96. Оңтүстік-Шығыс Азияның негізгі туристік аудандар мен

орталықтарына сипаттама. Оңтүстік Азия аймағы – халық саны жағынан ірі аймақтарға жатады – 1 млрд адамнан артық. Бұған кіретіндер: Афганистан, Бангладеш, Бутан, Үндістан, Иран, Мальдив Республикасы Мьянма, непал, Пакістан, Шри- Ланка.

Нарықтағы үлесі 9% құрайды. 1970-2010 жылдары Оңтүстік Азияға келген туристердің саны және олардан түскен табыс.

Жыл 1970 1980 1990 1995 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010

Туристердің саны млн адам 0,9 2,3 3,2 4,2 6,1 5,8 5,9 6,4 7,6 8,0 9,0 9,7 10,3 9,9 11,1

Түскен табыс млрд долл 0,1 1,5 2,0 3,5 4,7 5,0 15,5 14,9 18,9

ШАТА-ға қарағанда бұл аймақта туризм жаймен дамуда. 1970-1996 жылдар арасында келушілердің саны 50 есе өсті. Әлемде болып жатқан саяси және әлеуметтік-экономикалық дағдарыстар аймаққа әсерін тигізуде. Оңтүстік Азия өзінің әлеуметтік-экономикалық проблемаларын жою жолында туризмді валюта түсуінің көзі ретінде қарастырады.

Оңтүстік Азияның туристік нарығын – Еуропа (Ұлыбритания – 12%),

ШАТА (34%), Америка (9%), құрайды. Туристердің 2/3 бөлігін Үндістан және Пакистан қабылдайды, онда танымдық туризм дамыған. Халықаралы туризмнен түсетін табыстың 2/3 бөлігі Үндістанға келеді .Шри-Ланка мен Мальдив Республикасы жағажай туризміне мамандандырылған. Мальдив Республикасы эксклюзивті өнімді ұсынады – атолладағы туризм – бір аралда бір ғана жоғары класты отель орналасқан.

Непалда тау шаңғы туризмі дамыған. Оңтүстік Азияда, Африкада сияқты, туристік инфрақұрылымы нашар дамыған.

97. Үндістанның негізгі туристік орталықтарына сипаттама. Үндістан Аумағы 3,3 млн км. Астанасы Дели, Үндістан түбегінде орналасқан. Онт бат Аравия теңізімен, онт шығ Бенгал шығанағымен шайылып жатыр. Үндістан мына елдермен шектеседі: Пакистан, Афганистан, Китай, Непал,Бутан, Мьянма, Бангладеш.

Туристік орталықтар:

• Гималай, Джомолунгма : альпинизм, треккинг, экологического туризм

• Мальдивских аралдары: шомылу жағажай туризмі

• Халықаралық туризм: танымдық, діни, іскерлік

Хиндустан: Ганг өзенінің орта ж/е жоғарғы ағысында орналасқан. Индуизм, мұсылман дінің орталығы. Мұнда ежелгі қалалар: Варанаси, Аллахабад, Матхура.

Вриндабан Үнді құдайы Кришнаның мифтік Отаны.

Варанаси «ең қасиетті суы бар» деген мағынаны білдіреді. Жыл сайын мындаған адам қажылық мақсатта келеді 2000 индуистік храм бар Сарнатх Варанасидан 10км жерде орналасқан. Б.з.д III III ғ. Император Ашок коллонна салдырған. Коллонна бейнесі «Сатьям эва джаяте» («Правда всегда побеждает») деген мағынаны білдіреді.

Агра Джамна өзенінің жағасында орналасқан. В 1631-1648 ж Джамна жағасында кесене Тадж Махал салынған. Шах Джахан кесенені өзінің сүйікті әйелі Мумтаз Махалға арнап салдырған. Аллахабад — (XVI ғ.дейін — Праяг).

Малва - елдің орталық бөлігінде орналасқан. Ескі заманнан бері осы аумақта сауда жолдары өткен. Малваның айрықша транспорттық-географиялық жағдайы қамтамасыздандырылған және маңызды стратегиялық мағынаға ие. Мысалы, Гвалияр бас солтүстік ауданның пейілді және нақты болғаны қарамастан қызмет ететін қақпалармен қоршалған. Атақ-даңқ қалаға туристердің арасында джайнист статуяларды әкеліп алуына байланысты ойған жартастарда қаланы қаптаймын тамашалайды.

Малабар - оңтүстіктің штатының Керала аумағында орналасқан. Малабар ертеден Үндістанның "қақпаларымен" қызмет етті. Оның порттары Мысырдың және Аравии, Грецияның және Римның кемелерін жүргізген. 1498 ж. Васко да Гаманың кемесі де келген. Сондай-ақ мында даниялық, ағылшын көпестер келе бастаған.Туристерді озінің мәдениеті мен тарихымен қызықтырады.

98. Г.Гуибилато мен Сапрунова үлгілерінің негізінде өз үлгі факторларын құрастыру. Батыста туризмнің концептуалды моделін Г. Гуибилато жасаған. Оны Ваккермен толықтырған. Туристік іс әрекет субъектісі. Бул жуей шеңберінде туристер сураушылар ж/е сатып алушылар ретінде б/са, туристік қызмет корсетушілер мен заттар әкелушілер, сатушылар ретінде б/ды. Осылай болганда, туристік субъектіге турист, жуйеде карсы туратын тур.іс әрекет , объектісі туристік шаруашылық б/ды.

Туристік жуйе оны коршаган ортамен бірге карастырганда курделі курылым. Экол/қ, әлеу/к, техн/қ, саяси, экон/қ бір бутин болар. Сырткы дуние туризм жуйесіне катты әсерін тигізеді. Онын әсері екі турлі б/ды: бір жагда/да тур іс әрекет дамуына мумкін тугызса, баска жагда\да керісінше топтан жогалып кету каупі бар. Нәтижелі жумыс істеу ушин туризм жуйесі коршаган орта озгерістерін бейімделіп отыруы керек.

Сапрунова б/ша:

Сатып алушының «қара жәшігі»:

1. жалпы экон/қ фактор. Тутынушының матер/қ жагдайы/ң денгейі, халық жумыс мен уакыты\ң аракатынасы.

2. мәдени Ж\е қогамыдық сипаттама факторы

3. әлеуметтік демографиялық фактор

4. тулганың мәнез кулық факторы

Жалпы экономикалық фактор тутыныушы материалды жагдайы енбекші халык/ң жумысы мен уакытыныі аракатынасы	Мәдени когамыдық сипаттама факторы: когамдыө рузани кундылыктар басымдылыгы тутыну психолгиясы
Әлеу, демогр фактор: жасы жынысы мамандыгы білімі алеумет тобы жануя, туратын аймагы, туратын жер молшері, шугылданатын жері, кала ауылдық жер т.б.	Тулганн мінез кулық факторы: жеке, дара ерекшелігі омір стилі бос уакыт рухани кунлықтар жуйесі мотивтер, максат кою

Сапрунованын «Кара жәшігі»:

Макроорталар

Технол. орта

Саяси орта

Эколог. орта

2 Туристік іс әрекет объектісі деген шағын жуйе	Туристік ресурстар
Туристік мекемелер	Туристік уйымдар

Туристік жуйе

Экономикалық орта			Әлеуметтік орта
		Макроорталар
	Туристік іс әрекет субъектісі деген шағын жуйе:

99. Халықаралық туризмінде қолданатын негізгі статистикалық көрсеткіштер. Халықаралық туризм статистикасы екі негізгі тараудан тұрады: туристік ағымдардың статистикасы және туристік табыстар мен шығындардың статистикасы.

Туристік ағымдардың негізгі көрсеткіштері – елге шетел келушілердің саны және олардың осы елде болу мерзімі. Келу саны дегеніміз белгілі бір елге белгілі уақыт ішінде (бір жыл) келген тіркелген шетел туристер саны. Бір сапар ішінде турист бірнеше елге баруы мүмкін болғандықтан, олардың саны елдерге бару санынан төмен. Туристік ағымдар көлемі үнемі өсуде. Егер де соғыстан кейінгі 50 жылда әлемдегі халықтың саны екі есе өскен болса, туристердің саны 27,5 есе көтерілді, 1950 жылы 25,3 млн болып, 2000 жылы 696,1 млн адамға дейін, 2010 жылы 940 млн адамға дейін көтерілді. 2002 ж. халықаралық туристік келушілердің саны 700 млн адамнан асып, 715 млн адамға дейін жетті. Бұл 2001 жылмен салыстырғанда 22 млн артық, ал 2000 жылмен салыстырғанда 19 млн-ға артты. 2005 ж – 800 млн адамнан асып (806 млн адам) 2007 ж – 900 млн адамға дейін (898 млн адам) жетті. Келушілер (кетушілер) саны туристік қозғалыстың негізгі көрсеткіші болып саналады.

Туристік ағым статистикасының басқа бір көрсеткіші – келушілердің елде болу ұзақтығы. Шетел туристерінің елде болу мерзімінің есеп бірлігі ретінде түнеу немесе тур-күн [бір туристің белгілі бір жерде (елде) бір тәулік бойы болуы] қабылданған. ЮНВТО нұсқауына сәйкес, шетел туристердің түнеулері туралы статистикалық мәліметтері айлар бойынша, орналасу құралының типі мен категориясы бойынша және аумақтары бойынша топтастырылады.

Келу статистикасы туристік ағымдардың көлемі туралы жалпы мәлімет беріп тұрса, елде болу ұзақтығының статистикасы туристік саяхатқа сипаттама береді.

Туризм статистикасының екінші күрделі бөлімі – туристік табыс пен шығын статистикасы. Мұнда елдің төлем балансына туризмнің тигізетін әсері, сондай-ақ халықаралық туризм шығыны және одан түсетін табысы қарастырылады.

Туристік шығын концепциясы. Туризм статистикасының екінші бөлімінің негізгі түсінігі – туристік шығын. Халықаралық туризмге жұмсалған шығын дегеніміз белгілі бір ел тұрғындарының шет елінде туристік мақсатта болған кезде жұмсаған ақшасы. Туристік шығынның мөлшері тауарлар мен көрсетілген қызметке кеткен айқын шығынмен белгіленеді. ДТҰ-ның материалында, халықаралық туристік шығын кез келген елдің тұрғындарының шет елге саяхат кезіндегі шығыны арқылы анықталады.

Халықаралық туризм табысы. Құнды көрсеткіштердің талдауына қарасақ, туризм әлемнің шаруашылық саласының лидеріне айналғанын байқаймыз.

Халықаралық туризмнен түсетін табысқа шетел туристерінің уақытша болған елде жасаған шығындары, оның ішінде ел ішіндегі көлік пен сауда шығындары кіреді. Халықаралық көлік тасымалына жұмсалған ақша статистикада бөлек есептеледі.

Халықаралық туризмнің статистикасы мәліметтерді жинаудың түрлі формаларын пайдаланады. Статистикалық байқаулар ресми есеп беру немесе арнайы зерттеу арқылы жүргізіледі. Бірінші формасында статистикалық мәліметтерді кәсіпорындар, мекемелер, ұйымдар және т. б. бекітілген үлгі мен белгілі мерзімде беріп тұрады.

. 100. ХТ экспорт, импорт, реэкспорт.

Халықаралық туризмде өз ерекшеліктері болғанымен сыртқы саудада қалыптасқан операциялар түрлері: экспорт, импорт және реэкспорт операциялары іске асырылады. Халықаралық экономикалық қатынастың бір түрі ретінде халықаралық туризмнің басты ерекшелігі – кез келген сыртқы сауда мәмілесі сияқты қызметтерді сатып алу шетелдік контрагент (контрагент ретінде турфирма да, шетел туристің өзі де болуы мүмкін) арқылы өткізіледі. Осыған байланысты халықаралық туризмде экспорт дегеніміз – шетел қонақтарын қабылдау, ал импорт – өз елінің туристерін шетелге жіберу болып табылады. Халықаралық туризмде реэкспорт деген түсінік бар. Теория бойынша осы категорияға бұл мемлекеттің туристік ұйымынан үшінші мемлекетке сапар шегу үшін тур сатып алған барлық шетелдік туристер жатуы керек. Бірақ қазіргі кезде есеп жүргізу жүйесінің жетілмегендігінен бұл категорияға жататын туристерді бөліп көрсету өте қиын. Сондықтан реэкспорт операциялары кең тарағанымен, олардың көрсеткіштері экспорт операциялары статистикасында жоғалып кетеді. Туризм арқылы іске асырылатын экспорттың өз артық-шылықтары бар. Біріншіден, әдетте үйренішті жолдармен экспортталатын тауарлардың экспорттық нарығы кеңейеді. Екіншіден, басқа жағдайда шетел валютасына сатылмайтын тауарлар енді шетел валютасына үлкен көлемде сатыла бастайды. Оның үстіне шетел туристеріне сатылатын тауарларға шетелдік валюта түріндегі салық салынады.