10.Дулат өлеңдерінің жаңашылдығы.

Қазақтың жазба поэзиясының алғашқы нышандары Дулат өлеңдерінен көрінеді. Іргетасты қалаған Абай болса, соны қалау кезеңі туғандығын, қалайша қалаудың алғашқы үлгілерін көрсеткен Дулат деп айтуға әбден болады.Поэтик. образдар жасаудың тілдік механизмі, яғни образдың тіл арқылы берілуі де Дулатта дағдыдан тыс, жаңа түрлерімен көрінеді. Айталық, дерексіз (абстракт) ұғым атауы мен деректі (нақты) заттардың немесе адам мен жан-жануарларға тән сын-сипат пен іс-қимыл атаулары бір-біріне жуыспауы керек. Дулат өлеңдерінен әділетке шелдеу, жырмен жуыну («Кеудеме қайғы толған соң, Тұнық жырмен жуынам»), арманды төгу («Күндіз күлкі бермеген. Түнде ұйқы бермеген. Көзінен төкті арманды»), «жетімдіктің белі», «көңілдің құтысы» сияқты тіркестердің сонылығы осылар қатысқан өлең жолдарының экспрессиясын (әсерін) күшейтіп, бұрын айтылмаған тың образдар жасап түр. Қ.Жұмалиев «Абайға дейінгі XIX ғасырда өмір сүрген ақындардың ішінде поэзиямызға жаңа бір түр кіргізген ақын — Дулат» — деп, Дулаттың ақындық алантына аса жоғары баға берген еді. М.Мағауин де: «Ақынның көңіл-күй, табиғат лирикасы да сол дəуірдегі казақ поэзиясы үшін жаңашыл сипатта болды» деп, оны М.Жармұхамедұлы да айтқан болатын. Рабиға Сыздықова Дулат жырының табиғатына ішкерілей кіріп: «Қазақтың жазба поэзиясының алғашқы нышандары Дулат өлеңдерінен көрінеді. Іргетасын қалаған Абай болса, соны қалау кезеңі туғандығын, қалайша қалаудың алғашкы үлгілерін көрсеткен Дулат» деп, Дулат ақынның ұлы Абайға өнеге болар ой қалдырып, оның əлемдік биікке көтерілуіне алтын баспалдақ, рухани іргетас, сондай-ақ ұлылық нəрінің ұлттық қайнар көзі болғандығын дəл басып айтады.

11.Дулат пен Абай арасындағы үндестік.

Отаршылдық қамытын мықтап киген қазақ қоғамының ащы шындығын жырлауға келгенде, Дулат пен Абай көп сәттерде бір-біріне үндес келіп жатады. Дулат суреттеген өз елін, қазақты қорқытатын «ел пысығы», айталық, болыс «майырдың бұйрығын алғанда, борбайына құйрығын қысып, алдына түсіп томпаңдаса», Абай бейнелеген болыс та: «Күштілерім сөз айтса, Бас изеймін шыбындап... Әлсіздің сезін салғыртсып, Шала ұғамын қырындап...» -деп өзі мойындайды. Абай да: «Мәз болады болысың Арқаға ұлық қаққанға. Шелтірейтіп орысың Шенді шекпен жапқанға...» - деп, Дулат айтқан «шен-шекпенге сатылған, батпаққа елін батырған» ұлықтар портретіне ұқсас етіп беріп тұр. Әрине, бұл жерде Абай образды Дулаттан «ұрлап тұрған» жоқ: екеуін де осылайша сөйлетіп қойған - өмір шындығы, олардың сол шындыққа барған суреткерлік талғамдары. Ақындыққа екеуі де қатаң талап қояды. Дулат: «Жыршының аты жыршы ма, Әркімнен өлең жаттаса. Сөз-жібек жіп, жыр-кесте, Айшығы айқын көрінбес, Өрнексіз қылып баттаса...» десе, Абай: Өлең - сездің патшасы, сөз сарасы, Қиыннан қиыстырар ер данасы. Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп, Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы...»деген талап қояды. Бұл - Дулат пен Абайдың ортақ зары, шындық үні. Дулат-Абайға дейінгі қазақ ақындарының ішінде жазба поэзияға бір табан жақын келген, Европа мен орыс мәдениетінде классикалық поэзия деп аталатын өлең сөздің біраз белгілерінің қазақтағы бастауын танытқан ақын. Қазақ поэзиясы Абайға дейін ауызша жаралып, ауызша таралған, бірақ тілі ауыз әдебиеті тілінен өзгеше түсетін, авторлы поэзия болды, қазіргі жоғары үлгідегі жазба поэзияны бастаушы - ұлы Абай десек, Абайдың тақыр жерден өнер таппағанын және білуіміз керек. Қазақтың жазба поэзиясының алғашқы нышандары Дулат өлеңдерінен көрінеді.