2. Ғылыми-педагогикалық зерттеулердің мәні мен мазмұны, құрылысы.

Ғылыми-педагогикалық зерттеу әдістері - педагогикалық болмыс туралы зерттеуші жинаған фактілерді және білімдерді талдаудың негізгі тәсілдері. Ол білім беру процесін ұйымдастырудың көз алдымызда қалыптасқан тəжірибесін зерттеудің жолдары. Зерттеуге озат тəжірибе, яғни танымал мұғалімдер мен қатардағы тəлімгерлер қызметтері бірдей алынады. Олардың жұмыстарында кезігетін қиындықтар педагогикалық процесс қайшылықтарымен, пайда болған не енді туындауы мүмкін проблемалармен байланысты келеді.

Педагогика саласындағы зерттеулер – бұл білім заңдылықтары, оның құрылымы мен механизмдері, мазмұны, принциптері мен технологиясы жөніндегі жаңа мəліметтерді алуға бағытталған ғылыми ізденіс процесі жəне оның нəтижесі. Педагогикалық зерттеулердің міндеті - деректер мен құбылыстарды түсіндіру жəне оларды алдын ала болжастыру. 

Бағытталу тұрғысынан педагогикалық зерттеулер іргелі (фундаменталды), қолданбалы жəне болжам-жобалау (разработки) деңгейіндегі болып үш топқа бөлінеді. Іргелі зерттеулер нəтижесінде педагогиканың теориялық жəне практикалық жетістіктерін қорытушы жалпы тұжырымдамалар алынады немесе болжам жобалаумен педагогикалық жүйелерді дамытудың моделдері ұсынылады. Қолданбалы зерттеулер – бұл педагогикалық процестің кейбір тараптарын тереңдей тануға, алуан қырлы педагогикалық қызметтің заңдылықтарын ашуға бағдарланған істер. Болжам жоба – бұрыннан белгілі теориялық көзқарастарға негізделген нақты ғылыми-практикалық ұсыныстар дұрыстығын дəлелдеп, оларды практикалық айналымға қосу бағытында істелетін жұмыс. 

Бұл бөлімде негізгі бөлімде қаралады-жеке ғылыми жұмыстардың жеке жүргізілуіне, негізінде бір адаммен, кішкене топпен зерттеу.Олар ішінде нормадағы қатарларда көрсетілмеген және сондықтан міндетті түрде емес, бірақ бұл ереже, ондаған жылдардың созылуына байланысты мыңдаған ғалымдардың тәжірибесінде және олардың әр бір зерттеулерінің сақталуы көптеген адасуларына және қателер жіберулеріне байланысты қысқаша жолымен жақсы қорытындыға келеді.

Ғылыми жұмысты талдаған да, белгілі бір жағдайда ғылыми жұмысты талқылағанда, жұмыстарды толығымен, жақсы жағдайда жаңалау. Бұндай жағдайда да бізе белгілі ғылыми жұмыстың жоғары дәрежеде, жаңалық енгізілуі эвристикалық бағалануда ішке істердің келісімі керек. Ғылыми-педагогикалық зерттеу жұмыстарын ойластыру-бұл еш ережесін жүйелеу қабілеті және олардың шешу міндеттері. Ойлау жұмыстары-ең бірінші міндеті.Ойлаудың ең бастысы-зерттеуші немесе анықтау керек, қандай қабілетпен алға ұмтылу, қабілетін қалау қорытындылау керек, қандай дәежеде жету керек, ғылыми білімді қандай жағдайда жүргізу керек.Өз - өзіне “Мен не алуым керек” деп талап қою керек. Сондықтан жұмысын ең соңғы қорытындысын, көрсете білу керек, жинақтау құқығын өзгерту тиіс, қысқаша жолмен мәселелерді шешуін анықтау керек. Анық түсінікпен ойлау қабілетін анықтау жолдарымен оны іске асару, жойылып кетпеуіне жол бермей, терең зерттеулерді жобалау.

Тақырып және оны зерттеу.

Бұл тақырыптың,өзі көздеген мақсатына жету және зерттеу жұмыстарын нысанаға алу. Мысалы: Студенттердің этикалық қабілеттерін қалыптастыру-соның ішінде болашақ педагогтарды”-мұғалімдердіңзерттелінбеген жағы, қабілеттерінің жоқтығына дамымағанына байланысты-жаңа этикалық жолдарын ашу. Шындығында келгенде студент тақырыптың актуальдық зерттеу жұмыстарын мынадай жағдайда көрсету керек: “Жұмысты алға қою мақсаты бойынша...ақырына дейін қанағаттандырарсыздық”, “жұмыстардың ең керекті мәселесін шешпеу”....Ғылымда жетерлік жағдайда емес екендігі әле ашылмаған, хабарланбаған, әлі жарыққа шығарылмаған жұмыс т.б. Бұл жерде түсіндірілмеген, әлі де істелу керек пе, оған мұқтаждық бар ма? мысалы: мынадай тақырып алсақ “Тез оқу жүйесін қалыптастыру (қайда бір тақырыпты шет тіл де, алайық азербайджан тілінде) литва мектебінде”-бұл жерде әр бір адамның қызығушылығы қаралмайды, және зеттеу қоғамда толығымен зерттеу, тіпті белгілі бір шартты жағдайларда талап етілуі мүмкін.

Актуальдық тақырыптың негізі.

-практика жүзінде сұрақтарды және тақырыпты жеке дәлелдеп түсіндіру.

-берілген зерттеу жұмыстарын әрқайсысына талдау жүргізу, авторлық өзінің орындау және басқа ғылымдармен жұмыс атқару міндетті: мынадай дәлелдермен-осылардың ішінде тағы дәлелдермен жалғастырамыз.

-шығу себептері, қандайда бір қорытындының пайда болуы. Мысалы, оқушыларды интелектуалдық жағдайда компьютерлі үйретуге дамыту дәрежесіне жеткізу. Міне осы жерден актуальдық тақырып шығады;

-практикалық даму тенденциясын талдау,және оның керектігіне мұқтаждығы.

-даму жолдарының талап ету негізгі, практикада және теорияда қолдану.

Барлық анықтау жолдарын бір жақтылықпен шектеу. Мысалы, егер практикалық жолдарымен талап етпесек, берілген сұрақтар тек теориялық жолдарымен шешу мүмкін емес. Актуальдық ең жақсысы төрт бағытпен мынадай жағдайда дәлелдеуі.

1.Біріншіден, зерттеу жұмыстары түсіндіріледі көптеген адамдардаң талап етілуі;

2.Екіншіден, қоғамда осындай талап етілу бар ма?

3.Үшіншіден, практикалық жағдайда қаралама?

Егер талап етілсе мәселе неде ондай жағдайда түсіндіріліу қажет, берілген кең көлемде практикалық сұрақтар қанағаттандырарлық жағдайда шешіледі;

Төртіншіден,теориялық жағдайда бұл жұмыстардың мәселе шамамен түсіндіріледі.

Мысал есебінде қарасақ актуальдық тақырыптың негізін теориялық дамытуда талап ету негізін ,қалай жүзеге асыру керек. Қандай жолдары бар? Былай:

1) Әдебиет негізін зерттей отырып жіберген кемшіліктерін орындау жолдарын байқау.

2) Зерттеу жұмыстарын қажеттілігін өткізу туралы қорытындылап, оны анықтап , зерттеп жұмыстың бір бөлігін жүзеге асыру керек.

3) Қандай теориялық тұрғыда осы уақытқа дейін берілген мәселенің шешімін қарау. Мысалы: Жоғары мектепте жобалау процесін үйретуді сұрау. Бұл жерде көптеген әр түрлі мәселелер: орта мектептерге дидактикалық жағдайда ауыстыру (үйренушілерге), жоғары мектептердегі үйренушілерге дидактикалық жұмыс істеулеріне болады. Айырмашылығы оқушылардың әртүрлі жағдайларына байланысты үйренуші мен үйретушілердің айырмашылығы.

Педагогикалық ойлау қабілеттерін жоғары дәрежеде зерттеу қажет:

-көрнекілік жоғары дәрежеде болуы;

-практикадан дайын идеяларды білу(мысалы, педагогика бойынша әрбір адамның идеясымен жеке жұмыс істерін, шындықты жүзеге асыру, үйрету жобасын жүзеге асыру, бос сияқты, бірақ бұл идеяларды қосымша жұмыс істеу шешу жоқ);

-теориялық көрсеткіш зерттелінген теориялық мінездеме ғылыми жұмыстардың жүзеге асыру (принциптері, заң жүзінде, іске асыру ,түсініктемелер т. б.);

-жоғары көрсеткіш-практикалық ғылыми зерттеу жұмыстардың қорытындысын жүзеге асыру (методикалық жұмысты қолдау, білім беру технологиясын іске асыру);

-қолдану көрсеткіші зерттеу ғылыми зерттеу методикасының іске асыру, диагностикалық жұмыстарды өзгертуде ұйымдастыру.

-педагогикалық ғылымды дамыту тенденциясының ойлауын бейнелеу: жинақтау өлшеп (қанша білім, түсінік, уақыттар талап ету керек) сапалы өзгерістерге;

-негізгі педагогикалық ғылымның өсуіне, алғаш білімдерге, басқа ғылыми зерттеулерге байланысты

-тереңдетілген ғылыми жұмыстардың тақырыптарын принцип бойынша қысқарту;

-тереңдетіліп білім беру негізін қарама-қарсы жағымен салыстыру;

-педагогикалық процесте ішкі істермен байланыстару, ішкі шарттарды психикалық тұрғыда зерттеу;

-тарихи-анықтауларда талдау тенденциясы-білім беру жұмыстарын реттеу, ойлау қабілетін арттыру- аяқталған жұмыстардың идеясы.

Гельвецидің ғылыми зерттеу жұмыстарының ең бастысы іске асуы- бұл концепцалдық идея “Идеясыз ақыл жоқ” ,керісінше” “Идеясыз ғылыми зерттеу жоқ”.

Анықтау мақсатының идеясы, мүмкіншілігі: үйрету процесінің құрылысын әбден анықтап зерттеп оны қолдау оқу жұмыстарында зерттеулерде қолдану студенттермен немесе сол мақсатпен жаңа лекция сабақтарын жоспарлау.

Жаңа жұмыстарды идеясын бақылау:

Мысалы:зерттеу жұмыстарын педагогикалық шешімдерін бір жүйеге келтіріп,немесе педагогикаға әр түрлі мүмкіншіліктерді пайдалану. Сонымен актуальдық тақырыптарда ойлау тұрғыда негіздеу, әртүрлі ғылыми концепцияда мысалдармен жобалау және негіздеу (писхологиялық тұрғыда, социологиялық үйрету методикасында немесе тәрбие дидактикалар), педагогикалық ғылыми зерттеу жұмыстарының өсу тенденциясының енгізін анықтау, қажет сұрақтарды арада талқылау, зерттеу жұмыстарын жеткізу.

Зерттеу пәні- негізгі ойлау жүйесі болып табылады. Осы жұмыстарды пайдалану кезінде жақсы нәтиже беру қажет.Ғылыми зерттеу жұмыстарын түсіну бөліміне шындық жағдайда түсіну, алған ғылыми білімдерді ой арқылы қабылдау.Ең негізгі пәні түрінде ғылыми жобаларда осындай бағытпен бағдарлау, бүтін жобаларды таңдап көмектесу.Негізгі әр проблемада арасындағы қарам-қайшылық арасында, не бір адамға қажет, “Осындай жағдайда мақсаттардың ортасында ,қиыншылықтар болу мүмкін. Ол шешілмейтін сұрақтар болып қалады”.Қиындық- ол өзіндік жағдайда байланысты жалпы ұғымдармен ойлармен, жалпы ішкі системалық ұсыныстар методологиялық, тақырыптық, педагогикалық т.б. қиындықтардан әр түрлі күрделі қиыншылықтар туады.

Сонымен, жалпы жұмыс екіге бөлінеді:жалпы және гипотеза.

Гипотеза- ғылыми болжау, ғалым жұмысының айырлмас серігі. Нағыз ғалым өз жұмысын қиялсыз, фантазиясыз жасай алмайды. Қиялсыз, тапқырлықсыз, жаңа ой- пайым табу қабілетінсіз ғалым табысқа жетуі мүмкін емес. Жалаң граматиканы игеру, поэманы жазу мүмкін еместей, жалаң логика төзімділік пен еңбекқорсыз жаңа ой-пайым тудыра алмайды.Гипотезаны құру-ғылыми шығармашылық дамуының заңдылықты кезеңі. Гипотеза қалыптасқан теория. Ғылыми түсінік пен эксперимент арасында қарам-қайшылықтан туындайды. Бірақ қандай болмасын, ең қарапайым деген гипотезаның өзі осы уақытқа дейін жинақталағн білім негізінде құрылады.Бірақ жаңа гипотеза бұрыңғы білімге толық сәйкес келмейді, кейбір қағмдаларды ескеріп, өз күшін жояды да, орны заманға сай жаңа ой-пайымдарымен байытылды.

Ғылым даму заңды құбылыс, оқтын-оқтын бұрыңғы теориялық ұғымдарды байта қарап, жаңа идея мен қағидалармен толықтырылады.Қалаған педагогикалық зерттеу көпшілік қабылдаған əдіснамалық тиектерге орай жүргізіледі. Педагогикада олардың қатарына – зерттелуге тиіс проблема, тақырып, нысан жəне оның дені (предмет), мақсат, міндеттер мен болжамдар, қорғалуы тиіс идеялар – кіреді. Педагогикалық зерттеулер сапасын танытушы негізгі көрсеткіштер: зерттеу көкейкестілігі, жаңалығы, теориялық жəне практикалық маңыздылығы. Зерттеу бағдарламасы, əдетте, екі бөлімнен тұрады: əдіснамалық жəне іс-əрекеттік (орындау-процедуралық). Алғы бөлімде тақырып көкейкестілігі негізделеді, проблема нақтыланады, зерттеу нысаны мен дені, мақсаты мен міндеттері айқындалады, негізгі ұғымдары белгіленеді, зерттеу нысаны бастапқы жүйелі талдауға салынып, қызметтік болжам жасалады. Ал екіншіде – зерттеудің стратегиялық жоспары түзіледі, сонымен бірге ідер алды деректерді жинақтау мен оларды іріктеудің реті жəне негізгі шаралары жасалады. 

Зерттеу көкейкестілігін негіздеудің мəні - оқу мен тəрбиенің теориясы жəне практикасын бұдан былай да дамыту үшін тиісті проблемалардың қажеттігін, дер кезінде зерттеліп, шешімін табудың маңыздылығын түсіндіру. Көкейкесті зерттеулер белгілі кезеңдегі аса күрделі де қажет мəселелердің жауабын береді, педагогикалық ғылымға қойылатын қоғамның əлеуметтік тапсырысын бейнелейді, практикада орын алған келелі қайшылықтарды ашады. Көкейкестілік тиегі өзгермелі, қозғалысты, уақыт пен нақты əрі ерекше жағдайларға тəуелді. Жалпыланған күйде көкейкестілік ғылыми идеялар мен практикалық ұсыныстарға болатын сұраныс (қандай да қажеттілікті қамтамасыз ету үшін) пен дер кезеңдегі ғылым мен практиканың мүмкіндігі арасындағы айырмашылық деңгейін сипаттайды. 

Зерттеу тақырыбы шешімі қалтқысыз табылуы қажет, өте күрделі де қоғамдық маңызға ие болған проблемалармен ұштасқан əлеуметтік тапсырыс нақты тақырыптың негіздеме дəйегін талап етеді. Ал бұл, өз кезегінде, қойылған мəселенің ғылым аймағында зерттелу дəрежесінен туындайды. Егер əлеуметтік тапсырыс педагогикалық практиканы талдаудың нəтижесінде ұсынылатын болса, ғылыми проблеманың өз негізі басқаша. Оның міндеті ғылым құрал-жабдықтарын пайдалана отырып, негізгі қарама-қарсылықтарды баяндап беру. Əдетте, проблема шешімі зерттеу мақсатын құрайды. Мақсат – қайта түзіліп, өрнектелетін проблема. 

Проблема нақтыланып, өрнектелгеннен соң, зерттеу нысанын таңдау кезегі келеді. Нысанға педагогикалық процесс, педагогикалық болмыстың бір саласы немесе қайшылықтарымен жүз берген қандай да педагогикалық қатынас алынуы мүмкін. Басқаша айтсақ, өз ішінде нақты не əлі де күмəнді қайшылықтарды қамтып, проблемдік ситуацияларды туындатқан жағдайлардың баршасы нысан есептелінеді. Танымдық процесс бағытталғанның бірі - нысан.

Зерттеу пәні (предмет) - нысан бөлшегі, бір тарапты, яғни бұл түбегейлі зерттеуді қажет еткен нысанның теориялық не практикалық тұрғыдан өте маңызды сапа-қасиеттері, қырлары мен сырлары.

Зерттеу мақсаты, объекті жəне пініне сəйкес, əдетте, болжамды (гипотезаны) тексеру мен дəйектеуге арналған зерттеу міндеттері белгіленеді. Болжам – бұл шынайылылығы əлі дəлелденуі қажет теориялық негізі бар болжамдар жиынтығы, ғылымға сүйеніп жасалған, алдын-ала айтылған ой. Эксперимент өткізер алдында белгілі бір педагогикалық әдіс-тәсілдің тиімділігі туралы ғылыми болжам айтылады.

Ғылыми жаңалылық тиегі аяқталған зерттеулердің сапасын бағалау үшін қолданылады. Ол қазіргі кезеңде əлі белгісіз, педагогикалық əдебиеттер тобына енбеген білім заңдылықтары, олардың құрылымы мен механизмдері, мазмұны, принциптері мен технологиясын сипаттаушы теориялық жəне практикалық қорытындылардың мазмұнын өрнектейді. 

Зерттеу жаңалылығы қаншалықты теориялық маңызға ие болса, соншалықты практикалық қажеттілікке ие. Зерттеулер нəтижесінде түзілген тұжырымдамалар, алынған гипозалар, ашылған заңдылықтар, əдістер, бағыттар, көзқарастар, проблеманы айқындау моделі орындалған ғылыми істердің теориялық маңызын танытады. Ал зерттеудің практикалық маңызы жаңа ұсыныстар, нұсқаулар жəне т.б. дайындауға арқау болуында. Жаңалылық тиектері, теориялық жəне практикалық маңыздылық зерттеу типтеріне орай бір-бірімен ауысып барады, сондай-ақ жаңа білімдердің пайда болу уақытына да тəуелді келеді. Зерттеу ізденістерінің логикасы мен қозғалысты өзгермелілігі (динамикасы) бірнеше сатылық-эмпирикалық, гипотетикалық, эксперименталды-теориялық немесе теориялық, прогностикалық жұмыстар орындауды қажет етеді.

Зерттеудің эмпирикалық сатысында зерттеу нысанының қызметтік бағамы алынады, шынайы оқу-білім тəжірибесі, ғылыми білімдер деңгейі мен құбылыс мəнін түсіну қажеттігі арасындағы қарама-қарсылықтар көрінеді, ғылыми проблема өрнектеледі. Эмпирикалық талдаудың басты нəтижесі – зерттеудің алғашқы тұжырымдамалары ретінде қабылданған, бірақ əлі тұтастығы тексеріліп, бекуі қажет болжамдар мен шамалаулар жүйесінен түзелетін зерттеу гипотезасынан көрінеді. 

Гипотетикалық сатыдағы ізденіс жұмыстарының мəні: зерттеу объектті жөніндегі деректік болжамдар мен олардың мəнін айқындап алу қажеттігі арасындағы қарама-қарсылықтарды шешіп алу, содан соң зерттеудің эмпирикалық деңгейінен оның теориялық (эксперименталды-теориялық) деңгейіне өтудің дайындық жағдайларын жасау. 

Теориялық саты зерттеулерінде назарға алынған нысан жөніндегі функционалдық жəне гипотетикалық болжамдар мен ол туралы жүйелі шамалаулар қажеттігі арасындағы қайшылықтарды үйлестіру жұмыстары орындалады. Теорияның белгілі қалыпқа келуі прогностикалық сатыға жол ашады, осының нəтижесінде тұтастай құрылым болып танылған зерттеу нысаны жөніндегі соңғы алынған идеялық ақпараттар мен олардың ендігі, жаңа жағдайларда даму мүмкіндіктерін көрегендікпен алдын-ала жобалау қажеттігі арасындағы текетіресті шешу талабы қойылады. Теорияның міндеті – осы сан қилы талаптардың объектив шешіміне негіз болу. 

Зерттеу əдістемесінің (методика) дайындығы ғылыми ізденіс логикасына орай жүргізіледі. Бұл əдістеме өте күрделі де сан қилы қызметтермен байланысты нысан болған білімдену процесін аса жоғары шынайылылықпен зерттеуге мүмкіндік беретін теориялық жəне эмпирикалық əдістер (метод) тобынан құралады. Əдістердің тұтастай бір бөлігін қолданудан назарға алынған проблема жан-жақты айқындалады, оның барша қырлары мен шектері түгелдей зерттеуден өтеді.

Педагогикалық зерттеу əдістерінің əдіснамадан өзгешелігі - бұл педагогикалық құбылыстарды зерттеу, олар жөніндегі ғылыми ақпараттарды жинақтап, заңдылықты байланыстар, қатынастарды анықтау, оның нəтижесінде ғылыми теория қалыптастыру мақсатымен жүргізілетін іс-əрекет жолдары мен тəсілдерінің өзі.