Słownictwo stylu potocznego

Styl potoczny to najczęściej używana odmiana języka, którą posługujemy się w kontaktach codziennych. Słownictwo tego stylu jest bogate i różnorodne, ujmuje rzeczywistość plastycznie, zawiera ogromną ilość form oceniających.

1) wyrazy potoczne, ograniczone tylko do tej odmiany języka, np. gap ‘postronny człowiek przypatrujący się jakiemuś zdarzeniu’, pętak ‘mężczyzna niepoważny’, graba ‘ręka’, kablówka ‘telewizja kablowa’, bujać ‘zmyślać, kłamać’, bzdura ‘głupstwo, nonsens’, szpanować ‘zachowywać się w sposób sztuczny’, przebąblować ‘spędzić jakiś czas próżnując’. Prawie wszystkie wyrazy potoczne to formy nacechowane uczuciowo, ekspresywne. Przejawów ekspresywności jest mnóstwo: wyrazy o wyrazistym nacechowaniu uczuciowym (najczęściej ujemnym), nazywające jednostki lub zbiorowiska ludzkie, np. frajer, tuman, chłystek, smarkacz, hołota, szczeniak; nazwy metaforyczne oceniające człowieka, np.: małpa, wydra, krowa, gęś, byk, kwoka, gęś, osioł, lis, wilk, niedźwiedź, żółw, pies (nazwy zwierząt użyte w stosunku do osoby mają ujemne zabarwienie); wyrazy ordynarne i nieprzyzwoite, np. żreć ‘jeść’, chlać ‘pić’, szczekać ‘mówić’; ekspresywne formy słowotwórcze, np. paluszek, nóżka, łóżeczka, kocisko, guziczek, zębiska itp.

2) frazeologizmy, np. zbić kogoś z pantałyku ‘oszukać’, pleść trzy po trzy ‘mówić głupstwa’, zbijać bąki ‘próżnować’, wypchać kieszeń ‘wzbogacić się’, obiecywać gruszki na wierzbie ‘obiecywać rzeczy niemożliwe’, nie w ciemię bity ‘sprytny’, urodzony w niedzielę ‘leniwy’, jak po sznurku ‘prosto, bezpośrednio’, mieć czegoś wyżej uszu ‘znudzić się czymś’, masz babo placek! ‘wykrzyknienie używane w zaskakującej sytuacji’.

3) przenośnia potoczna, np. kurzy mózg, słuchy chodzą, przemysł kwitnie, fakty mówią, gwiazdy mrugają, naga prawda, sokoli wzrok.

4) wyraziste, dosadne porównania, np. ostry jak brzytwa, czerwony jak rak, biały jak ściana, uparty jak osioł, ubogi jak mysz cerkiewna.

5) słownictwo gwar terytorialnych i środowiskowych, np. forsa, kasa ‘pieniądze’, chlać ‘pić’, bryczka ‘auto’, odlotowo ‘fajnie’, młot ‘idiota’, facetka ‘pani’, gazda ‘gospodarz’, gwiazdor ‘kolędnik’, gapa ‘wrona’, proch ‘kurz’.

6) wykrzykniki o charakterze emocjonalnym i dźwiękonaśladowczym, np. oj, e tam, ach, bęc, buch, hops, puk-puk itp.

Przeciwieństwem odmiany potocznej, która stanowi środek porozumienia o charakterze nieformalnym, familiarnym, jest odmiana oficjalna języka polskiego, służąca publicznemu przekazywaniu informacji o znaczeniu ogólnospołecznym. Odmiana oficjalna charakteryzuje się bardziej ograniczonym zasobem środków i większym udziałem gotowych szablonów słownych. Zdaniem D. Buttler słownictwo tej odmiany obejmuje: 1) wyrazy o treściach ogólnych i abstrakcyjnych, np. problem, sytuacja, warunki, czynniki, wzrost, realny, aktualny, realizować; 2) zastępowanie wyrazów swojskich elementami zapożyczonymi, np. instrument, aprobata, pryncypialny, korygować zamiast narzędzie, poparcie, zasadniczy, poprawiać; 3) nieobrazowe połączenia metaforyczne, powtarzające się w różnych językach, np. styl pracy, punkt widzenia, szerokie horyzonty; 4) stereotypy słowne, czyli związki nie ustabilizowane, ale pojawiające się często, np. żywotna kwestia, przełomowy moment, kierunek rozwoju; 5) dwuwyrazowe określenia zamiast obiegowych form jednowyrazowych, np. obszar leśny – las, obiekt zabytkowy – zabytek, akcja siewna – siew, wylew rzeki – powódź. W słowniku ogólnym wyrazy i wyrażenia tej odmiany języka opatrywane są kwalifikatorem „oficjalny”.