20.Түркі кезеңінің ғалымдары мен ойшылдарының еңбектерін талдаңыз м.Қашқари, ж.Баласағұни, Ибн Сина.

Махмұд Қашқари (ХІ ғасыр) - түркі ғалымы, әйгілі «Диуану лұғат-ит-түрк» («Түркі сөздерінің жинағы») атты еңбектің авторы. Толық аты жөні Махмұт ибн әл Хұсейн ибн Мұхаммед. Туған жері қазіргі Қырғызстан жеріндегі Ыстықкөл жағасындағы (кей деректе Шу бойындағы) Барсхан қаласы.Махмұдтың әкесі белгілі қолбасшы, Барсханның әмірі болған. Ол кейін Қарахан әулеті билеген мемлекеттің мәдени саяси орталықтарының бірі Қашқарға ауысқан. Махмұд осында дәріс алған, ұзақ жылдар тұрған. Оның аты жөніне қай жерден шыққанын көрсететін дәстүрмен «Қашқариді» тіркеуінің мәнісі де содан.Ғалымның туған, өлген жылы белгісіз. Ол жөнінде өзі де, басқа зерттеулер мен сол тұстағы жазбаларда да ештеме айтылмайды. Ол Қашқарда алған білімін одан әрі толықтыру мақсатымен, Бұқара, Нишапур, Бағдад қалаларында болады, түркі тілінің сыртында араб, парсы, тілдерін жетік меңгереді. Өз заманының аса білімдар филологы, тарихшысы, этнографы, географы ретінде танылады.

. Жүсіп Баласағұнидің есімі әлемдік әдебиет пен мәдениет тарихында "Құтадғу білік" ("Құтты білік") дастаны арқылы қалды. Жүсіп Баласағұни бұл дастанын хижра есебімен 462 жылы, қазірғі жыл санау бойынша 1070 жылда жазып бітірген. Дастанды "хандардың ханы" - Қарахандар әулеті мемлекетінің (942 - 1210) негізін салушы Сатүк Қара Богра ханға (908 - 955) тарту етеді. Сол үшін хан өз жарлығымен Жүсіп Баласағұниға "хас хажиб" - "бас уәзір" немесе "ұлы кеңесші" деген лауазым берген. Дастанның бізге жеткен үш нұсқасы бар. Біріншісі, Герат қаласындағы 1439 жылы көне ұйғыр жазуымен (қазір ол Вена қаласындағы Корольдік кітапханада сақтаулы), екіншісі, 14 ғасырдың 1-жартысында Египетте араб әрпімен (Каирдың Кедивен кітапханасы қорында) көшірілген. Ал Наманған қаласынан табылған үшінші нұсқа 12 ғасырда араб әрпімен қағазға түсірілген. Бұл қолжазба Ташкенттегі Шығыстану институттының қорында сақтаулы тұр. Ғалымдар осы үш көшірме нұсканың әрқайсысына тән өзіндік ерекшеліктерді жинақтай отырып, "Құтты білік" дастанының ғылымының негізделген толық мәтінін жасап шықты. Венгер ғалымы Германи Вамбери (1932 - 1913) "Құтты біліктің" бірнеше тарауын неміс тіліне аударып, 1870 жылы Инсбрук Каласында жеке кітап етіп бастырып шығарды. Түркия ғалымдары 1942-43 жылдары "Құтты біліктің" үш нұсқасын да Стамбұлдан үш том кітап етіп шығарды. "Құтты білік" дастаны орта ғасырларда бүкіл түркі әлеміне түсінікті болған Карахан әулеті мемлекеті түріктерінің тілінде жазылған.

Ибн Сина.Иранның белгілі ғалымы философ, дәрігер, математик Абуали Хусейн ибн Абдолла Ибн Сина (Авицена), қамари жыл санағы бойынша 370 - 428 жылдары өмір сүрген. Ол шейх әл-Раис деген лақаппен танымал Авицена Бухарада дүниеге келген, әкесі Абдолла Балхта туып-өскен. Авицена бала кезінде Құран, әдебиет, фикх және үнді арифметикасын үйренген, 10 жасында Құранды толық жатқа білді. Ибн Сина – Ислам өркениеті гүлденген кезіндегі медицина саласындағы ең әйгілі ғалымдарың бірі. Медицина саласындағы оның "Заң" кітабы ең манызды мұраларға жатады. Өткен кезеңдегі медициналық кітабтардың ешбіреуінде мәселе осынша толық баяндалмаған. Сол себепті аталмыш кітап аударылған соң Батыс ғалымдарының назарын аударып, медициналық университеттерінде оқулық ретінде қолданылады. Еуропалық дәрігерлердің көбісі үшін Галеннің жазбаларын түсіну оңай болмады. Сондықтан латын тілдес дәрігерлер Галеннің жазбаларын түсіну үшін Ибн Синаның "Заң" еңбегінен көмек алатын болды. Өйткені Ибн Сина "Заң" кітабында Галеннің пікірлерін жақсы көрсеткен. Осы себептен "Заң" еңбегінің аударламаларының көбісі 16-шы ғасырда жасалды.

Ұзақ уақыт бойы Ибн Синаның Горган, Рей және Хамедан қалаларына сапар жасаған кезінде жазылған еңбегі – медициналық жүйені бір тәртіпке келтіріп, реттеген. Ибн Синаның аталмыш еңбегі 5 кітаптан тұрады. Бірінші кітапта Ибн Сина адамның дене құрылысы, аурулардың түрі, денсаулық және дәрі-дәрмектерді сипаттайды. Бұл кітап 1905 жылы француз және 1930 жылы ағылшын тілдеріне аударылды."Заңның" екінші кітабында – дәрілік өсімдіктер сипатталған. Кітаптің италия тіліне жасалған аудармасы 1593 жылы жарық көрді.Үшінші кітап адамның әр мүшесінің ауруларына арналған.Төртінші кітап дене қызуы, аурулардың алғашқы белгілері, хирургия және сынық туралы мәтінді ұсынды.Бесінші кітапта Абу Али Сина дәрілер мен оларды дайындау туралы айтады.

Сонымен қатар Ибн Синанын "Заң" еңбегінде оның тәжірибелері туралы да жазылған.

Жалпы айтқанда Ибн Синаның "Заң" еңбегінде медицина ғылымының негіздері, әртүрлі ауру мен оларды емдеу жолдарымен қатар гректер мен арабтар медицинасынан өз кезіне дейінгі барлық мәліметтерді бір жерде жинаған. Ол физиология туралы мәліметтерін Галеннің теориясына сүйеніп баяндаған. Сонымен қатар дәрі-дәрмек және дәрілік өсімдіктер туралы бөлімін Грекияның белгілі фармацевті негіздерінше жазған. Ибн Сина дәрігер әртүрлі аурулар, атап айтқанда тері, кеуде және жүйке аурулары туралы жазды. "Заң" еңбегіндегі Ибн Сина әдістерінің басқалардан ерекшеліктерінің бірі оның дәрі дайындау тәжірибесіне сүйенуі болды. Ол дәрілерге байланысты маңызды бөлімінде бірнеше ереже баяндайды. Соларға сәйкес, дәрілерді дайындап, оларды пайдалану үшін тәжірибе әдісін пайдалану қажет. Ибн Сина медицина саласында "Заң" еңбегінен басқа бірнеше кітап жазды. Ол медицина негіздерін (теориясы мен практикасы) біртұтас көрсету үшін "Ибн Сина тәртібі" деп аталған кесте ойлап тапты. "Ибн Сина тәртібі" 13 – 17 ғасырлар арасында бірнеше рет латын тіліне аударылды.

Ирандық дәрігер әрі зерттеуші Велаяти "Заң" еңбегіндегі "Ибн Сина кестесін" өлең түрінде шығарды. Ибн Сина жүрек ауруларына қолданатын дәрілерді де сипаттайды. Ибн Синаның еңбектері көзі тірісінде де және қайтыс болған соң да халық арасында қолдауға ие болып, таралуда.