41.Трансформациялық әлеуметтік-экономикалық жүйелердің жалпы белгілері

Трансформациялық (өтпелі) экономика дегеніміз әлеуметтік –экономикалық дамуын өзгертетін экономика. Өтпелі кезең дегеніміз ескі экономикалық жүйе құлдырап жаңа экономикалық қатынастар пайда болатын онша ұзаққа созылмайтын уақыт кезеңі.

Трансформациялық экономиканың типтерін өту процестерінің сипаты мен ауқымы бойынша айырады. Ғаламдық адамзаттың бір дәуірден екіші дәуірге өтуімен индустриалдыққа өту немесе индустриалдықтан постиндустриалдыққа (ақпараттыққа); екі өркениеттіліктен (шығыс пен батыс) біркелкі әлемдік өркениетке өту.

Жоғарыда аталған дәуірлер шеңберінді локальдық өтпелі пройестер жүзеге асады: дәстүрлі экономикадан әртүрлі модельдегі рыноктық экономикаға өту. Бұл кезде ғаламдық өту процесі трансформациялық экономиканың локальды нышаны мен типтеріне қатты әсер етеді:

а) Экономиканың инерциондығы (инерциолыгы).

Қоғам мен оның экономикасы қысқа мерзімде өзінің сипатын, түрін және жағдайын өзгерте алмайды. Инерциондық өтпелі экономикада ұзақ мерзім кезіне бұрыңғы ескі экономикалық түрлерді сақтауды жүзеге асырады

Қазақстан Республикасы нарыққа өтудің екінші бағдарламасында өтпелі кезеңдегі экономиканың инерциолыгы ескеріліп, ескі әміршілдік- әкімшілдік басқару элементін жаңа нарықтық қатынастарға жайлап ацыстыруға бет – бұрыс жасалды;

ә) өтпелі экономиканың тұрақсыздығы. Бұл жағдайда кез- келген ең жаңа экономикалық түр мен қатынастар тез жойылады. Сондықтан тұрақты түрде ең толыққан, ең тиімді, рыноктық қатынастардың динамикалық жаңа түрлерін іздестірген дұрыс.

б) өтпелі экономикадағы ескі және жаңа экономикалық элементтер, түрлер, бөлшектердің бір мезгілде болуы. Мұнда бір мезгілде кетіп бара жатқан мемлекеттік меншік түрімен бірге жеке меншік пайда болып, ол әр түрде байқалады. Сөйтіп аралас меншік түрі пайда болады: мемлекеттік, жеке меншікпен араласқан түрде және т. б.;

в) өтпелі экономиканың тарихшылығы:

1) өту белгілі тарихи мерзім кезінде жүзеге асады;

2) өтудің өзі белгілі мемлекетте болады.

г) өтпелі экономиканың өзіне тән арнайы құбылысы, тіршілігі және ерекшелігі бар. Себебі, бұл кезеңде барлық әлемдік қауымдастықтағы елдер әртүрлі даму баспалдағында болып, экономикалық жүйенің біркелкі емес моделін қолдануда.

Қоғамның бір жүйеден екіншісіне табиғи- эволюциялық процеске көшуі әдетте ғаламдық эволюциялық процесс шеңберінде байқалады. Өтпелі процестің табиғи – реформаторлық сипаты өтпелі экономиканың локальдық типінде байқалуы мүмкін.

Ғалымдардың есептеуінше трансформациялық экономика теориясы адамзат қоғамының үш ірі негізгі күйінен бастау алуы керек.

-біріншіден, мұндағы дәстүрлі экономика ( нарықтық емес) еңбек құрал – жабдығы қарапайым. Бұған алғашқы тұрмыстық қауым, құл иеленушілік және феодалдық өндіріс әдісі еніп, мұнда тауар айырбасы тұрақталған, локальді сипат алып, яғни өнімді айырбассыз тікелей үлестіру белең алады;

-екіншіден, нарықтық экономика, бұл индустриалды даму дәуірін (капитализм) қамтиды;

- үшіншіден, постиндустриалды қоғам экономикасы, бұл нарықтық типтегі эконмикадан кейін жүзеге асады