1. Сараптама негізі және оның маңызы

1. Ғылыми-тәжірибелік зерттеудің жеке түрі болып саналатын сараптама

Аймақтық қатынасты берік қылу, құқылы мемлекетті құрастыру процессін қарастыру, тұрғындардың заң білімін арттыру жиі-жиі сараптама жеке тұлға және заңгер құқығын қорғау және заң көзқарасын қорғау. Алайда арнайы оқу өсімінің көрсеткішінің артуына сай, оларды пайдалану дәрежесі қазіргі сұранысқа толық сай емес.

Арнайы білімді нәтижелі пайдалану үшін осы түсініутерді дұрыс және бірыңғай түсіндіру ғана тәуелді. Адамзат қызметінің әр түрлі салаларында білім алусыз, жедел жұмысшы қызметін техникамен қамтамасыз етпеу, сонымен қатар тергеуші, анықтаушы, кеден қызметшісі сараптаушы, қылмысты зерттеу және құқық бұзу шындыққа жеткізбейді.

Заң әдебиеттерінде бірнеше рет осындай түсініктің маңызын нақтыдау жүзеге аспақ болды, арнайы білім, сот құру, олардың мазмұнын нақтыдау, субьектілерді анықтау, олардың иесі болатын, алайда ортақ түсінік, осы сұрақтарға қатысы жоқ. Көрсетілген жағдай арнайы білім, субьектілерді пайдалану, сонымен қатар пайдалану формаларын нақтыдау қажеттілігін анықтайды.

Арнайы білім табиғатына қатысты әр түрлі көзқарастарды зерттеу мынадай анықтау ескеру қызмет етеді. Соның негізгі сипаттамасын көрсететін арнайы білімнің мазмұн бөлігін зерттей келе, А.А. Эйсман мынадай пікірде оларға заң және белгілі, бірақ қолжетімсіз білім, яғни тек шектелген мамандарға ғана қатысты. В.И.Шикановта аналогиялық көз қарасты ұстана отырып заңды және арнайы білімдер, сонымен қатар жалпыға белгілі білім түсінігін анықтауды талап етеді.

Жалпыға белгілі білім – анықталған білім, қазіргі дәрежелі тәжірибенің әлеуметтік тәжірибесіне сай және ғылыми білім, адамдардың орта білім дайындығы негізінде алатын білім. Маман ерекшелігі болып, олар ғылыми мәлімет және тәжірибе мүмкіншіліктері, адамзат қызметінің анықталған шағын мамандырылған тәжірибеге сүйенеді.

Айтылғанға сүйенсек құқықтық білім, нақтыдаушы, тергеуші, прокурор, сот органсінің бұларды тәжірибелі сот жүргізу қызметінде өз ісін атқарады, баға беру құқығына ие және құқықтық шешімдерді қабылдау жағдайға қатысты арнайы болып табылады.

Арнайы білімнің мамандырылған дайындық пен қызметпен байланысына назар аударған жөн.

Арнайы білім – ғылым және техника аумағы саласындағы білімдер, ғылыми және инженерлі-техникалық мамандықтардың негізін құрайды, сонымен қатар кез-келген басқа да білімдер, басқа да қызмет түрлерін атқарады. Оларға заң білімдері жатпайды, арнайы заңдылықтарына сай білім болмаса олар анықтау, алыну дәлелдемелерді зерттеу кезінде.

«Сараптама» сөзі латынның «Expertus» деген сөзімен байланысты, «білуші, тәжірибелі, бастаушы» дегенді білдіреді. Сараптаушы қол астында жүргізілетін сұрақтарды шешу үшін, арнайы аумақтардан білім қажет ететін. Сараптаушы ретінде ғылыми қызметкерлер, теоретиктер, тәжірибе қызметкерлері, инженерлер, емшілер болады, бірақ та сараптаушы ретінде қызмет істеу үшін, олардың барлығы бүкіл шарт орындалған кезде ғылыми білім осы салаға қатысты болуы керек, олардың қорытындысы осы ғылымға сүйену керек. Қорытындысынан нақтыдалған ғылыми жағдай ғылым жетістіктері осы ғылым зерттейтін құбылысты түсіндіретін.

Сараптама жүргізу үшін арнайы ғылыми мәлімет болу міндеті шарт. Осылар ғылыми көрсеткіш сараптамалары болып табылады, маманның ғылыми білім дәрежесін көрсетеді, ол сол кезде ғана сараптаушы бола алады.

Сараптама жүргізу шарттары:

• арнайы білім негізінде зерттеу жүргізу;

• сараптаушының сараптама жүргізетін құқық және міндеттемелер

жинағына ие, оны өзге тұлғалардан ерекше ететін;

• заң жүзінде айтылған сараптама жүргізу, оған қатысты мағынасын өткізуі, қорытынды зерттеудің дайындау және оны бағалау, сонымен қатар құқық және міндеттемелері, сол сараптаушы зерттеген тіркеу, сол сараптаушының қорытындысы болып табылады;.

• зерттеу нәтижесінде қорытынды шығару бағалау негізінде, шындықты баяндау, анықталған теоретикалық әдістер және зерттеуші тәжірибесіне сүйенеді.

Сараптама зерттеуінің қорытындысы ретінде шындықты анықтау емес, ал оның бар екеніне ой жүгірту болып табылады. Ой қорытындысы сараптаушының өзінің арнайы ғылыми білімдері арқасында анықталған белгілері мен зерттелген обьектілер арасындағы байланыс арқылы жүзеге асады.

Сараптама құрылғысы – екі жақ, обьектісіне қатысы негізгі және қосымша, олар зерттеледі және анықталады (әдістері) осы салаға қатысты сұрақтарды шешу мақсатында, жұмысқа қатысты және тиісті білім салаларын қарастырады.

Тәжірибе жүзінде сараптама құрылғысы жеңілдетілген түсінігі пайдаланылады, нақтыдалған берілгендер оны шешуге қатысы бар, сараптама зерттеулері негізінде анықталады.

Әдебиеттегі құрылғы түсінігі айырылады анық сараптама және түр құрылғысы. Түр құрылғысының сараптаушының мүмкіншіліктерін, сараптаушы алдында қойылған сұрақтарға жауап анықталған жұмысқа қатысты құрылғы болады. Ол сараптаушының сараптама жүргізу кезінде таңдау және басқаруды жүзеге асырады.

Сараптама мақсаты – шындықты анықтау. Мақсаты байланысты 2-ге бөлінеді: сотты-процессуалды сипаттағы және сотсыз (ведомствалық).