3. Тауар сараптамасының негізгі элементтері

Заттардың тұтыну қасиетінің сараптамасының мазмұны мен ерекшелігі анықтамасын қарапайым логикалық модель құру арқылы түсіндіруге болады. Мынадай түрде болады:

• сараптаушы-маман тиісті білімі мен құрылғысы бар, белгіоі бір қасиетпен үлгі ретінде алынған сапалы-сан заттың басқа затпен салыстырғандағы зерттеуі;

• заттың тұтыну бағасы анықталады қабылданған белгілергі байланысты;

• арнайы әдістер жинағын ала отырып, жалпы нцтижеге қол жеткізеді, сапа немесе сан формасында.

Сонымен бұл модельдің негізгі элементтері: субьект, обьект, белгісі, әдістер және процедуралар сараптау жүргізу және оның қорытындысы әр элементке жеке тоқтайық:

Сараптама субьектісі зат тұтыну элементі бір топ тәжірибелі мамандар-сараптаушылар жүргізеді (анализ және баға), заттың тұтыну қасиетін зерттейді. Сараптаушы комиссия жеке операциялар бұйымның тұтыну қасиетін анықтау (көрсеткіш номенклатураның анықтамасы, көрсеткіш коэффициентінің нақтылығын табу және т.с.с.), сонымен қатар, тауар сапасының кешенді бағалауын алумен аяқталатын барлық бағалау операциялары.

Сараптама обьектісі өнімді адамзат тасымалдаған кезде міндетті түрде пайда болтын заттың тұтынушылық қасиеті. Олар затты қолданудың тиімділігін, оның қоғамдық және мәдени құндылықтарын, әлеуметтік маңыздылығын, тәжірибелік пайдалылығын, қолданудағы қолайлығы және эстетикалық жеткіліктілігін сипаттайды.

Зат пайдалану қасиетінің жиынтығы жеті негізгі топқа бөлінеді: әлеуметтік, функционалдық, эргономикалық, эстетикалық, тұтыну қолайлығы, қолданудың қауіпсіздігі және экологиялылығы. Зат түріне байланысты мақсаты, зерттеу тереңдігіне және бағалау жағынан пайдалану қасиеті әр түрлі болуы мүмкін.

Заттардың тұтыну қасиеттерін бағалау және зерттеу кезіндегі белгісі жалпы және нақты болып бөлінеді. Жалпы белгісі қоғамда қалыптасқан байлықтар, көзқарас, нормалары. Нақты белгісі – сол түрге жататын затқа сапасына анық сұраныс, нормаларына құжаттарда тіркелген және бастапқы үлгілері және көрсеткіштрі, соңғы болып салыстырмалы зерттеуде және заттың тұтыну қасиетін бағалауда.

Бастапқы әдіс болып, заттың тұтыну қасиетін зерттеу кезінде пайдаланады, сонымен қатар қорытынды бағалау нәтижелерін алар кезде, сараптаушы болады, сараптаушы маман пікіріне сүйенеді.

Қазіргі кезде әдістің үш түрі қолданылады:

• жетекші сараптаушы әдісі;

• комиссия әдісі;

• жұпталған әдіс.

Жетекші сараптаушының әдісі (бір маман зерттейді және бағалайды) әр түрлі пікірлерді статистикалық әзірлеу және әдістерді келістіру қажет етпейді. Алайда сараптаманың нәтижесі сарапшының білімі және біліктілік деңгейіне байланысты.

Сараптау комиссияның әдісі (бір топ маман бағалайды және зерттейді) топтың көзқарасы нақты ортақ болып табылады, сараптауды дайындауды және жүргізуге көп уақыт қажет етеді.

Сараптама жүргізу процедурасы заттың тұтыну қасиеті сараптаушылар жүргізетін белгілі операциялар тізімі көрсетеді. Бұл операциялар саны және тәртібі және оның мазмұны сараптама мақсатымен анықталады, бағаланатын зат ерекшелігімен және өмір деңгейінің заттың, сол сараптама сапасы жүргізілетін.

Заттың сапасын сараптама арқылы бағалайтын болса, негізгі операциялар 3 топқа бөлінеді: дайындау, негізгі, қорытынды.

Дайындау бөлігінде сараптаушы көмегімен құру туралы шешім қабылдайды, оның құрылымы мен құрылысы, мақсаты және жұмыс тобы құралады.

Негізгі бөлік сараптама жүру кезінде жүргізілетін операциялар, жұмысшы және сараптаушы топпен, жұмыс тобы сараптаушы санымен анықталады, сол сараптаушы топқа кіретін, бағалау әдістерін талдайды, анкета дайындайды, сараптаушыларды сұрастыруды жүргізеді

Қорытынды бөлік сараптаушы жұмыс комиссиясы қорытындысын зерттеу.

Сараптама нәтижесі заттың тұтыну қасиеттерін сан және сапасын бағалау арнайы тіркелген әдіс болып табылады. Қорытынды нәтиже сараптаушы пікірін толықтандыру, әрбір жеке сараптаушы пікірімен келісетін және сараптаушы комиссиясын ұйымдастырушысы мақұлдаған сараптаушы пікірлерін орталықтандыру дауыс беру арқылы іске асады.

Дауыс беру кезінде ортақ пікір сараптаушы топтың көп дауыс арқылы тандайды, орталықтандыру – есептеу жолымен.

_______________________________________________________________

Кілттік терминдер

Сараптаушы

Сараптама

Сараптама обьектісі және субьектісі

Сараптаманы топтастыру

Сараптаушы қорытындысы

Заттың тұтыну қасиеттерін сараптау

Бақылау сұрақтары

1. Жалпыға белгілі және арнайы білім

2. Сараптама және сараптама жүргізу жағдайы

3. Сараптаманы кластандыру

4. Сараптама субьектісі мен обьектісі

5. Сараптама жүргізу әдістері