қамтамасыз етілуінің кепілі болып есептеледі. Үндістанда 500 млн нан астам халық еңбекке жарамды болып табылады және 300 млн азамат орта таптың өкілі болып есептеледі. Үндістан экспорттан гөрі ішкі нарыққа, инвестициядан гөрі тұтынуға иек артады. Елдің экономикалық өсімі өнеркәсіпке қарағанда, қызмет көрсету саласына, жоғары біліктілікті талап етпейтін өнім өндіру саласына қарағанда, жоғарғы технологияларға негізделген. Қызмет көрсету саласы (халық санының 28% жұмыс істейді) ЖІӨ 54%, өнеркәсіп 18% (халық санының 12% жұмыс істейді) құрайды. Осындай даму моделінің арқасында экономика салыстырмалы түрде тұрақты және жаһандақ дағдарыс жағымсыз әсерінен аман қалды.

Сонымен қатар халық санының 60% (шамамен 470 млн адам) ауыл шаруашылығында қызмет көрсетеді. Күріш (әлемдік өндірістің 20%), бидай (әлемдік өндірістің 8,5%), мақта (әлемде 4-орында), кендір, қант құрағы, шәй, темекі және картоп негізгі ауыл шаруашылық дақылдарын құрайды. Мемлекет ірі қара мал саны бойынша алғашқы орындарды, ұсақ мал саны бойынша әлемде 5-орынға ие. Бұл сала ІЖӨ нің 28% құрайды. Үндістан ІЖӨ-нің жоғары көрсеткішіне қарамастан, табысты адам басына шаққанда екедей мемлекеттер қатарына жатады. Халқының 30% астамы кедейлік шегінде өмір сүреді.

Үнді экспортының негізгін машиналар, құрал-жабдық, саймандар және металл өнімдері (экспорт құнының 20,5%), мұнай өнімдері (17,5%), химиялық және фармацептикалық өнімдер (14,5), өңделген асыл тастар және дайын зергерлік бұйымдар (13,5%), сондай-ақ ауыл шаруашылық және азық-түлік тауарлары, тоқыма бұйымдары, компьютерлік техника, бағдарламалық операциялар, пластмасса бұйымдары және қолөнер бұйымдар т.б. құрайды.

Үнді импортының негізін шикі мұнай және мұнай өнімдері (импорттың 31,5%), машиналар, құрал-жабдық (12,5%), компьютерлік техника және электроника (9%), алтын (7,5%), химиялық өнімдер (7,5%), асыл және жартылай асыл тастар (4%), қара металл және метал сынығы, түсті металл, көмір, өсімдік майы, синтетикалық каучук, тыңайтқыш және т.б құрайды.