Typy wieloznaczności

Poszczególne znaczenia leksemów wieloznacznych tworzą hierarchię, którą badacze nazywają strukturą znaczeniową wyrazu. D. Buttler wyróżnia następujące typy struktur polisemicznych:

1. Wieloznaczność radialna (gwiaździsta), przy której wszystkie znaczenia tworzone są z jednego centrum, np. znaczenie podstawowe rzeczownika balon to ‘statek powietrzny złożony z kulistej powłoki wypełnionej gazem i z gondoli’ motywuje znaczenia drugorzędne: 1. ‘zabawka dziecięca złożona z gumowej powłoki wypełnionej gazem i z drucika stanowiącego uchwyt’; 2. ‘naczynie szklane do przechowywania płynów’; 3. ‘typ opony rowerowej’; 4. ‘rodzaj piłki do gier sportowych’. Jak widać z powyższych przykładów, związek pomiędzy podstawowym znaczeniem i wtórnymi jest wyrazisty, natomiast wtórne znaczenia między sobą nie są powiązane bezpośrednio.

2. Wieloznaczność łańcuchowa, gdy kolejne znaczenia nawiązują do najbliższego już utworzonego np.: 1. zielony ‘kolor’ → 2. zielony ‘niedojrzały’ (zielone owoce) → 3. zielony ‘niedoświadczony’ (zielony chłopak).

3. Wieloznaczność koncentryczna, przy której wyraz w kolejnych swoich użyciach staje się nazwą o coraz szerszym zakresie znaczeniowym, np. rodzina: 1. ‘rodzice i dzieci’ → 2. ‘rodzice, dzieci oraz ich bliżsi i krewni’ → 3. ‘osoby mieszkające razem, prowadzące wspólne gospodarstwo domowe’ → 4. ‘grupa przedmiotów jednorodnych zgodnie z klasyfikacją naukową lub techniczną’.

4. Wieloznaczność rozłączna, przy której znaczenie podstawowe ogarnia swym zakresem kilka odcieni szczegółowych, np. znaczenie podstawowe wyrazu numer to ‘umieszczony na czymś znak liczbowy’, znaczenia wtórne tego wyrazu (o zakresie węższym): 1. ‘rozmiar, wielkość’, np. numer pantofli; 2. ‘kolejny egzemplarz’, np. numer gazety; 3. ‘kolejny punkt programu estradowego’, np. numer wokalny; 4. ‘pokój hotelowy’.

Najczęściej struktury polisemiczne stanowią kombinacje różnych typów.

Według D. Buttler należy odróżniać strukturę znaczeniową minimalną (układ znaczeń danego wyrazu znanych wszystkim użytkownikom języka) i maksymalną (sumę możliwych użyć danego słowa – w różnych środowiskach, grupach zawodowych, pokoleniach). Np. struktura-minimum wyrazu babka: 1. ‘matka ojca lub matki’; 2. ‘stara kobieta’; 3. ‘żartobliwie: kobieta w ogóle’; 4. ‘żebraczka’; 5. ‘akuszerka, znachorka’; 6. ‘gatunek ciasta drożdżowego’. Struktura-maksimum: 1. ‘owad nadwodny, ważka’; 2. ‘roślina o owalnych liściach i kwiatach zebranych w kłosy’; 3. ‘regionalne: gatunek grzyba’.

Ćwiczenia

1. Na podstawie przytoczonych tekstów określić, w jakim znaczeniu zostały użyte wyróżnione wyrazy:

Jeden ze studentów, ładny chłopak z wąsikami i faworytami, wspinając się na palcach albo opadając na obcasy, opowiadał coś sędziemu; przy czym prawą ręką wykonywał okrągłe ruchy, a lewą kokieteryjnie zakręcał wąsik, wysoko podnosząc mały palec, ozdobiony pierścieniem bez oczka. Drugi młodzieniec milczał posępnie i krył się za kolegę. W postawie jego zauważyłem pewną osobliwość: przyciskał on do piersi obie ręce, a dłonie rozłożył w taki sposób, jakby w nich trzymał książkę albo obrazek (B. Prus).

Ani jeden żywy promień nie zdołał przebić powodzi chmur, gnanych przez wichry. Skąpa jasność poranka rozmnożyła się po kryjomu, uwidoczniając krajobraz płaski, rozległy i zupełnie pusty. Leciała ulewa deszczu, sypkiego jak ziarno. Wiatr krople jego w locie podrywał, niósł w kierunku ukośnym i ciskał o ziemię.

Ponura jesień zwarzyła już i wytruła w trawach i chwastach wszystko, co żyło (S. Żeromski).

2. Na podstawie kontekstu określić znaczenie wyrazów dobry, ciężki, droga według wzoru: dobre buty – ‘mocne, wygodne’.

a) dobry człowiek, dobry uczynek, dobre słowo, dobre wychowanie, dobra nowina, dobry interes, dobra robota, dobry słuch, dobre powietrze, dobry żołnierz, dobry lekarz, dobry kawał drogi, dobry obiad

b) ciężki młot, ciężkie działo, ubranie zbyt ciężkie na lato, ciężka praca, ciężka mowa, ciężki styl, ciężkie westchnienie, ciężkie przejście mieć z kim, ciężka choroba, ciężka rana, ciężkie czasy, ciężkim być w pożyciu

c) droga wodna, droga bita, droga publiczna, droga lądowa, droga boczna, droga w lesie, torować sobie drogę łokciami, ustąpić komu z drogi, pokazać komu drogę, pytać o drogę, mieć kawał drogi przed sobą, być w drodze, gotować się do drogi, puścić się w drogę, odbywać drogę pieszo, droga cnoty, droga honoru, drogi oddechowe, droga mleczna.

3. Wpisać wyraz wyznaczający różne treści podanych wyrazów (nieprzenośne i przenośne):

kwitnie – róża, interes zielony –………………………

skacze – …………………….. przemawia – ………………….

gałąź – ……………………… uśmiech – …………………….

palma – …………………….. gwiazda – …………………….

rośnie – ……………………… miękki –……………………….

wyje – ……………………….. uśmiecha się – ………………..

oślepia – …………………….. las – …………………………..

pędzi – ………………………. promień – ……………………..

ogień – ………………………. młody – ……………………….

5. Użyć w zdaniach podane wyrazy w taki sposób, żeby wyeksponować ich poszczególne znaczenia leksykalne:

ognisko

a) ‘ogień rozpalony pod gołym niebem’

b) ‘trzon kuchenny, palenisko kuchenne’

c) ‘punkt centralny, centrum; siedlisko, ośrodek’

d) ‘miejsce w organizmie, które jest rozsadnikiem choroby’.

fala

a) ‘wał wodny’

b) ‘zwielokrotnienie, nasilenie się jakichś zjawisk’

c) ‘naturalne lub wymodelowane skręcenie, zagięcie włosów’

d) ‘zjawisko fizyczne polegające na rozchodzeniu się w przestrzeni zaburzenia’

scena

a) ‘część budowli teatralnej będąca miejscem gry aktorów’

b) ‘teatr, działalność teatralna’

c) ‘część utworu dramatycznego’

d) ‘epizod, fragment przedstawiony w sztuce, na obrazie itp.’

e) ‘zdarzenie, wydarzenie, sytuacja życiowa’

ziemia

a) ‘kula ziemska’

b) ‘wierzchnia warstwa skorupy ziemskiej; grunt’

c) ‘to, po czym się stąpa, grunt pod nogami’

d) ‘część kraju, kraina, obszar’

6. Jakie znaczenia specjalne mają podane wyrazy?

ognisko, babka, sprawa, sekunda, cynik, czynny, dno, gąska, jaskółka, jama, łańcuch, łapa

7. Na podstawie Słownika języka polskiego określić zasadnicze sposoby opisu znaczenia wyrazu w artykułach hasłowych.

8. Posługując się słownikiem języka polskiego określić strukturę znaczeniową podanych wyrazów (wskazać znaczenie podstawowe, znaczenia poboczne, przenośne, specjalne, przestarzałe oraz określić relacje między nimi).

głowa, drzewo, czerwony, głęboki, prowadzić, pisać

9. Określić typ wieloznaczności wymienionych wyrazów (radialna, łańcuchowa, koncentryczna, rozłączna, typ mieszany):