63, 64. Катэгорыя ладу, часу. Словазмяменне і словаўтвар дзеясловаў.

Лад-абазн.адн-ны дзеясл. да рэчаіснасці.Вылучаюць:абвесны,загадны,умоўны. Час- спраж.аднос.дз-ня да моманту гутаркі.Цяп.,прошл,будуч.У б.м. ужываюцца і складаная ф. прошл.ч.,яна складаецца з дапам. дзеясл.быць у прош.ч.(было рассказана).Класы цяп.ч:1аснов. на е-э,2на-не, 3 на jе,4 на -н,5нетымат.дзеясл.(есмь,иметь).Прошл.ч1 прост.форма-аорыст;імперфект;перфект;+квамперфект. Словазмяненне і словаутв-не дз-ў.Адметнасць сл-ня-парадыгма адной дзеясл.лексемы склад.са словаформ,якія маюцьрозныя марфалаг.і сінтакс.прыметы.У поўную парадыгму дзеясл.уваходзяць спрагальныя формы,інфініт., дзеепрым і дзеепрысл.У словазмяненні значную ролю адыгрывае аснова.У зал-ці ад хар-ру суадносін асновы цяп.і пр. часу вылуч. марфалагічн.класы дзеясл.Разн-ці:асновацяп.ч-3ас.мн.л.(кінуць);аснова пр.ч.-3ас.ж.р.(кінула).Ад асновы ц.ч.утв-ца формы заг.ладу,усе асабовыя формы ц.ч. абв.ладу формы ц.ч.дзеепрым незал.і зал стану,дзеепрысл незаконч.трывання.Ад асновы пр.ч.утв-ца формы ўмоўнага ладу,пр.ч.дзеепрым.незал. і залежн.стану.Марфалагічны клас-пэўная мадэль формазмянення,пэўны тып парадыгмы.Сістэма дзеясл.словаўтварэння шматгранная.1.суфіксал.(ад наз.,прым,дзеясл):-і,-ава,-ствава,-ніча,-ка(шэстваваць).2.прыставачн.(ад дзеясл.) -аб,-вы,-да,-з(выбраць) 3.прыставачн-суф(ад імееных і дзеясл асноў)-узаконіць.4.постфіксальны(ад дзеясл -ся,цца)пячыся.5.суф-постфікс.(каласіцца) 6.прыставачна-постфікс(прагаладацца) 7прыст-суф-постфікс.(прыпазніцца) 8складанне(самаадкупіцца).

65. Дзеепрыметнік, Яго гісторыя, утв. І ўжыв.

Дзеепрым. –ф-ма дзеяслова, абазн. прымету або ўласц-ць прадмета (асобы) паводле дзеяння. Асаб-сці: 1) дзеяслова: утвар-ца ад дзеясл.. маюць з імі агульн. аснову і агульн. лексіч. знач. ( вывучыць верш- вывучаны верш, звіць вянок- звіты); кат. ч., стану( павесялелы хлопчык- хлопчык, які павесялеў), трывання, кіруюць наз-камі (засеяць зернем- засеяны зернем), да іх прымыкаюць прыслоуі (сабраць вечарам- сабраны вечарам) і 2) прыметніка: дапасуюцца да наз. у родзе, л., скл. (зжатае поле), адказваюць на ? які, якая, якое,маюць поуную і каротк. ф-му ( прачытаны- прачытан). Узніклі ў далекую дагістар эпоху ў мове усх славян у перыяд іх агульна-дзяржаўнага жыцця.Ц час утвараўся ад асновы ц часу , пр. – ад аснавы інф. Кажная форма мела свой суфікс. Ужо тады адрознів. іменныя і займеннікав. Д. За імі былі замацаваны пэўныя сінт. функцыі у сказе. З цягам часу нек. Д. Перайшлі ў дзеепрысл-е, нек. Успрым як форма часу дзеяслова.

Дзеепрым. незал. ст. пр. ч. утвар. ад асновы інфініт. неперах. дзеясл. зак. трыв. + -л- (пасталелы, пасінелы). М. утвар. з дап. –ш-, -уш- ад асновы інф.перах. і неперах. дз. (узникшае).

Дзеепрым. залежн. ст. пр. ч. утвар. ад асновы інф. перах. дз. зак. трыв. + -н-, -ан-, -ен-, -т-( абсыпаны). Найбольш пашыраны у бел.м. дзеепрым. пр.ч. зал. і незал. ст. з –л-, -н-, -ан-, -ен-, -т-. З –уш-, -ш- ужыв. абмежавана, у ф-ме м.р. яны супадаюць з дзеепрысл. І успрым-ца двухсэнсоуна (Паспакайнеушы вучань пачау адказваць..—дзеепрым.).

Рэдкасныя дзеепрым. незал. і зал. ст. цяп. часу- утвар. ад асновыддз. цяп.ч. незак. Трыв. + -уч-, (-юч-), -ач-, (-яч-), -ем-, -им-: ужыв. у навук. працах, у мове газет, пераважна у складзе тэрмінау (бастуючыя рабочыя).

Сродкі замены неуласцівых бел.м. дзеепрым.: 1) даданы сказ (азнач-ны, дапаун., дзейникавы)( …листьямі, еще немвысохшими… = …якое яшчэ не высахла..); 2)дзеепрысл, дзеепрысл. зваротам (сказал остановившийся ч-к = сказау ен спыниушыся); 3) наз. ( умоляющим голосом = з мальбой у голасе); 4) дзеясл. ( костры, светившиеся там, … = вогнишчы свяцилися там ..и…); 5) развит. прыдаткам ( вещ-ва, стимулирующ. рост = рэчывы, стымулятары росту).

Уж-не: у БМ абмеж. зваротн.Д. рэдка ужыв. Д. ц.часу незал і зал стану. Аманімічнасць форм Д цяп і пр.часу на –уш,-ш з дзеепрысл.незал стану абумовіла абмеж ва ўжыв. Д.