31. Зейнетақы жүйелерінің үлгілері. Зейнетақы қорының инвестициялық портфелін қалыптастыру қағидалары.

Зейнетақы (латынның pensio – төлем) – белгіленген жасқа жеткенде, мүгедектікке, асыраушысынан айырылғанда және де басқа да заңмен қарастырылған жағдайларға байланысты азаматтарға ақшалай, жүйелі түрде төленетін төлемдер. Әлемде әлеуметтік зейнетақымен қамтамасыз етудің екі жүйесі бар – ортақ және жинақтаушы.

1. Ортақ жүйе

Базалық зейнетақы - Еңбек өтіліне қарамастан барлығына бірдей төленеді.

Еңбек стажы - Еңбек өтілі 1998 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша зейнетке шығу уақытында алты айдан кем болмаған адамдарға.

2. Жинақтаушы жүйе

Міндетті жарналар - Ай сайынғы табыстан зейнетақы аударымдарының белгіленген 10-пайыздық мөлшері бар міндетті аударымдар.

Ерікті жарналар - Ерікті және ерікті кәсіби зейнетақы жарналарына негізделген жинақталған қаражат.

Әр жүйенің өзінің артықшылығы және кемшілігі бар. Зейнетақы жүйесінің артықшылықтары мен кемшіліктері:

Ортақ жүйе

Артықшылықтары

• зейнетақыны мемлекет төлейді

• кірісі аз адамдардың тұрақтылығы (қорғалуы)

Кемшіліктері

• зейнетақының ең жоғары мөлшері бойынша шектеу

• демографиялық тәуекелдер (жұмыс істейтін халық пен зейнеткерлер арасында баланстың бұзылуы әлеуметтік салықтардың көбеюіне алып келеді)

• зейнетақыны ресімдеудің күрделі жүйесі

Жинақтаушы зейнетақы жүйесі

Артықшылықтар

• салымшы кірісінің деңгейіне зейнетақы мөлшерінің тікелей тәуелділігі

• мзж мемлекет кепілдігі

• жинақталған зейнетақы қаражатын мұраға қалдыру

• инвестициялық кіріс есебінен жинақталған зейнетақы қаражатының сомасын ұлғайту

• мультиқоржындар жүйесінің көмегімен жинақталған зейнетақы қаражатын басқару мүмкіндігі (заңнамамен 2015 жылдан бастап белгіленген шектеулерді ескере отырып)

Кемшіліктер

• Инвестициялық кірістің мөлшеріне қор нарығының ықпалы

• ерікті зейнетақы аударымдарының жүйесі дамыған жоқ

• мзж сомасының  жалақы мөлшеріне тәуелдігі

Зейнетақы жүйесінің үлгілері	Әдістемелік негіз	Экономикалық тетіктері
		Басқарылуы	Зейнетақы төлеу түрлері
АҚШ	Америка үлгісі	Мемлекеттік реттеу	-сақтандыру компаниялары -зейнетақы қорларынан -мемлекеттік бағдарламаларынан
Скандинавия елдерінде	Әмбебап және әлеуметтік үлгі	Бір орталықтан жоспарлау	-мемлекеттен -сақтандыру компаниялары
Германия	Бисмарк үлгісі	Үкіметтен реттеу	-мемлекеттен -сақтандыру компаниялары
Ресей	Беверидж үлгісі Бисмарк үлгісі	Бір орталықтан жоспарлау	-мемлекеттен -сақтандыру компаниялары -жинақтаушы қорларынан
Өзбестан	Кеңестік үлгі	Бір орталықтан жоспарлау	-мемлекеттен
Қазақстан	Чили үлгісі	Мемлекеттік реттеу	-мемлекеттен -ынтымақты -жинақтаушы қорларынан

Зейнетақы қорының инвестициялық портфелінің құрылымының қағидалары

- Инвестициялық қызметтің жоғары ақпараттық-аналитикалық қамтамасыз етілу қағидасы. Ақпараттық қамсыздандыру зейнетақы активтерін инвестициялаудың маңызды элементерінің бірі болып табылады.

- Нарықтың құбылмалы шарттарына бейiмделгiштiгінiң қағидасы. Бұл қағиданың іс жүзінде іске асуы барлық маңызды факторлардың қарқынына бағытталған нарық пен макроэкономикалық жағдайдың мониторингі;

- Нарықтық ахуалға жедел қимылдаушылық қағидасы. Қағида өз тәжірибесінде портфель басқаруының ерекше технологияларын (соның ішінде лимиттік ордерлер) қолдануға, сонымен қатар нарықтың әр түрлі келеңсіз жағдайларына қарай ситуациялық басқаруды қалыптастыру;

- Кіріс деңгейінің ұтымды жеткілікті қағидасы. Бұл қордың тым қатерлi салулардан бас тартуы мен портфель табысының белгілі шама бойынша шектеуі болуын көрсетеді;

- Инвестициялық шешiмдердiң қалыпсыздығы қағидасы. Бұл қағида дамушы нарықтарға ыңғайлы болып келеді, өйткені олар портфельдің басқарылуы мен рационалды құрылуының классикалық талаптарын орындай алмайды.

Аталған қағидалар ЖЗҚ-ның зейнетақы және меншiктi активтерінiң портфель менеджментiн ұйымдастырудың негiзгi тұжырымдамалық көзқарастарының жиынын және сипатын ескертедi.