36.Хіх ғасыр басындағы саяси өзгерістер. Хандық биліктің жойылуы.

XIX ғасырдың жиырмасыншы жылдарына қарай патша үкіметі Қазақстандағы хан билігін жоятын уақыт келіп жетті деген қорытынды жасады. Біріншіден, қазақ хандары дала тұрғындарының басым көпшілігінің алдында өздерінің беделінен айырылып қалды. Жергілікті байырғы халық патша үкіметі тағайындаған хандарды баяғыдай дербес ел басқарушылар деп емес, көбінесе Ресей империясының кәдімгі көп шенеуніктерінің бірі ғана деп қабылдады. Екіншіден, бұл кезде патша үкіметі Кіші жүзді де, Орта жүзді де бірнеше әкімшілікке бөлшектеген еді. Мұның өзі патша үкіметінің көшпелі қазақтарды басқаруына өте қолайлы болып шықты. Үшіншіден, XIX ғасырдың бас кезінде Шыңғыс ұрпағы бірқатарының патша үкіметінің әкімшілігіне белсенді қарсылық білдірген оқиғалары көбейіп кетті. Қазақ даласында ХІХ ғасырда патшалы ресей отарлаушылары жүргізген саяси-әлеуметтік өктемдік пен басқару жүйесіндегі реформалардың себеп-салдарлары сол кезеңдегі қазақ әдебиеті шығармаларынан да жан-жақты көрініс тапты. Хандық басқару жүйесі ыдырағаннан кейін, үздік-создық ұлт-азаттық қозғалысына ұласқан наразылық жалпыхалықтық қуатты күшке айналып кетуге түрлі ішкі-сыртқы жағдаяттар кедергі болса да, халықтың мұң-мүддесі тарихи жыр, дастан, толғауларда буырқанып көрінді. Бұрқ етіп басталып, езіп-жаншылып, қайта бас көтеріп өршіп отырған ұлт-азаттық қозғалыс тарихының ұзақ мерзімді кезеңдерінде ақындардың сөзі, ұлттық әдебиет мұраты ғана өз жолынан да, жүрісінен де жаңылған жоқ.

37.Хіх ғасыр әдебиетіне ислам дінінің әсер-ықпалы.

Қазақ халқы фольклор саласында айтарлықтай табыстарға жеткен болса, дін мен діни тәрбие салаларында анағұрлым кешеуілдеп келеді. Дін мен қазақ халық әдебиетінде ешқандай байланыс жоқ сияқты болып көрінуі мүмкін. Дегенмен қазақ ауыз әдебиетін Қасиетті Құран кәрім қиссаларының тигізген әсері өте көп. Мәселен: Бәдір, Ухуд, Исра-Миғраж, Жүсіп-Зылиха, Қыдыр ата секілді дастандардың құран аяттарымен байланыстары жайлы айтылған. Оңтүсітк өңірінің шайырлары, Мәделі, Майлықожа, Құлыншақ Кемелұлы, Молда Мұса, Шәді Төре шығармаларының араб әдебиетімен байланыстары жайлы зерттеулер жасалған. Қазақ – араб ауыз әдебиетінің байланысы алғаш Құран Кәрім кітабындағы аңыз, әпсана, хикаялардан басталады. Қазақ – араб ауыз әдебиетіндегі ғазал жанры деп аталады. Ғазал жанрында өлең жазған бір қатар араб-парсы ақындарының шығармаларынан үзінді келтіре отырып, жанрдың шығу тегі мен даму тарихына шолу жасаған. «Жүсіп – Зылиха» дастанының ұзын-сонар сюжеті Құран Кәрім кітабынан басталуын айта отырып, Құран Кәрім кітабындағы аңыз, әпсаналар мен ақыл-нақыл сөздердің фольклоризм саласына негіз болатындығын дәлелді мысалдармен зерттеу жүргізе білген. «Исра-Миғраж» қиссасына түсінік бергенде «Исра»-арабша түнде жүру, ал «Миғраж» аспанға көтерілу деген мағына беретіндігін түсіндіре келіп, бұл қиссаның сюжет желісі «Пайғамбар тарихынан» кітабынан алынғанын дәлелдейді. Ислам дінің келуімен ежелгі қазақ жерінде араб әдебиетінен нәр алған, түркі халықтарын шыққан ұлы ғұлама ойшылдар пайда болды.