- •Автордан
- •Фонетика
- •1 Нче бирем. Сњздђге сузык авазларга тулы характеристика бирегез.
- •2 Нче бирем. Сњздђге тартык авазларга тулы характеристика бирегез.
- •9 Нчы бирем. Яћгырау (саћгырау) тартыклардан гына, яћгырау џђм саћгырау тартыклардан торган кеше исемнђрен љч баганага аерып языгыз.
- •10 Нчы бирем. Сњз басымы беренче (икенче, љченче, дњртенче) иќеклђргђ тљшкђн сњзлђрне баганалап язып алыгыз.
- •Сузык авазларга тулы характериститка бирү таблицасы
- •Сњзлђргђ тулы фонетик анализ ясау њрнђклђре
- •1. Бер иќекле сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге.
- •2. Берничђ иќекле сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђклђре.
- •2.1. Ђйтелеше белђн язылышы туры килгђн сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге.
- •2.2. Ђйтелеше белђн язылышы туры килмђгђн сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге.
- •2.4. “Г” хђрефе ике авазга ([гъ], [г] авазларына) билге булып йљри.
- •2.5. “Я” хђрефе нечкђ сњзлђрдђ [йђ], калын сњзлђрдђ [йа] булып укыла.
- •2.5. “Ю” хђрефе калын сњзлђрдђ [йу], нечкђ сњзлђрдђ [йњ] булып укыла.
- •2.6. “Е” хђрефе калын сњздђге иќек башында [йы], нечкђ сњзнећ иќек башында [йэ]; иќек уртасында џђм азагында [э] авазы булып укыла.
- •2.7. “У” хђрефе [у], [w] авазларына билге булып йљри.
- •2.8. “Њ” хђрефе [њ], [w] авазларына билге булып йљри.
- •2.11. Сњз уртасындагы “э” хђрефе бугаз тартыгын (џђмзђне) белдерђ.
- •2.12. Аеру билгесе (ь, ъ) булган сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •2.13. Сњз уртасындагы иќек башында “и” хђрефе язылган сњзлђргђ фонетик анализ ясау.
- •2.14. Тартыклар ассимиляциясе књзђтелгђн сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђклђре. [н] авазыныћ [м] авазы белђн чиратлашуы.
- •2.15. Тел арты џђм кече тел ассимиляциясе.
- •2.16. Борын ассимиляциясе.
- •2.17. [Л] авазыныћ [н] авазы белђн чиратлашуы.
- •2.18. [З] авазыныћ саћгыраулашуы
- •2.19. [З] авазыныћ [ч] авазы белђн чиратлашуы.
- •2.20. “В” хђрефе 3 авазга ([в], [w], [ф]) билге булып йљри.
- •2.21. Яћгыраулыкта – саћгыраулыкта охшашлану.
- •2.22. [Д] авазыныћ [т] авазы белђн чиратлашуы.
- •3. Парлы сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •4. Кушма сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •5. Алмашлыкларга фонетик анализ ясау њрнђге
- •6. Теркђгечлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •7. Рђвешлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •8. Затланышлы фигыльлђргђ фонетик анализа ясау њрнђге Боерык фигыль
- •Хикђя фигыль
- •Шарт фигыль
- •9. Затланышсыз фигыльлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге Сыйфат фигыль
- •Хђл фигыль
- •Инфинитив
- •Исем фигыль
- •10. Ымлыкларга фонетик анализ ясау њрнђге
- •11. Бђйлеклђргђ џђм бђйлек сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •12. Модаль сњз тљркемнђренђ фонетик анализ ясау њрнђклђре
- •Хђбђрлек сњз
- •Модаль сњз
2.16. Борын ассимиляциясе.
[н] авазы, [л] авазы алдыннан килгђндђ, [н] авазы белђн чиратлаша.
Утынлык – сњздђ 3 ижек бар: у-тын-лык; хђрефлђр: у, т, ы, н, л, ы, к; авазлар: [у], [т], [ы], [н], [н], [ы], [къ]; сњздђ 7 хђреф, 7 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [у], [ы] – калын сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [н] – парсыз яћгырау тартык, [т], [къ] – парлы саћгырау тартыклар; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [утынныкъ].
Ялкынлы – сњздђ 3 иќек бар: ял-кын-лы; хђрефлђр: я, л, к, ы, н, л, ы; авазлар: [й], [а], [л], [къ], [ы], [н], [н], [ы]; сњздђ 7 хђреф, 8 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килми; [а], [ы] – калын сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [й], [н] – парсыз яћгырау тартыклар, [къ] – парлы саћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [йалкъынны].
Бљтенлек – сњздђ 3 иќек бар: бљ-тен-лек; хђрефлђр: б, љ, т, е, н, л, е, к; авазлар: [б], [љ], [т], [љ], [н], [н], [љ], [к]; сњздђ 8 хђреф, 8 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [љ] – нечкђ сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [б] – парлы яћгырау тартык, [т], [к] – парлы саћгырау тартыклар, [н] – парсыз яћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [бљтљннљк].
2.17. [Л] авазыныћ [н] авазы белђн чиратлашуы.
[н] авазы [л] авазы алдыннан килгђндђ, [н] авазы белђн охшашлана.
Юньле – сњздђ 2 иќек бар: юнь-ле; хђрефлђр: ю, н, ь, л, е; авазлар: [й], [њ], [н], [н], [э]; сњздђ 5 хђреф, 5 аваз; [њ], [э] – нечкђ сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [й], [н] – парсыз яћгырау тартыклар; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [йњннэ].
Сабынла – сњздђ 3 иќек бар: са-бын-ла; хђрефлђр: с, а, б, ы, н, л, а; авазлар: [с], [а], [б], [ы], [н], [н], [а]; сњздђ 7 хђреф, 7 аваз;; [а], [ы] – калын тартыклар; сњзнећ; [б] – парлы яћгырау тартык, [н] – парсыз яћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми [сабынна].
Унлап – сњздђ 2 иќек бар: ун-лап; хђрефлђр: у, н, л, а, п; авазлар: [у], [н], [н], [а], [п]; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ [у], [а] – калын сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [н] – парсыз яћгырау тартык, [п] – парлы саћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми [уннап].
2.18. [З] авазыныћ саћгыраулашуы
Сњз азагындагы џђм саћгырау тартыкка башланган иќек алдындагы [з] авазы љлешчђ саћграулаша.
Кљз – сњздђ 1 иќек бар: кљз; хђрефлђр: к, љ, з; авазлар: [к], [љ], [с]; сњздђ 3 хђреф, 3 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [љ] – нечкђ сузык; [к], [с] – парлы саћгырау тартыклар; сњзнећ ђйтелеше язылышына туры килми; сњз нечкђ ђйтелешле [кљс].
Тозсыз – сњздђ 2 иќек бар: тоз-сыз хђрефлђр: т, о, з, с, ы, з; авазлар [т], [о], [с], [с], [о], [с];
[тоссос].
Кљзсез – сњздђ 2 èќåê áàð: кљз-сез; õðåôëð: к, љ, з, с, е, з; авазлар: [к], [љ], [с], [с], [љ], [с]; сњздђ 6 хреф, 6 аваз; хреф саны белн аваз саны туры кил; [љ] – нечкђ сузык; сœзне йтелешенд сузыклар гармониясе саклана; [к] – парлы саћгырау тартык, [с] – парлы саћгырау тартык; сœзне язылышы йтелешен туры килми; басым согы иќекк тšш [кљссљс].
Сњзлексез – сњздђ 3 èќåê áàð: сњз-лек-сез; õðåôëð: с, њ, з, л, е, к, с, е, з; авазлар: [с], [œ], [з], [л], [э], [к], [с], [э], [с], 9 õðåô, 9 àâàç; õðåô ñàíû áåëí àâàç ñàíû òóðû êèë; [œ], [ý] – нечк сузыклар; сœзне йтелешенд сузыклар гармониясе саклана; [л] – парсыз ягырау тартык, [с], [к] – парлы сагырау тартыклар; сœзне язылышы йтелешен туры килми; басым согы иќекк тšш [сњзлэксэс].
Тозлы – сњздђ 2 èќåê áàð: тоз-лы; õðåôëð: т, о, з, л, ы; авазлар: [т], [о], [з], [л], [о]; сњздђ 5 хреф, 5 аваз; хреф саны белн аваз саны туры кил;[о] – калын сузык; сœзне йтелешенд сузыклар гармониясе саклана; [т] – парлы сагырау тартык, [з] – парлы яћгырау тартык, [л] – парсыз яћгырау тартык; сœзнећ язылышы йтелешен туры килми; басым согы иќекк тšш [тозло].
