Podział synonimów ze względu na zewnętrzny kształt

a) synonimy różnordzenne nie są wyrazami pokrewnymi słowotwórczo, a więc mają całkowicie odmienną postać: burza – nawalnica – wichura, ananas – andrus – gagatek – gałgan – łobuz – łotr – opryszek, słota – plucha – szaruga – chlapa, pensja – płaca;

b) synonimy wspólnordzenne (jednordzenne) to jednostki leksykalnie spokrewnione pod względem słowotwórczo-etymologicznym, czyli takie, które pochodzą od tego samego wyrazu podstawowego, lecz wyróżniają się odcieniem znaczeniowym i emocjonalnym wnoszonym przez formanty, np. głowa – główka – główsko – głowina, buty – butki – buciki – buciska – buciory, mędrzec – mędrek – mądrala, szabla – szabelka – szablinka – szablica – szablisko.

Niektóre wyrazy wspólnordzenne powstały w wyniku derywacji za pomocą formantów wspólnofunkcyjnych, więc początkowo były używane wymiennie, np. wiekowy, wieczny, wiekuisty, wieczysty. Stopniowo następowała ich specjalizacja znaczeniowa: wiekowy ‘bardzo długo istniejący; o ludziach: bardzo stary’ – wiekowa budowla, wiekowy człowiek; wieczny ‘zawsze trwający, nie mający początku ani końca’ – wieczne miasto, wiekuisty ‘podniosłe: trwający wiecznie, nieśmiertelny’ – wiekuiste szczęście, wieczysty ‘prawniczy: urzędowe rejestry ujawniające ogół praw rzeczowych na nieruchomościach’ – księgi wieczyste. Typowym wypadkiem jest przydzielenie jednemu z synonimów znaczenia dosłownego, drugiemu zaś – przenośnego, np. ciemność ‘brak światła, mrok’, ciemnota ‘brak oświaty, zacofanie’; owocowy ‘sporządzony, uzyskany z owoców’, owocny ‘dający rezultaty, skuteczny, korzystny’.

Ćwiczenia

1. Wskazać cechy różnicujące w grupie synonimów według wzoru:

bajoro ‘rzadkie błoto, błotniste rozlewisko’

grzęzawisko ‘gęste, grząskie błoto’

topiel ‘woda stojąca na błotnistym, mulistym podłożu’

oparzelisko ‘teren błotnisty wydzielający opary’

a) plakat, afisz, szyld, wywieszka;

b) sztandar, bandera, proporzec, flaga;

c) deszcz, mżawka, ulewa, siąpanina, kapuśniaczek;

d) wiatr, wicher, tornado, huragan, zawierucha;

e) papier, bibuła, brystol, karton, tektura.

2. Podać szereg synonimów (co najmniej 4 wyrazy) oraz określić różnice znaczeniowe lub stylistyczne pomiędzy wyrazami.

3. Wyróżnione wyrazy wymienić na synonimy:

stary człowiek – .................................. stary obyczaj – .................................... stary chleb – ....................................... stare mieszkanie – .............................. stare kartofle – ................................... dobry obiad – ..................................... dobry nastrój – .................................. dobry interes – ................................... dobra opieka – ................................... dobry znajomy – ................................ czyste niebo – .................................... czysta miłość – .................................. czyste zamiary – ................................ czysta robota – .................................. czyste ręce – ...................................... czysty barszcz – ................................ krótka spódnica – ............................. krótka zima – .................................... krótka notatka – .................................

blade światło – .................................. blada cera – ...................................... blady strach – ................................... blady świt – ....................................... blady uśmiech – ................................. bogaty kupiec – .................................. bogaty strój – ..................................... bogata biblioteka – ............................. bogata wiedza – ................................. czuły ojciec – ..................................... czułe słowa – ..................................... jasny pokój – ..................................... jasna ulica – ...................................... jasne spojrzenie – .............................. jasny wykład – ................................... jasny umysł – ..................................... jasny styl – ........................................ jasna sytuacja – .................................

4. Wyróżnione w zdaniach wyrazy zastąpić synonimami:

Po śmierci ojca szesnastoletni Edward został głową domu (……………….). Zwiedzałem dalekie kraje (……………….). Dajemy pełną (……………….) gwarancję. Po śmierci męża wdowie ciężko (……………….) było wyżywić rodzinę. Obawiam cię, że za remonty samochodu musiałeś dobrze (……………….) zapłacić. Pomiędzy dwojgiem młodych zawiązała się nić obopólnej (……………….) sympatii. Następny (……………….) odcinek powieści ukaże się w niedzielnym numerze. Córka przejawia średnie (……………….) zdolności muzyczne. Ciocia Lusia ma wieczne (……………….) kłopoty z dziećmi. Dolatywały do mnie tylko strzępy pojedynczych (……………….) słów. Każdy większy utwór poetycki stanowi w tym wydaniu oddzielny (……………….) tom. Z wielkim (dużym) trudem zgromadziłem potrzebne mi materiały. Do twarzy (……………….) ci w tej bluzce. Marne to twoje pióro, ale od biedy (……………….) może być i takie. Cała twoja robota jest do kitu (……………….). Chory miał wysoką gorączkę, rzucał się, mówił od rzeczy (……………….). Musimy całą sprawę zbadać do gruntu (……………….). Malinowska do reszty (……………….) zgłupiała: piecze ciastka dla psa. Od razu (……………….) cię spostrzegłem na peronie. Owoców w lecie mieliśmy do woli (……………….). Ten Nowak to człowiek zupełnie do rzeczy (……………….). To człowiek z gruntu (……………….) uczciwy.

5. Uporządkować ciąg synonimiczny według rosnącej lub malejącej intensywności znaczeniowej jego członów, np. ciepły → gorący → upalny → skwarny.

klęska, porażka, pogrom, kataklizm, plaga

dyshonor, obraza, afront, profanacja, zniewaga

nieodzowny, konieczny, potrzebny, niezbędny

niweczyć, niszczyć, wytracać, unicestwiać

wspaniały, dobry, boski, porządny, doskonały

gardzić, ignorować, pomiatać, mieć gdzieś, lekceważyć

taktowny, grzeczny, subtelny, dobrze wychowany, uprzejmy

6. Dobrać synonimy zintensyfikowane w stosunku do podanych wyrazów:

stary (człowiek) – ………………… życzliwy – ………………………… zdziwić się – ……………………… przestraszyć – ……………………. niedostatek – …………………….. prosić – …………………………... ucieszyć – ………………………… chwalić – ………………………… pięknie – …………………………. pijak – ……………………………. prędki – ………………………….. tęgi – …………………………….. obawiać się – …………………….

złość – ……………………… praca – …………………….. chętnie – ……………………. dokładnie – ………………… dobrze – ……………………. duży – ………………………. zadowolony – ………………. szybki – ……………………… cierpieć – …………………… słuchać – ……………………. nieprawda – ………………… nieobojętny – …………………

7. W podanych szeregach synonimicznych wskazać wyrazy najbardziej neutralne, wspólnoodmianowe.

miłośnik, entuzjasta, wielbiciel, zapaleniec, maniak, fan;

dansing, bal, potańcówka, dyskoteka, prywatka, hulanka, wieczorek taneczny;

banda, zgraja, szajka, gang, hałastra, gromada, klika;

niemądry, głupi, niezdolny, niepojęty, ograniczony, tępy, durny;

pędzić, biec, mknąć, pruć, sadzić, galopować, kłusować, lecieć z wywieszony językiem;

bierny, niezaangażowany, pasywny, gnuśny, uległy, apatyczny, apatyczny, otępiały;

wspaniale, bombowo, fajnie, super, na medal, elegancko, kapitalnie, wdechowo, cudownie, cudnie, świetnie, pierwszorzędnie;

usmarowany, powalany, ubabrany, upaćkany, niechlujny, brudny, wyplamiony;

szczupły, smukły, chudy, tyczkowaty, cienki, suchy, mizerny;

8. Określić znaczenie każdego synonimu. W jakich typach tekstów pojawią się podane wyrazy?

aresztować, osadzać w areszcie, capnąć, wsadzać do paki;

bagaż, toboły, bagaż osobisty, manatki;

bzdura, duby smalone, bajka, mistyfikacja, bajer, konfabulacja;

bardzo, szalenie, śmiertelnie, diabelnie, wielce;

bić, smagać, walić, palnąć, dawać łupnia;

heros, dzielny mąż, bohater, zuch, kozak;

grono, kolektyw, gremium, paczka, kompania

9. Podane niżej wyrazy podzielić na dwie grupy: na synonimy semantyczne i stylistyczne oraz bliższe i dalsze w stosunku do pierwszego wyrazu każdego zestawu.

a) p i e ś ń, śpiewka, aria, piosenka, dumka, hymn, chorał, psalm, kolęda

b) p ł a k a ć, beczeć, szlochać, łkać, zalewać się łzami, tonąć we łzach

c) p i s a r z, pismak, grafoman, gryzmoła, literat, poeta

10. Przetłumaczyć na język polski. Zwrócić szczególną uwagę na sposoby oddania synonimów.

Я прагну говорити правильно. Досить базікати! Ти тільки й умієш, що молоти язиком. Мене дратує це монотонне бурмотіння.

На другий день, рано-вранці, Чіпка пішов до Грицька. Бичок, мов образившись від їх реготу, як вітер, попер вздовж поля. Попереду повагом виступали телята, а позаду ледве ноги волік Василь. На другий день панич знову суне гуляти і вже нікого не питає, прямо в садок чеше. Обоє, похнюпившись, мовчки тягли – нога за ногою (Панас Мирний).