- •Автордан
- •Фонетика
- •1 Нче бирем. Сњздђге сузык авазларга тулы характеристика бирегез.
- •2 Нче бирем. Сњздђге тартык авазларга тулы характеристика бирегез.
- •9 Нчы бирем. Яћгырау (саћгырау) тартыклардан гына, яћгырау џђм саћгырау тартыклардан торган кеше исемнђрен љч баганага аерып языгыз.
- •10 Нчы бирем. Сњз басымы беренче (икенче, љченче, дњртенче) иќеклђргђ тљшкђн сњзлђрне баганалап язып алыгыз.
- •Сузык авазларга тулы характериститка бирү таблицасы
- •Сњзлђргђ тулы фонетик анализ ясау њрнђклђре
- •1. Бер иќекле сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге.
- •2. Берничђ иќекле сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђклђре.
- •2.1. Ђйтелеше белђн язылышы туры килгђн сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге.
- •2.2. Ђйтелеше белђн язылышы туры килмђгђн сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге.
- •2.4. “Г” хђрефе ике авазга ([гъ], [г] авазларына) билге булып йљри.
- •2.5. “Я” хђрефе нечкђ сњзлђрдђ [йђ], калын сњзлђрдђ [йа] булып укыла.
- •2.5. “Ю” хђрефе калын сњзлђрдђ [йу], нечкђ сњзлђрдђ [йњ] булып укыла.
- •2.6. “Е” хђрефе калын сњздђге иќек башында [йы], нечкђ сњзнећ иќек башында [йэ]; иќек уртасында џђм азагында [э] авазы булып укыла.
- •2.7. “У” хђрефе [у], [w] авазларына билге булып йљри.
- •2.8. “Њ” хђрефе [њ], [w] авазларына билге булып йљри.
- •2.11. Сњз уртасындагы “э” хђрефе бугаз тартыгын (џђмзђне) белдерђ.
- •2.12. Аеру билгесе (ь, ъ) булган сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •2.13. Сњз уртасындагы иќек башында “и” хђрефе язылган сњзлђргђ фонетик анализ ясау.
- •2.14. Тартыклар ассимиляциясе књзђтелгђн сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђклђре. [н] авазыныћ [м] авазы белђн чиратлашуы.
- •2.15. Тел арты џђм кече тел ассимиляциясе.
- •2.16. Борын ассимиляциясе.
- •2.17. [Л] авазыныћ [н] авазы белђн чиратлашуы.
- •2.18. [З] авазыныћ саћгыраулашуы
- •2.19. [З] авазыныћ [ч] авазы белђн чиратлашуы.
- •2.20. “В” хђрефе 3 авазга ([в], [w], [ф]) билге булып йљри.
- •2.21. Яћгыраулыкта – саћгыраулыкта охшашлану.
- •2.22. [Д] авазыныћ [т] авазы белђн чиратлашуы.
- •3. Парлы сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •4. Кушма сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •5. Алмашлыкларга фонетик анализ ясау њрнђге
- •6. Теркђгечлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •7. Рђвешлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •8. Затланышлы фигыльлђргђ фонетик анализа ясау њрнђге Боерык фигыль
- •Хикђя фигыль
- •Шарт фигыль
- •9. Затланышсыз фигыльлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге Сыйфат фигыль
- •Хђл фигыль
- •Инфинитив
- •Исем фигыль
- •10. Ымлыкларга фонетик анализ ясау њрнђге
- •11. Бђйлеклђргђ џђм бђйлек сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •12. Модаль сњз тљркемнђренђ фонетик анализ ясау њрнђклђре
- •Хђбђрлек сњз
- •Модаль сњз
2.13. Сњз уртасындагы иќек башында “и” хђрефе язылган сњзлђргђ фонетик анализ ясау.
Гаилђ – сњздђ 3 иќек бар: га-и-лђ; хђрефлђр: г, а, и, л, ђ; авазлар: [гъ], [ђ], [и], [л], [ђ]; сњздђ 5 хђреф, 5 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [ђ], [и] – нечкђ сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [гъ] – парлы яћгырау тартык, [л] – парсыз яћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым беренче иќеккђ тљшђ [гъђилђ].
Наил – сњздђ 2 иќек бар: На-ил; хђрефлђр: Н, а, и, л; авазлар: [н], [а], [и], [л]; сњздђ 4 хђреф, 4 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [а] – калын сузык, [и] – нечкђ сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе сакланмый; [н], [л] – парсыз яћгырау тартыклар; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килђ; басым беренче иќеккђ тљшђ [наил].
Наилђ – сњздђ 3 иќек бар: На-и-лђ; хђрефлђр: Н, а, и, л, ђ; авазлар: [н], [а], [и], [л], [ђ]; сњздђ 5 хђреф, 5 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [а] – калын сузык, [и], [ђ] – нечкђ сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе сакланмый; [н], [л] – парсыз яћгырау тартыклар; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килђ; басым беренче иќеккђ тљшђ [наилђ].
Фаил – сњздђ 2 иќек бар: Фа-ил; хђрефлђр: Ф, а, и, л; авазлар: [ф], [а], [и], [л]; сњздђ 4 хђреф, 4 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [а] – калын сузык, [и] – нечкђ сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе сакланмый; [ф] – парлы саћгырау тартык, [л] – парсыз яћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килђ; басым беренче иќеккђ тљшђ [фаил].
Фаилђ – сњздђ 3 иќек бар: Фа-и-лђ; хђрефлђр: Ф, а, и, л, ђ; авазлар: [ф], [а], [и], [л], [ђ]; сњздђ 5 хђреф, 5 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [а] – калын сузык, [и], [ђ] – нечкђ сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе сакланмый; [ф] – парлы саћгырау тартык, [л] – парсыз яћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килђ; басым беренче иќеккђ тљшђ [фаилђ].
2.14. Тартыклар ассимиляциясе књзђтелгђн сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђклђре. [н] авазыныћ [м] авазы белђн чиратлашуы.
[н] авазы, [б] авазы алдыннан килгђндђ, [м] авазы белђн алышына.
Унбер – сњздђ 2 иќек бар: ун-бер; хђрефлђр: у, н, б, е, р; авазлар: [у], [м], [б], [э], [р]; сњздђ 5 хђреф, 5 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [у] – калын сузык, [э] – нечкђ сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе сакланмый; [м], [р] – парсыз яћгырау тартыклар, [б] – парлы яћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [умбэр].
Тљнбоек – сњздђ 3 иќек бар: тљн-бо-ек; хђрефлђр: т, љ, н, б, о, е, к; авазлар: [т], [љ], [м], [б], [о], [й], [о], [къ]; сњздђ 7 хђреф, 8 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килми; [љ] – нечкђ сузык, [о] – калын сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе сакланмый; [т], [къ] – парлы саћгырау тартыклар, [м] – парсыз яћгырау тартык, [б] – парлы яћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым беренче иќеккђ тљшђ [тљмбойокъ].
2.15. Тел арты џђм кече тел ассимиляциясе.
[н] авазы, [г] яки [к] авазлары алдыннан килгђндђ, [ћ] авазы белђн чиратлаша.
Тљнге – сњздђ 2 иќек бар: тљн-ге; хђрефлђр: т, љ, н, г, е; авазлар: [т], [љ], [ћ], [г], [љ]; сњздђ 5 хђреф, 5 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [љ] – нечкђ сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармония саклана; [т] – парлы саћгырау тартык, [ћ] – парсыз яћгырау тартык, [г] – парлы яћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [тљћгљ].
Алдынгы – сњздђ 3 иќек бар: ал-дын-гы; хђрефлђр: а, л, д, ы, н, г, ы; авазлар: [а], [л], [д], [ы], [ћ], [гъ], [ы]; сњздђ 7 хђреф, 7 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [а], [ы] – калын сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [л], [ћ] – парсыз яћгырау тартыклар, [д], [гъ] – парлы яћгырау тартыклар; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [алдыћгъы].
Салынкы – сњздђ 3 ижек бар: са-лын-кы; хђрефлђр: с, а, л, ы, н, к, ы; авазлар: [с], [а], [л], [ы], [ћ], [къ], [ы]; сњздђ 7 хђреф, 7 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [а], [ы] – калын сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [л], [ћ] – парсыз яћгырау тартыклар, [с], [къ] – парлы саћгырау тартыклар; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [салыћкъы].
Књтђренке – сњздђ 3 ижек бар: књ-тђ-рен-ке; хђрефлђр: к, њ, т, ђ, р, е, н, к, е; авазлар: [к], [њ], [т], [ђ], [р], [э], [ћ], [к], [э]; сњздђ 9 хђреф, 9 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [њ], [ђ], [э] – нечкђ сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [к], [т] – парлы саћгырау тартыклар, [р], [ћ] – парсыз яћгырау тартыклар; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [књтђрэћкэ].
Сљћге – сњздђ 2 сљћ-ге; хђрефлђр: с, љ, ћ, г, е; авазлар: [с], [љ], [ћ] [г] [љ]; сњздђ 5 хђреф, 5 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [љ] – нечкђ сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [с] – парлы саћгырау тартык, [ћ] – парсыз яћгырау тартык, [г] – парлы яћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [сљћгљ].