31. Эмиссиялық бағалы қағаздардың барлық түрінің тәуекелділігі мен табыстылығын өсу ретімен орналастыру.

Эмиссиялық бағалы қағаздардың тәуекелділігі мен табыстылығын өсу ретімен орналастыру келесі ретпен орналасады.

1. Мемлекеттік құнды қағаз – мемлекеттің шығарылған қарыздық құнды қағаздары. Мемлекеттік құнды қағаздың шығу формасы – құжатсыз форма. Мемлекеттік құнды қағазды әр түрлі әдіспен шыға алады ( аукциондар, ашық сауда және жабық таралым т.б). Мемлекеттік құнды қағаздың сатып алушысы кез келген заңды тұлға бола алады.

2. Корпоративтік құнды қағаз– облигация, корпоративтің шығаруымен (заңды тұлғалар) өзін қаржыландыру қызметі. Ереже бойынша, корпоративтік құнды қағаз ұзақмерзімді жыл сайынғы түленіп отыратын қарыз құралдары.

3. Акциялар – эмисиондық құнды қағаз, құқыққа сәйкес акционерге қоғамнан дивидент түрінде түскен пайда және осы мүлікті басқаруға құқығының болуы.

4. Вексель - қарыз қайтарушының ақшалай міндетінің жазбаша түрі, арнайы вексель құқығы бойынша реттеліп отыратын форма.

5. Туынды құнды қағаз - бұл құнды қағаз, мехнизмнің шығуы және қаратылуы оның уақытқа байланысты саудаға шығуына байланысты. Инфляция кезінде туынды құнды қағазы кәсіпкердің өзінің капиталын сақтаудағы инвесторы болады.

Бағалы қағаздар нарығы – бағалы қағаздардың шығарылымы, айналысы және өтеуі бойынша нарық қатысушылары арасындағы экономикалық қарым-қатынастар жиынтығы болып табылады. Қор нарығы эмиссиялық бағалы қағаздардан тұрады, ал бағалы қағаздар нарығы одан кең – эмиссиялық және туынды бағалы қағаздар нарығынан құралады. Бағалы қағаздар нарығының дамуы бірінші сатысынан немесе қалыптасу сатысынан өтті деп тұжырымдауға болмайды, мұны тек қор нарығының үлесіне тиеді. Өкінішке орай, бағалы қағаздар нарығының басқа элементтері, яғни туынды бағалы қағаздардың даму сипаты жоқ. Сөйтіп, бағалы қағаздар нарығы екі үлкен топтан тұрады, атап айтсақ қор нарығы және туынды бағалы қағаздар нарығы.

Бағалы қағаздар келесідей ерекшеліктермен сипатталады: ақша қаражатқа айырбастау мүмкіндігі, сату-сатып алуға, эмитентке қайта сатуға, құқықты басқа тұлғаға беру мүмкіндігіне ие. Бағалы қағаздар нарығын талдау нәтижесінде келесідей қорытындыға келеміз. Қор нарығының құралдарының ішінен акциялар шығарылымы жоғары. Бірақ, акциялардың айналысы төмен. Екінші орында облигация шығарылымын жатқызамыз, бірақ эмитенттері ретінде негізінен екінші деңгейлі банктер болып табылады. Үшінші орында – пайлар. Акция мен облигациға қарағанда тәуекелділігі төмен болса да, оларға деген сұраныс төмен.

Табыстылықтың күтілетін мөлшерлемесі (табыстылықтың орта шамасы) табыстылықты алу бойынша сәйкес ықтималдылыққа көбейту арқылы табыстылықтың барлық мүмкін болар мөлшерлемелерінің жиынтығы ретінде анықталады:

n

E (r) = P1 r1 + P2 r2 + …+ Pn rn = Σ Pi ri (2)

i=1

Жоғарыдағы формуланы акция табыстылығын бағалауға қолдансақ, онда АҚ «Астана-Финанс» компания акциясының күтілетін табыстылық деңгейі 10 % тең.

E (r) = 0,2*30% + 0,6*10% + 0,2* (-10%) = 10% (3)

АҚ «NOMAD» компания акцияларының табыстылық деңгейінің ықтималдылық көрсеткішінің диапазоны АҚ «Астана-Финанс» акцияға қарағанда кең. Ықтималдылық көрсеткіші екі компанияда бірдей, бірақ табыстылықтың ауытқу деңгейі АҚ «NOMAD» компаниясында жоғары. Егер экономика өсу кезеңінде болса, онда АҚ «NOMAD» компаниясының акция ұстаушылары 50 %-дық табыстылықты, ал АҚ «Астана-Финанс» компаниясының акция ұстаушылары 30 %-дық табыстылықты алады. Сонымен қатар, экономикалық жағдай төмендесе, онда АҚ «NOMAD» компаниясының акция табыстылығы -30%-ға, ал АҚ «Астана-Финанс» компаниясының акциялары тек қана -10%-ға төмендейді. Қорытындылай келе, АҚ «NOMAD» компаниясының акцияларына инвестиция табыстылығы өзгеру мүмкіндігі жоғары, яғни олардың тәуекелі де жоғары болып келеді. Акция табыстылығының өзгеруі мүмкін диапозонымен және экстремалды, төтенше жағдайдың ықтималдылығымен байланысты екенін атап көрсеттік. Табыстылықтың мүмкін көрсеткіштерін алудағы өзгерістерді есептеуде орташа квадраттық ауытқу қолданылады, оны біздің талдауымызға келесідей анықтаймыз. n

σ² = Σ (r1 – E (ri ))* Pi (4)

i=1

Мұнда математикалық тосу n

E (ri) = Σ r1 Pi (5)

i=1

Стандарттық ауытқу жоғары болған сайын акциялардың өзгеріс көрсеткіші жоғары болады.

АҚ «Астана-Финанс» және АҚ «NOMAD» акциялары бойынша E_А (ri) = E_В (ri) = 10%. АҚ «Астана-Финанс» акциясы бойынша стандарттық ауытқу келесіге тең:

σ²_А = (0,2)*(30%-10%)² + (0,6)*(10%-10%)² + (0,2)*(-10%-10%)² ,

σ_А = 12,65%.

Ал, АҚ «NOMAD»акциясы бойынша стандарттық ауытқу келесіге тең:

σ²_В = (0,2)*(50%-10%)² + (0,6)*(10%-10%)² + (0,2)*(-30%-10%)² ,

σ_В = 25,30%.

АҚ «NOMAD»акцияларының стандарттық ауытқу АҚ «Астана-Финанс» акциялары бойынша екі есе жоғары. Сондықтан да орта шамадан мүмкін ауытқу АҚ «Астана-Финанс» акциясы бойынша көрсеткіштен жоғары болып келеді. Талдау өзгерістіліктің акция табыстылығының мүмкін болатын мөлшерлеме диапазонымен және табыстылықтың алу ықтималдылығымен байланыстылығын көрсетеді. Табыстылықтың мүмкін болатын көрсеткіштерінің арасындағы диапазон жоғары болған сайын, соғұрлым акция өзгерістілік көрсеткіші жоғары болады.