Әдебиеттер тізімі:

1. Адмони В.Г. Типология предложения. Исследования по общей теории грамматики. –Москва: Просвещение, 1969. – 288 б.

2. Апресян Ю.Д. Эксперементальное исследование семантикирусского глагола . –Москва: Просвещение, 1967. – 248 б.

3. Әмір Р. Жай сөйлем синтаксисі. –Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 199 б.

4. Дматриев Н.К. Грамматика башкирского языка. –Москва: Просвешение, 1948. – 160 б.

5. Қазақ тілінің грамматикасы. Т.І. Морфология. –Алматы: Ана тілі, 1967. – 210 б.

6. Қазақ тілінің тарихы туралы зерттеулер. –Алматы: Мектеп, 1965. – 180 б.

7. Сауранбаев Н.С. Қазіргі қазақ тілі. Етістік туралы. –Алматы: Жазушы, 1953. – 311 б.

8. Севортсян Э.В. О некоторых вопросах структуры предложения в тюркских языках//Исследования по сравнительной грамматике тюркскиз языков, ІІІ, синтаксис. –Москва: Просвещение, 1961. – 17 б.

9. Современный казахский язык, фонетика и морфология. Алматы: Жазушы, 1962. – 350 б.

10. Современный казахский язык. -Алматы: Ана тілі, 1963. – 343 б.

11. Сопоставительная грамматика русского и казахского языков. –Алматы: Жазушы, 1967. – 282 б.

12. Юлдашев А.А. Система словообразования и спряжения глагола в башкирском языке. –Москва: Просвещение. – 140 б.

Лекция сабағы №14 Оқшау сөздердің құрамы мен түрлерінің дамуы

1. Оқшауланған мүшелердің қалыптасуы

2. оқшау сөздердің көп түрлілігінің жазба тілмен байланыстылығы

3. Оқшау сөздердің жеке түрлерінің қалыптасуы, бұл рпоцестің сөйлем құрылысының дамуымен, жазба тіл құрамындағы жіктеліспен ұштасып жатуы

Сөйлемдегі сөздермен синтаксистік байланысқа енбей, олардың дауыс ырғағы арқылы бөлектеніп айтылатын сөздер сөйлемдегі оқшау сөздер деп аталады. Олар оқшауланып айтылуына байлангысты, жазуда белгілі тыгыс белгілерімне, көбіне үтірмен бөлінеді. Олар мағыналық қызметіне қарай 3-ке бөлінеді. Қаратпа сөз, қыстырма сөз, одағай сөз.

1. Одағай сөз. Одағай дегеніміз кісінің сезімін, көңіл-күйін, еркін білдіретін дербес грамматикалық тұлғалары жоқ сөздер. Мысалы: қап, тоқтай тұр. Одағайдың түрлері:

1. Көңіл-күй одағайы: қап, әттең, ойбай.

2. Жекіру одағайы: тәйт, жә, тек.

3. Шақыру одағайы: кә-кә, шөк-шөк, құрау-құрау.

2. Қаратпа сөз. Айтылған ойдың кімге арналғанын білдіру үшін оған басқаның көңілін аудару үшін жұмсалатын оқшау сөз қаратпа сөз деп аталады. Мысалы: Айгүл, сен қашан келдің?

Қаратпа сөз диалогта, шешендік сөзде, үндеуде, поэзияда және түрлі хаттар мен іс-қағаздарында қолданылады.

Қаратпа қызметінде жұмсалатын сөздер көбінесе кісінің аты, фамилиясы, әкесінің аты жіне кім деген сұрақ қоюға болатын шырақ, нағашы, апа, жолдастар, балалар, оқушылар сияқты зат есімдер. Олар бұл қызметте түбір күйінде, көптік, тәуелдік жалғаулы қалпында, атау септігінде жұмсалады. Мысалы: Әскер, бүгін мектепке барамын. Балалар, амансыңдар ма, шырақтарым?

Сол сияқты қазақ тілінде біреуді жақсы көріп жылы лебіз білдіру үшін жұмсалатын қалқам, күнім, айым, ботам, құлыным, қозым сөздері қаратпа болып қолданылады. Қош, қалқам!

Және де көркем әдебиетте, әсіресе өлеңдерде отан, дала, қаскелең, өлең, домбыра сияқты сөздер қолданылады. Тыңда, дала, Жамбылды. Тыңда, Қастек, Қаскелең.

3. Қыстырма сөздер. Сөйлемдегі ойға, оның айтылу тәсіліне айтушының қалай қарайтынын білдіретін оқшау сөз қыстырма сөз деп аталады. Қыстырма сөздер сөйлемдегі басқа сөздермен байланыспай, белгілі сөйлем мүшесі болмай, олардан оқшау тұрады. Меніңше, ол жаман кісі емес.

Қыстырма сөздерді мағынасына қарай былай бөлеміз:

1. Кісінің көңіл-күйін, сезімін білдіретін қыстырма сөздер: несін айтасың, бақытымызға, амал қанша т.б. Егіс биыл, біздің бақытымызға, тамаша жеңіспен аяқталады.

2. Айтылған ойға нануды, жорамалдауды білдіретін қыстырма сөздер. Әрине, әлбетте, рас, сөз жоқ, сірә, мүмкін, шамасы, расында, шынында, шынын айту керек, өзіңіз білесіз. Бәріміз, шынында, қателестік.

3. Ойдың айтылу амалын, тәсілін білдіретін қыстырма сөздер: қысқасы, сайып келгенде, былайша айтқанда, жалпы алғанда, демек, ендеше т.б. Қысқасы, біздікі дұрыс.

4. Айтылған ойға басқаның не айтушының пікірі тұрғысынан қарағандықты білдіретін қыстырма сөздер: сіздіңше, меніңше, мен білсем, оның айтуына қарағанда. Меніңше, бұл өте мықты адам.

5. Айтылған ойлардың өзара қатынасын білдіретін қыстырма сөздер: біріншіден, екіншіден, керісінше, ақырында, сөйтіп. Біріншіден, бұның айтқаны дұрыс.