54.Қр бюджеттік үдерісінде орын алып отырған бюджет қаражатының игерілмеуі туралы пікіріңіз қандай. Ойыңызды дәйектеңіз

Қазақстан Республикасы әр бір жыл басында бюджеттік жоспарлау жасайды. Яғни бюджет теңдігі қағидасы бойынша бюджет табыстары мен шығыстары тең болған жағдайда бюджет бюджет деген атауға ие бола алады. Егер бюджеттің табысы асып кетсе, профицит, ал шығыны табыстан асып кетсе бюджетте дефицит орын алады. Бұл орын алып отырған жағдайлар елде экономикалық тұрақсыздыққа алып келеді. Сол үшін әрбір жыл басында бюджеттік жоспарлау орын алады. Яғни жыл көлемінде ақша қаражаттары бюджет шығыстары қай салаға, қай өнеркәсіпке қанша мөлшерде кететі туралы анықталып, жыл басында сол керек орындарға ақша қаражаттары бөлінеді. Және сол сала, сол өнеркәсіп сол ақша қаражаттарын бір жыл көлемінде игеруі қажет. Кей жағдайларда бюджеттен бөлінген қаражаттар игерілмей қалады.Бұл игерілмей қалу жөнінде жылда Қазақстан Республикасының Премьер Министрі талқылап игерілмеген саланы анықтап сөгіс береді. Осы жылы даниал Ахметовтың тиісті сала басшыларына бюджет қаражатын игермегендігі жөнінде үлкен сын айтты. Оның айтуынша бұл игерілмеудің себебі: Белгіленген бюджет қаражаттарының жете игерілмеуі бюджеттік бағдарлама әкімшілерінің, яғни министрліктер мен ведомство басшыларының, сонымен қатар әкімдердің атқарушылық құлқы мен біліктілігінің төмендігін байқатады деп сын айтты.

Осыдан өзге тағы бюджет қаражаттарының дұрыс игерілмеуі мысалы, қорғаныс саласын алсақ болады, жыл басында қорғаныс саласына төтенше жағдайлар орын алады деген мақсатпен белгілі сома бөлінсе, елде төтенше жағдайлар орын алмаған жағдайда сол сома бюджетке қайтарылады.

Тағы бір жағдай, жыл басында бюджеттен ақша қаражаттарын белгілі өнеркәсіп саласына аударатын болса, оған ақша қаражаты кеш жететін, яғни республикалық бюджеттен облыс бюджетіне, облыс бюджетінен аудан бюджетіне және сол өнеркәсіп шоты аударғанға дейінгі уақытта мерзім өтіп құрылыс жасайтын мезгіл аяқталып, қаражат толық игерілмей қалатын жағдайлар да орын алады.

Өнеркәсіп саласын салуда немесе белгілі бір жобаны ұйымдастыруда аукцион өткізілсе, аукционды ұтып алатын адамның болмауы, яғни жобаны жүзеге асырылмауы салдарынан бюджетке ақша қаражаттары игерілмей қайтарылып отыр.

55. Қр бюджет жүйесі қызмет етуін жетілдіру мақсатында қандай бағыттарды ұсынар едіңіз?

Қазақстан Республикасының Бюджеттік кодексінің 4-бабында бюджетке келесідей түсінік берілген: «Бюджет - ол мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыруын қаржылық қамтамасыз етуге арналған оның орталықтандырылған ақша қоры». Бюджеттің формасы - қаржылық жоспар, материалдық негізі - орталықтандырылған қор, экономикалық негізі - жалпы экономикалық қарым-қатынас, заңнамалық белсендіруі - заң.

Бюджетаралық қатынастардың 1шама динамикасы дамып,соңғы жылдары жетілдірілгеніне қарамастан,көптеген проблемалар әлі де шешімін таппай келеді.Әр түрлі деңгейдегі бюджеттердің дербестігін,эко/қ тиімділікті қамтамасыз ету мен бюджеттік жауапкершілікті осы проблемалардың қатарына жатқызуға болады.Соңғы жылдардың практикасын сүйенетін болсақ,бюджет жүйесінің нығаймағанын,о/ң орнына реципиент-өңірлер санының көбейгені,сондай-ақ бюджеттердің дербестікке ие болмай,о/ң есесіне салық ресурстарының республикалық бюджетке тартылуы байқалады.

Қазақстан Республикасының Үкіметіне мынадай ұсыныстар беремін:

- республикалық бюджеттің кірістері мен шығыстарының өлшемдерін айқындау кезінде негізгі макроэкономикалық көрсеткіштердің негізділігін арттыру;

- республикалық бюджеттің қаржылық жылы атқарылуы барысында оны түзету прак­ти­касын алып тастау;

- салықтық әкімшіліктендірудің тиімділігін арттыру жөнінде толыққанды шаралар қабылдау;

- республикалық бюджеттен ҚҚС-ның орнын толтыру рәсімін реттейтін нормативтік құқықтық актілерді жетілдіру;

- берілетін салықтық және кедендік жеңіл­діктердің негізділігін қамтамасыз ету бойынша уәкілетті органның талабын күшейту;

- экономиканың әртүрлі секторлары мен қаржы институттарының шаруашылық жүр­гізуші субъектілерінің салық жүктемесін біре­гейлеудің мақсаттылығын қарау;

- бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің қызметін олардың тиісті мемлекеттік және салалық бағдарламаларды іске асыруын ескере отырып, бағалаудың кешенді тетігін әзірлеу;

- мемлекеттік қорғаныс тапсырысын оны қаржыландыру көздерінің нақты түрлерін белгі­лей отырып, қалыптастыру тетігін жетілдіру;

- Қазақстан Республикасы Үкіметінің ре­зервінен бөлінетін қаражаттардың қаржылық негізінің сапасын арттыру;

- республикалық бюджеттен облыстық бюджеттерге, Астана мен Алматы қалаларының бюджеттеріне ағымдағы бюджеттік бағдар­ламаларды іске асыруға трансферттер бөлудің мақсаттылығын қарау, сондай-ақ мақсатты инвестициялық трансферттерді пайдаланғаны үшін жергілікті атқарушы органдардың жауапкершілігін күшейту;

- мемлекеттік активтерді мемлекеттің бірың­ғай қаржы балансын әзірлеу жолымен басқа­ру жүйесін жетілдіру;

- сыртқы рыноктан мемлекеттің қаты­суымен жеке компаниялар мен акционерлік қоғамдар тартатын кредиттік ресурстарды қоса, қаржы ресурстарының тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ету жөнінде шаралар кешенін қабылдау;

- бюджеттік қаражаттарды пайдаланудың ашықтығын, жеделдігін және тиімділігін арт­тыру мақсатында Қазынашылықтың аумақтық бөлімшелеріндегі қаржылық құжаттарды қарау рәсімін тездету;

- мемлекеттік қаржылық бақылау стан­дартт­ары талаптарының сақталуы және респуб­ли­калық бюджеттің атқарылуына ішкі бақы­лаудың тиімділігін арттыру жөнінде жүйелі шаралар қолдану.

Барлық кәсіпорындар үшін залалдар мерзімдерін 3 жылдан 10 жылға ауыстыру көзделді.

Үкімет әлемдегі қаржы және шикізат нарықтарындағы жағдайдың нашарлау мүмкіндігіне байланысты 2010-2011 жылдарға арналған республикалық бюджет жобасын қажеттілікпен қалыптастырды. Осы кезеңдегі бюджет кірістері мұнайдың бір баррелі үшін 60 АҚШ долларындағы әлемдік бағасын негізге ала отырып есептелген. Үкімет орта мерзімді кезеңде фискалдық тұрақтылықты қамтамасыз ету қажеттілігін ескере отырып, 2009-2011 жылдарға арналған республикалық бюджет жобасының параметрлерін түзетті. 2009 жылы бюджет кірістері мұнайдың әлемдік бағасының бір баррелі үшін 40 АҚШ долларына төмендеуін ескере отырып нақтыланды. Басым емес шығыстар қысқартылды, ал кейбір бағдарламаларды қаржыландыру кейінгі мерзімге қалдырылды. Бұл ретте әлеуметтік шығыстар қысқартылған жоқ.

2009-2010 жылдары республикалық бюджет тапшылығы ІЖӨ -ге 3,4-3,5% көлемінде жоспарланған, ал 2011 жылы ІЖӨ-ге 2,4%-ға дейін төмендетілді. Үш жылдық республикалық бюджет ағымдағы жағдайда экономикалық белсенділікті қолдау үшін түйінді құрал болып табылады. Жиынтықты сұраныс пен іскерлік белсенділік бірінші кезекте, басым инфрақұрылымдық және индустриялық жобаларды қаржыландыруға, отандық кәсіпорындардың өнімдеріне сұранысты және экономикадағы жұмыспен қамтылуды қамтамасыз ететін ауыл шаруашылығын дамытуға, сондай-ақ адами капиталды дамытуға бағытталатын бюджет шығындарының жоғары деңгейін сақтау есебінен қамтамасыз етілді.

Жаңа жұмыс орындарын шағын кәсіпкерлік пен бизнес арқылы қалыптастыру – халықты кәсіпкерлік қызмет саласына да белсенді тартуға мүмкіндік береді. Мұның өзі аймақтардағы өмір сүру деңгейін көтеруге ықпал етіп, ондағы тұрғындардың жұмыссыздық салдарынан ірі қалаларға көшуін тоқтатады. Осыған орай жергілікті атқарушы органдардың шағын кәсіпкерлік пен орта бизнесті қолдау және дамыту үшін нақты іс-шараларды дайындаумен қатар, алдағы жылдары оның даму стратегиясын Үкімет стратегиясы негізінде әзірлеуі керек.