31. Жай акция бағамдары бойынша тәуекелді және табысты есептеудің әдістеріне анықтама беру.

Акциялар - əртүрлі меншік нысандарындағы (жеке, мемлекеттік, аралас) коммерциялық банктер, компаниялар, кəсіпорындар болсын акционерлік қоғамдар шығаратын құнды қағазды білдіреді. Қандай да бір компанияның акцияларын сатып ала отырып – инвестор қолында бар акцияларға тең үлестегі меншіктенуші жəне жыл қорытындысы бойынша таза пайданың бір бөлігін – қолында бар акцияларға тең үлесін алуға құқығы болады.

Дүниежүзілік тәжірибеде акциялар келесідей сұрыпталанады: 1)бір акционерден басқаға беру тәсілі бойынша: атаулы және иесі ұсынушы болып екіге бөлінеді; 2)табыс алу құқығы бойынша: жай және артықшылығы бар.

Жай акция - бұл акционерлік қоғамның таратылу кезіндегі оның меншік үлесіне иеленушінің құқығын куəландыратын құнды қағаз. Мұндай акция дивиденд түрінде қоғам пайдасының бір бөлігін алуға жəне қоғамды басқаруға қатысуға оның иеленушісіне құқық береді.

Жай акцияларды иеленушілердің қоғамның түсірген пайдасының мөлшеріне байланысты дивидендтер алу қүқығы, жиналыстарда дауыс беру арқылы қоғамды басқаруға қатысу қүқығы және қоғам жабылып қалған жағдайда несие берушілермен есеп айырысқаннан кейін мүліктің бір бөлігін алу қүқығы бар. Қүқықтар акция мөлшеріне сәйкес көлемде жүзеге асырылады.

Әрбір жай акция өз иесіне бір дауыс үлесін береді. Әйтседе жай акция дивиденд алуға кепілдік бермейді. Себебі дивиденд қоғамның шаруашылық нәтижесіне байланысты беріледі. Дивиденд қоғамның таза пайдасының бір бөлігі, басқаша айтканда, дивиденд төлеу пайданың салық төлегеннен қалған қалдығын бөлуге негізделген. Дивидендтің мөлшеріне күшті өзгерістердің әсер етуі кездейсоқ жәйт емес.

Гордон моделі(тұрақты өсімнің диведенттер моделі). Бұл әдісті күнделікті жай акция қожайындарына дивиденттер төлейтін кәсіпорын үшін қолдануға болады.Бұл үлгiнiң негiзiнкез келген келісілген активтiң құны актив мәлiмет туындататын болашақ ақшалай ағынның дисконтталған элементтерiн сома берiспеуi керек болатын келтiрiлген құнның теориясын құрайды. Нарықтық құн және акцияның кiрiстiлiгiнi бағаның жанында мүшелерi g тұрақты өсу қарқынымен өскен мәңгi аннуитеттiң үлгiсiн пайдаланады. Онда Р_mакциясының нарықтық құны келесі формуламен табылады:

Р_m = D/(1+r) + D (1+g) / (1+ r)² + ……+ D (1+g)^n-1 / (1+ r)ⁿ + P_n / (1+ r)ⁿ,

Мұндағы: Р_m–акцияның соңғы бағасы( n жылдан кейінгі нарықтық құны)

r – қолданылатын дисконттау ставкасы( ортанарықтық кіріс)

n шама шексіздікке ұмтылған кезде келесі кемімелі геометриялық прогрессияны аламыз: Р_m = D / (r – g)

Егер акцияны сатып алу бағасы белгілі болса, онда осы формуладан табылған дисконттау мөлшері акцияны сатып алу бағасын және кәсіпорынның капитал мөлшерін көрсетеді.

Инвесторлар үшін кіріс келесі формула бойынша есептеледі: С = D₁ / P_m + g,

Мұндағы: Р _m– бір акцияның нарықтық құны. D₁- бірінші жылы төленетін дивидент

g – жыл сайынғы жорамал дивиденттер өсімі.

31. Жай акция портфелі бағамдары бойынша тәуекелді және табысты есептеудің әдістеріне анықтама беру.

Тәуекелді есептеу барысында әр түрлі статистикалық әдістер қолданылады,алайда акция портфелі бағамдарын есептеу барысындапортфельдің құрамына енетін стандартты қалыпты ауытқулар арқылы есептеледі. Нарықтағы канъюктура өзгерістерінде әр түрлі активтер әрқалай өзгерістерге ұшырайтындықтан, тәуекел портфелі үнемі орташа өлшемді стандартты ауытқуларға тең болмайды. Әдетте байланыстың дәрежесі мен екі активтің пайдалылықтарының өзгеруінің бағытын білу үшін корреляция мен ковариация(статистикалық көрсеткіштер) пайдаланылады. Ковариацияны есептеу формуласы 1 суретте көрсетілгендей , мұндағы i1, i2 –k мерзімдегі бірінші немесе екінші активтердің пайдалылығы,сызылған көрсеткіштер – n периодтағы активтердің орташа пайдасы. Есептеуден алынған сан ковариация оң болса, онда пайдалылық бір бағытта өзгереді,егер теріс болса, қарама-қарсы бағытта өзгереді.Егер олар 0-ге жақын мәнге ие болса,онда тәуелділік мөлшері аз.

Ковариация сонымен қатар бірлік өлшемге тәуелді, сондықтан да оны тәжірибеде қолдану күрделі процесс болып табылады. Корреляция коэффиценті ковариацияның туындысыналғанға тең. Бұл коэффицент коварияцияның қасиеттеріне ие, бірақ +1 мен-1 аралығында өлшемсіз шамаларға ие. Егер де шамалар тәуелсіз болса, онда оның мәні 0-ге жақын мәнге ие.

Бағалы қағаздар портфелі екі активтен асқан жағдайда мына формуламен есептеледі. Мұндағы, W1 мен W2 – активтердің портфельдегі меншікті салмағы,ал сигма бір мен екі – активтердің сәйкесінше стандартты ауытқуы. P1-2 – бірінші және екінші активтер арасындағы корреляция.

Егер бірнеше активтерден тұратын бағалы қағаздардың тәуекелін есептесе, оның құрамына кіретін барлық активтердің ковариацияларын және коррелияцияларды(парные) ескеру керек. Мұндағы Wk,Wm-меншікті салмақ.

Қарастырылып отырған уақыт көлемінде клиент өз ақшасына тиіспесе, портфельдің пайдалылығының бағасы белгілі есеп болып табылады. Керекті ақпарат – нарықтағы бастапқы және срңғы мерзімдегі баға.

Жалпы жағдайда белгілі бір уақыттағы портфельдің бағасы бағалы қағаздар сияқты есептеледі.Мысалға, қарапайым акциялардан тұратын нарықтағы портфель бағасы келесі кезеңдерден тұрады: әр түрдегі бір акцияның нарықтағы құнының анықтауы;акцияның бағасын портфельдегі әрбір акцияға кқбейтіндісі;барлық алған шығарымдардың қосуы. Нарықтағы портфель бағасы мерзім аяғында осы түрдегі нарықтағы бағалар және әр түрлі акцияларға байланысты анықталады.