2. Рекреациялық география жəне туризм географиясы – ұғымдар арақатынасы.

Бұрынғы Кеңес Одағында "рекреациялық география" мен "туризм

географиясы" ұғымдар əр түрлі ғылым пəні сияқты қабылданды. Уақыты жағынан ТМД елдерінде ең алдымен рекреациялық география (В.С. Преображенскийдің теориясы, 1975) пайда болды. Туризм географиясы кейінірек дами бастады. Бұл екеуінің ара қатынасы мынадай: рекреациялық география – бұл мəні жағынан демалыс пен туризм географиясы. География ғылымдарының ішінде де бұлардың алатын орны туралы пікірлер əр түрлі болып табылды. Кейбірлеулері оларды пəнаралық ғылымдарға жатқызса, ал

басқалары оларды қоғамдық-география ғылымына жатқызды. Бұл мəселені шешу үшін талғау жасаумыз қажет. Біріншіден, ғылымдардың зерттеу объектісі мен пəнің қарастырайық.

Көп ғалымдар ол екеуін бір мағыналы емес десе де, бір-бірімен тығыз байланысып тұратын екі түрлі ғылыми пəн деп айтады. Олар бұл екі ғылымды қоғамдық география (əлеуметтік-экономикалық) пəнінің саласына жатқызады. Олардың айтуынша, аталмыш ғылымдар халық шаруашылығының екі саласын – рекреациялық сала мен туризм жүйесін оқытып түсіндіреді. Өйткені, бұл екі сала өндірістік заттар шығармайтын сфераға жатады. Олардың негізгі өнімі – рекреациялық жəне туристік қызметтер. Олар халықтың əлеуметтік-мəдени қажеттіліктерін демалыс кезінде өтей отырып, елге əлеуметтік жəне экономикалық табыс əкеледі.

Осыған орай, бұл ғылымдардың объектісі мен пəндерін қоғамдық

географияның зерттеу объектісі мен пəнінен бастаған жөн. Э.Б. Алаевтың айтуынша (1983), "Қоғамдық географияның объектісі ретінде қарастырылатын "ойкумена" – қоныстанған, игерілген немесе, былай айтқанда, қоғамдық өмірдің орбитасына қаратылған жердің географиялық қабығының бір бөлігі". Ойкумена деген ұғым қоғамды ғана емес, қоршаған ортаны да қамтиды. Қоғамдық географияның объектісі ретінде ол қоғамдық өмір мен оның айналасындағы барлық экономикалық (өндірістік),

əлеуметтік, саяси, демографиялық, рекреациялық жəне басқа да сфераларды қамтиды.

Территориялық қоғамдық жүйе (ТҚЖ) қоғамдық (əлеуметтік-

экономикалық) географияның пəні болады (А.И. Чистобаев, М.Д.Шарыгин, 1990). Территориялық қоғамдық жүйе дегеніміз – ойкуменаның кеңістік- уақыттық бөлігі, онда қоғамның өмір сфералары үнемі өзара байланыста болып, бір-бірін толықтырып тұрады. Зерттеу пəні мен объектісін түсініп, қоғамдық географияға анықтама беруге тиіс: "Экономикалық жəне əлеуметтік география біртұтас интегралдық-синтетикалық ғылым ретінде табиғи ортаның нақты бір жағдайында қоғамның кеңістікте ұйымдастыруын оқып-үйретеді" (А.И. Чистобаев, М.Д. Шарыгин, 1990). Қоғамдық географияның еншілес ғылымдары ойкуменаның белгілі бір

сферасының кеңістікте ұйымдастыруын оқып-түсіндіреді. Олардың өзінің зерттеу объектісі мен пəні болады. Сондықтан рекреациялық география да, туризм географиясы да қоғамдық (əлеуметтік-экономикалық) географияның салалық пəндері болып, олар да осындай жағдайларға тəн болып саналады. ХХ-шы ғасырдың 70-ші жылдарының соңында жəне 80-ші жылдарының басында "демалыс", "рекреация", "туризм", "экскурсия" деген түсініктер қабылданды. Н.С. Мироненко мен И.Т. Твердохлебовтың айтуынша (1981):

"демалыс – бұл күнделікті қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталмаған қандай да бір болмасын адамның іс-əрекеті"; "рекреация – бұл халықтың тұрақты жерінен тыс жердегі арнайы мамандандырылған аумақтарда сауықтыру, спорттық, танымдық жəне мəдени қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін арналған адамның бос уақытында іске асатын қатынастар мен құбылыстар жиынтығы"; туризм – бос уақытты тұрақты жерінен тыс жерлерде өткізудің бір түрі. Қазіргі ғылыми əдебиеттер бойынша, "туризм деген – бұл адамдардың тұрғылықты жерінен тыс жерге

саяхаттау кезінде пайда болатын қатынастар мен құбылыстар жиынтығы. Əрине, егер де бұндай саяхаттар ұзақ уақыт қоныстану немесе ақша табу мақсатымен уақытша қоныстануға айналып кетпесе". Сонымен, туризм деген түсінік – ол тұрақты жерінен тыс жердегі 24 сағат немесе одан артық уақытта болатын рекреацияның барлық түрі; "экскурсия – бұл танымдық, ғылыми,

спорттық немесе көңіл көтеру мақсатты көздейтін, 24 сағаттан аспайтын жəне түнеуге тоқтамай саяхаттау немесе серуендеу".

1971 жылы кеңес одағының əдебиетіне В.С. Преображенский мен

Ю.А. Веденин енгізген рекреациялық география ұғымы біраз эволюциялық өзгерістерге ұшырап, 1975 жылы оның соңғы нұсқасы қабылданды. Сол нұсқа бойынша рекреациялық география географиялық пəндерге жатады.Территориялық рекреациялық жүйелердің пайда болуы, орналасу заңдылығын оқып-білу, сонымен қатар тұрақты жерден тыс жердегі қоғамның бос уақытында іс-əрекетінің ұйымдастырылуы рекреациялық географияның зерттеу пəні болып табылады. Басқа сөзбен айтқанда, рекреациялық география табиғи орта мен демалыс арасындағы өзара

байланыстарды анықтап, ТРЖ-нің тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін əдістемелік жұмыстарды жүргізіп тұрады.

Туризм географиясы экономикалық пəндерге жатады. Оның зерттеу

пəніне:

– шаруашылық кешеннің қалыптасуында туризм мен туристік əрекеттің ролі;

– туристік қозғалыспен байланысатын шаруашылық əрекеттердің

аумақтық түрлері кіреді.

Адамның кез келген іс-əрекеті, оның ішінде рекреациялық іс-əрекет те, бір жағынан кеністік пен уақытта іске асады, ал екінші жағынан осы əрекет кезінде кеңістік пен уақыттың ерекше түрлері қалыптасады. Мысалға, рекреациялық уақыт əлеуметтік уақыттың бір бөлігі ретінде, рекреациялық кеңістік – əлеуметтік кеңістіктің бөлігі ретінде қарастырылады. Осыдан мынадай қорытынды жасауға болады: рекреациялық география мен туризм географиясының зерттеу объектісіне ойкуменаның рекреациялық

шағын жүйесі жатады. Ал екеуінің зерттеу пəндері əр түрлі болып келеді. Рекреациялық географияның пəніне халықтың рекреациялық əрекетін аумақтық ұйымдастырылуы, ал туризм географиясының пəніне туристік əрекетін аумақтық ұйымдастырылуы жатады.