2.Кәсіпорын табыстылығы мен іскерлік белсенділігін жетілдіру жолдары.

Кәсіпорынның табыстылығын зерттеу.

Табыс (пайда) табу кез-келген кәсіпорынның мақсаты болып табылады. Сонымен қатар нарықтық экономикада кәсіпорынның негізгі өндірістік және әлеуметтік дамуының көзі болып табылады.

"Табыстар дегеніміз - қаржының келуі немесе активтер құнының өсуі, не болмаса пассивтердің азаюы түріндегі есепті кезеңдегі экономикалық пайданың ұлғаюы болып табылады, бұл акционерлер салымдарының есебінен өсуден басқа жағдайдағы капиталдың өсуіне әкеледі".

Кәсіпорынның табыстылығы абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштермен сипатталады.

Табыстылықтың абсолютті көрсеткіштеріне : өнімді (жұмыс, қызмет) өткізуден түсетін табыс; жалпы табыс; негізгі қызметтен алынған (түскен) табыс және т.б. жатады. Ал салыстырмалы көрсеткіштеріне: активтер табыстылығы; сату көлемінің табыстылығы; өткізілген өнім табыстътлығы; меншікті капитал табыстылығы және т.б. жатады.

Кесте-5.

«Футура» ЖШС-ң табыстылығын талдау

Көрсеткіштер	Есептеу формуласы	Өткен жыл 2012	Есепті жыл 2011	Ауытқу (+,-) мың тг
А. Абсолютті көрсеткіштер
1.Өнімді өткізуден түскен түсім (ӨӨТТ)	Өткізуден түскен барлық табыс сомасы	6896,606	10262,222	3365,616
2.Жалпы табыс	ӨӨТТ-ӨӨӨҚ (өзіндік құн)	1248,108	2677,339	1429,231
3.Негізгі қызметтен түскен табыс	Жалпы табыс -кезең шығындары	-4,858	193,28	-
4.Негізгі емес қызметтен түскен табыс		5,261	2,699	-
5.Салық салынғанға дейінгі табыс	Негізгі қызмет -негізгі емес қызметтен түскен табыс	-36,994	87,345	-
6.Салық салынғаннан кейінгі табыс	Салық салынғанға дейінгі табыс -табыс салығы	36,994	47,618	-
7. Таза табыс		-36,994	47,618	-
В.Салыстырмалы көрсеткіштер, (%)
1.Активтер табыстылығы	Таза табыс / кәсіпорын активі	-	0,0034	-
2.Ұзақ мерзімді активтер табыстылығы	Таза табыс / ұзақ мерзімді активтер	-	1,505	-
3.Ағымдағы активтер табыстылығы	Таза табыс / ағымдағы активтер	-	0,0034	-
4.Негізгі өндірістік қорлар табыстылығы	Таза табыс / негізгі өндірістік қорлардың орт. жылдық құны	-	1,47	-
5.Сату көлемінің табыстылығы	Жалпы табыс / ӨӨТТ	0,18	0,26	0,08
6.Өткізілген өнім табыстылығы	Таза табыс / ӨӨТТ	-	0,0046	-

10-шы кестенің жалғасы

7.Меншікті капитал табыстылығы

Таза табыс / меншікті капитал

-

1,0041

-

«Футура» ЖШС-ң бухгалтерлік балансы және қаржы - шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есеп мәліметтері негізінде жасалған.

5-кестеден көріп отырғанымыздай 2007 жылды кәсіпорын зиянмен аяқтаған. Сондықтан да салыстырмалы көрсеткіштердің табыстылығын анықтау мүмкін емес. Тек сату көлемінің табыстылығы 0,18-ді құрағанын көреміз. Ал 2012 жылы кәсіпорынның каржылық қауіпсіздіге жақсарып жылды табыспен жапты. Есепті жылы өнімді өткізуден түскен түсім 3 365,616 мың теңгеге, жалпы табыс 1429,231 мың теңгеге өсті. Жалпы табысқа әсер ететін факторлар :

1. өткізілген өнімнің өзіндік құны;

2. өнім бірлігінің бағасы;

3. өткізілген өнім көлемі ( саны );

4. өткізілген өнім құрамындағы құрылымдық өзгерістер.

Таза табыстың өсуі өз кезегінде салыстырмалы көрсеткіштердің: активтер табыстылығы, ұзақ мерзімді, ағымдағы активтер табыстылығы, негізгі өндірістік қорлар табыстылығы, өткізілген өнім табыстылығы, меншікті капитал табыстылығы т.б.-ға әсер етеді. Есепті жылы аталған көрсеткіштер табыстылығы өсті. Бүл оң деп бағаланады, өйткені табыс — мемлектттік бюджет табысының көзі, екіншіден кәсіпорынның өндірістік және әлеуметтік даму көзі болып табылады. Кәсіпорынның іскерлік белсенділігінің көрсеткіштерін талдау.

Кәсіпорынның іскерлік белсенділігі мен қызметінің тиімділігін жетілдіру жолдары және талдау экономикалық талдаудың қорытынды кезеңі болып табылады.

Кәсіпорынның іскерлік белсенділігі экономикалық қауіпсіздігенда ең алдымен оның қаражат айналымының жылдамдығымен көрінеді. Іскерлік белсенділікті талдау, кәсіпорынның өз қаражатың қаншалықты тиімді пайдаланғандығын анықтауға мүмкіндік беретін, әр түрлі экономикалық айналымдылық коэффициенттерінің деңгейі мен қозғалысын зерттейді. Кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздіге активтерге салынған қаражаттың қаншалықты тез нақты ақшаға айналуына тікелей тәуелді болады. Елдегі экономикалық жағдай мен оған байланысты шаруашылықты жүргізу шарттары кәсіпорын активтерінің айналымдылығына әсер етеді. Мысалы, елдегі өтіп жатқан инфляциялық процестер, кәсіпорындардың басым көпшілігінің жабдықтаушылармен, сатып алушылармен реттелегн шаруашылық байланысының болмауы шамадан тыс қор жинақтауға әкеліп соқтырады, бүл қаражат айналымын айтарлықтай бәсеңдетеді.

Қаражаттың айналымда болу кезеңі, едәуір дәрежеде кәсіпорынның ішкі қауіпсіздігемен бірінші кезекте, оның активтерін басқару стратегиясының тиімділігімен (немесе жоқтығы) анықталатындығын айта кету керек. Шынында да, қолданылған баға саясаты, құрылған актив құрылымы, пайдаланылған тауарлы-материалдық қорларды жетілдіру жолдары әдістемесіне байланысты кәсіпорын өз қаражатының айналымының ұзақтығына көп немесе аз әсер ету еркіндігіне ие болады. Іскерлік белсенділік коэффициентінің кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздіген жетілдіру жолдары үшін үлкен маңызы бар, өйткені қаражаттың айналым жылдамдығы кәсіпорынның төлем қабілетіне тікелей әсер етеді. Оған қосымша, басқадай бірдей жағдайда қаражаттың айналым жылдамдығының өсуі кәсіпорынның өндірістік - техникалық күшінің артқанын көрсетеді.

Кесте-6.

«Футура» ЖШС - ң іскерлік белсенділігінің көрсеткіштері

№	Көрсеткіштер	Есептеу формуласы	Өткен жыл 2012	Есепті жыл 2011	Ауытқу (+,-) мың тг
1	Капиталдың жалпы айналымдылық коэффициенті	Кк=ӨӨТТ / жиынтық капитал	3,1	0,74	-2,36

11-ші кестенің жалғасы

2	Меншікті капиталдың айналымдылық коэффициенті	Кск= ӨӨТТ / меншікті капитал	187,4	216,4	29
3	Негізгі капиталдың айналымдылық коэффициенті	Кск= ӨӨТТ / негізгі капитал	299,6	316,2	16,6
4	Ағымдағы активтердің айналымдылық коэффициенті	Кта= ӨӨТТ / ағымдағы активтер	3,1	0,74	-2,36
5	Айналым қаражаттарын бекіту коэффициенті	Кз= Ағымдағы активтер / ӨӨТТ	0,32	1,34	1,02
6	Дайын өнімнің айналымдылық коэффициенті	Кг= ӨӨТТ / дайын өнім	3,31	0,76	-2 55 Z,,_>.J
7	Алашақ қарыздың айналымдылық коэффициенті	Кдз= ӨӨТТ / дебиторлық берешек	3831,44	24,67 .	-3806,77
8	Берешек қарыздың айналымдылық коэффициенті	Ккз= ӨӨТТ / кредиторлық берешек	3,16	0,74	-2,42
9	Перманентті капиталдың айналым жылдамдығы	К пер.к =ӨӨТТ / перманентті капитал	187,4	216,4	29
10	Іскерлік белсенділік индексі	Ида= ӨӨТТ / кызмет жасаушы капитал * Негізгі қыз меттен түскен табыс / өткізілген өнімнің өзіндік құны	3,8	1	-2,8

«Футура» ЖШС-ң бухгалтерлік балансы және қаржы — шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есеп мәліметтері негізінде жасалған.

5 - кестеден көріп отырғанымыздай капиталдың жалпы айналымдылығы, ағымдағы активтердің айналымдылығы, дайын өнімнің айналымдылығы, дебиторлық және кредиторлық қарыздардың айналымдылығымен іскерлік белсенділік төмендеді. Бұлардың бәрі бір-бірімен тығыз байланысты әрі тәуелді. Іскерлік белсенділіктің төмендеуіне әсер еткен факторларға: қызмет жасаушы (айналым) капиталдың айналымның бәсеңдеуі, айналу кезеңінің ұзаруы, өткізілген өнімнің өзіндік құнының өсуі, түскен түсімнің айтарлықтай өспеуі, шаруашылық байланыстардың үзілуі, төлем тәртібінің бұзылуы, сұраныстың болмауы немесе азюы және т.б.

Іскерлік белсенділікті арттыру үшін кәсіпорын сатудан түскен түсімді өсіріп, өзіндік құнды азайтуға тырысуы керек. Сонымен қатар айналым капиталын бақылауға алып, жаңа нарықтарды жаулап алу, тауар ассортиментін, тауар саясатын қайта қарауы керек.