28. Праца са зловазлучэннем і сказам

Праца па сінтаксісе ў пачатковых класах носіць прапедэўтычны характар. Гэта абумоўлена значнасцю сінтаксічнай працы для маўленчага і інтэлектуальнага развіцця малодшых школьнікаў.

Сінтаксіс – гэта правілы злучэння слоў, гэта законы выразу аб'ектыўнай і суб'ектыўнай інфармацыі пры дапамозе слова і, нарэшце, гэта аснова нашых маўленчых паводзін і нашага паразумення. Асноўны кірунак мовы – гэта выраз і ўспрыманне думкі, а думка фарміруецца ў сказе, і ад таго, як пабудаваны сказ, залежыць дакладнасць перадачы і адэкватнасць успрымання інфармацыі. Менавіта таму сінтаксіс важны з першых крокаў вывучэння роднай мовы.

Асноўнай сінтаксічнай адзінкай з'яўляецца сказ – неабходны мінімум для выражэння думкі.

Праграма па беларускай мове складзена такім чынам, што поўнае, дэталёвае вывучэнне сінтаксісу пачынаецца толькі ў III класе, калі навучэнцы знаёмяцца з галоўнымі і даданымі членамі сказа, словазлучэннем, відамі сказаў па мэце выказвання. Такім чынам, на першы погляд здаецца, што на працягу першых двух гадоў праца над сінтаксісам не адыгрывае першараднай ролі, а значыць, настаўнік можа не прадпрымаць адмысловых намаганняў для рэалізацыі паказаных мэт. Аднак пры больш уважлівым разглядзе пераконваемся, што кожная з пералічаных мэт з'яўляецца вельмі актуальнай для першапачатковага навучання і развіцця дзяцей. Ужо ў I класе, у падрыхтоўчы перыяд навучання грамаце, дзеці пазнаюць вельмі важныя рэчы: наша мова складаецца са сказаў, а сказы складаюцца са слоў. У гэты перыяд першакласнікі атрымліваюць досыць поўную і ўсебаковую інфармацыю пра сказ, якая ўводзіцца без тэарэтычнай асновы, на ўзроўні ўяўленняў. Гэта першым чынам звесткі пра прызначэнне сказа – выяўляць скончаную думку. Такім чынам, з першых дзён вучобы пачынаецца рэалізацыя функцыянальнага падыходу ў навучанні мове: адкрываецца роля тых моўных адзінак, якія становяцца аб'ектамі вывучэння. Пазней, у III класе, школьнікі ўсведамляюць прызначэнне кожнага выгляду сказа па мэце выказвання. Так, апавядальны сказ служыць для паведамлення якой-небудзь інфармацыі, перадачы думкі, пачуцця; пытальны – для фармулявання пытання пра што-небудзь; пабуджальны – для выражэння просьбы, загада. Клічны сказ выкарыстоўваецца тады, калі мы жадаем выказаць моцнае пачуццё: радасць, захапленне, здзіўленне, прыкрасць, засмучэнне, гнеў і інш. Вельмі важна тое, як настаўнік даносіць да свядомасці першакласнікаў звесткі пра сказ. Жадаецца, каб гэта інфармацыя не насіла фармальнага характару, каб педагогі не патрабавалі яе запамінання і паўтарэння дзецьмі механічна. Варта ўлічваць, што маленькім школьнікам цяжка зразумець, што такое думка. Таму выказванне пра тое, што сказ выяўляе скончаную думку, застаецца для дзяцей пустым гукам – за ім няма іх уласнага вопыту. Тыя працэсы, якія адбываюцца ва ўнутранім маўленні, немагчыма зафіксаваць і паказаць. Аўтар буквара А. Клышка прапануе знаёмства са сказам арганізаваць з дапамогай сюжэтнай карціны, прадстаўленай на развароце буквара.