40.«Новая эканамичная палитыка» и асабливасци яе правядення у Беларуси

Асабливасщ пасляваеннай сггуацьн у БССР был! звяза- ны з тым, што за шэсць гадоу, у яюя бесперапынна цягнулкя Першая сусветная i грамадзянская войны, гаспадарка Беда- pyci была цалкам разбурана. Заходняя Беларусь апынулася па умовах Рыжскагалиру 1921 г, у складзе Польшчы, а Шцеб- ская i Маплёуская губерш бьш яшчэ у 1919 г. перададзены у склад Расшскай Савецкай Федэратыунай Сацыялютычнай РэспублМ — РСФСР. Становшча пагаршалася у вышку палтыкх «ваеннага камутзму», кали у гады грамадзянскай вайны пры правядзенш харчразвёрсткг у сялянства на патрэ- 6ы Чырвонай ApMii забирауся амаль увесь ураджай, што вы- клжала у сялян незадавальненне. Увядзенне новай эканалпчнай палггьт (НЭПа) было, перш за усё, звязана з имкненнем аднавщь разбураную ван­ной эканомжу. У 1921 г. было прынята рашэнне а б замене харчразвёрсткг натуральным харчпадаткам. Харчпадатак быу меншы за харчразвёрстку i аб'яуляуся сялянам загадзя, напярэдадш сяубы. У вышку у селянина з'явшся линю пра- дуктау, якия заставалхся пасля выплаты харчпадатку. Ён мог прадаць ix на рынку, атрымаушы за гэта грошы. 3 увядзеннем харчпадатку павысшася матэрыяльная зашкауленасць ся­лянства у выниках сваёй працы. Гэта дазводша поунасцю аднавщь да 1927 г. сельскую гаспадарку. Элементам НЭПа стала развщце сельскагзсвадарчай кааперацыг - добраахвотнага супрацо^шцтва сялян пры вы- рошчванш ураджаю i аргашзацьн яго продажу. Напрыклад, утваралкя таварыствы па сумеснай апрацоуцы зямли Развщцё прыватнага гандлю выклжала неабходнасць лдкшдацьп розных грашовых адзшак i увядзення у 1924 г. новай грашо вай адзшю — савецкага чырвонца намi налам 10 рублёу. У снежш 1920 г. з мэтай аднаулення разбуранай вайиой гаспадарки быу распрацаваны план дзяржаунай электрыфг- кацьп Pacii (ГОЭЛРО). На тэрыторьн Бе л а рус i ксярэдзще 20-х гг. было пабудавана больш за 20 электрастанцый. Першай стала БелДРЭС каля Оршы, якая у якасци палива выкарыстоувала торф.

41 Удзел БССР ў стварэнні СССР. Нацыянальна-дзяржаўнае будаўніцтва ў БССР у 20-х гг. ХХ ст.Вялікае значэнне для краіны мела нацыянальна-дзяржаунае будауніцтва. У перыяд грамадзянсккай вайны склауся ваенна-палітычны саюз савецкіх рэспублік. Пераход да міру патрабавау новых падыходау у вырашэнні нацыянальна-дзяржаунага пытання.Аднауленне народнай гаспадаркі патрабавала большцесных эканамічных адносн паміж рэспублікамі. 13-17 снежня 1920 года ў Мінску прайшоў II Усе беларускі з'езд Саветаў. На ім у Канстытуцыю былі ўнесены змяненні, зацверджана структура дзяржаўнай улады: вышэйшая ўлада належыла з'езду Саветаў, ЦВК - распараджальны орган з'езда, выканаўчая ўлада ў СНК рэспублікі. Была ўведзена дзяржаўная манаполія, зямля перадавалася сялянам, але часткова. Лепшыя панскія маёнткі аддаваліся пад арганізацыю саўгасаў. З'езд ратыфікаваў умовы Рыжскага пагаднення ад перамір'і і надаў Расійскаму ўраду права заключаць любые міжнародныя пагадненні ад імя БССР.Уваходжанне БССР у склад СССР мела вялікую ролю у лесе беларускага народа. Яно дало магчымасць вырашыць пытанне аб захоуванні тэрыторыі.18 сакавіка 1921 г. паміж Савецкай Расіяй, Украінай і Польшчай быў падпісаны Рыжскі мірны дагавор, паводле якога Польшча атрымала заходнюю частку Беларусі з больш чым 4-мільённым насельніцтвам. Усходняя частка Беларусі апынулася ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі і РСФСР. Але Рыжскі мір не прызнаў урад БНР у эміграцыі. На палітычнай канферэнцыі 26-30 верасня 1920 года ў Празе дзеячы БНР абвінавацілі польскі ўрад у падзеле Беларусі і разгроме Беларускай Народнай Рэспублікі. На гэтай падставе адбылася часовая кансалідацыя беларускіх дзеячаў у эміграцыи.16 студзеня 1921 года быу падпісаны дагавор паміж РСФСР і БССР, паводле якога прызнавауся суверэнітэт і незалежнасть Беларусі. Ствараліся аб'яднаныя наркаматы ваенных і марскіх спрау , знешняга гандлю, фінансау, працы, шляхоу зносін, пошты і тэлеграфа. У кіраўніцтве РСФСР аформілась дзве тэндэнцыі аб'яднальнай дзейнасці - сталінская “аўтанамізацыі” і ленінская “саюзная”. І.Сталін прапаноўваў дамагацца ўключэння савецкіх рэспублік у склад Расійскай Федэрацыі як аўтаномных адзінак. Гэта стварала падставы для ўзнікнення сепаратысцкіх памкненняў і росту супярэчнасцяў у сацыялістычным лагеры. Ленінскі план прадугледжваў стварэнне саюзу незалежных самастойных савецкіх рэспублік (з правам выхаду), і гэты план атрымаў падтрымку ў рэспубліках. Але яшчэ да стварэння саюза рэспублік пачалося іх збліжэнне.Працэс стварэння саюзнай дзяржавы павінен быу прадэманстраваць поуны разрыу з мінулым. Не адзіная дзяржава, а саюз нацыянальных рэспублік, што замацоувауся у новай назве - Саюз Савецкіх Сацыялістычны (СССР). У адпаведнасці з лозунгам аб праве нацый на самавызначэнне, бальшавікоу у аснову стварэнне СССР закладвалі нацыянальны прынцып. Рэспублікі захоувалі атрыбуты дзяржаунасці: саунаркомы, наркаматы, ЦВК, ЦК нацыянальных кампартый. Часткка паунамоцтвау перадавалася цэнтральным органам улады. Падрыхтоука афіцыйнага абвяшчэння саюзнай дзяржавы здзяйснялася па партыйных каналах. Легітымнасць, адабрэнне народа так сама забяспечвалася партыйным іструктурам і празадпаведныя органы.Ідэя аб'яднання шырока прапагандавалася сярод насельніцтва Беларусі. Завяршылася гэтая кампанія IY Усебеларускім з'ездам Саветау, які адбыуся 14-18 снежня 1922 г. 242 дэлегаты з'езда, у тымліку 120 беларусау, прынялі рашэнне аб неабходнасці утварэння Саюза ССР. I усесаюзны з'езд Саветау, які адкрыуся 30 снежня 1922 г. прыняу Дэкларацыю і Дагавор аб утварэнні Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік у складзе РСФСР, УССР, БССР і ЗСФСР. У выбраны з'ездам ЦВК СССР ад БССР увайшло 7 чалавек. А.Р. Чарвякоу стау адным з чатырох старшынь Прэзідыума ЦВК СССР.У кампетэнцыю вышэйшых органау улады СССР адышлі палітыка, межы, узброайенныя сілы, транспарт, сувязь, планаванне народнай гаспадаркі, фінансы, аб'яуленне вайны і заключэнне міру. Асноуныя палажэнні Дагавору зацвердзіла Канстытуцыя СССР, якая была прынята на II з'ездзе Саветау СССР у 1924 г. Канстытуцыя давала магчымасць РСФСР мець перавагу у ЦВК, бо Савет Саюза складауся з дэпутатау прапарцыянальна колькасці насельніцтва, а у РСФСР пражывала 75% усяго насельніцтва Саюза, і ен быу больш шматлікім, чым Савет нацыянальнасцяу. Усе гэта адлюсроувала пэуны дэмакратызм грамадска-палітычнага жыцця.На пачатку 20-х гадоу савецкія органы і Кампартыя рэспублікі як кіручая сіла палітычнай сістэмы даволі рэалістычна вызначалі праблемы нацыянальнага адраджэння беларускай нацыі. У распрацоуцы палітычнай лінііпа гэтым пытанні прыкметнае месца належыць 7 з'езду КП(б)Б (красавік 1923 г.), на якім з дакладам “Нацыянальные моманты у дзяржауным і партыйным будауніцтве” выступіу старшыня ЦВК і СНК БССР А. Чарвякоу. У чэрвені 1923 г. прынята пастанова Пленума ЦБ КП(б)Б, у якой даволі дакладна быу намечаны комплекс практычных мерапрыемствау па ажыццяуленні нацыянальнай палітыкі: гаспадарчае адраджэнне краю, тэрытарыяльнае самавызначэнне беларускага народа, развіцце беларускай мовы і пашырэнне сферы яе ужывання, развіцце нацыянальнай культуры і пашырэнне культурнага узроуню насельніцтва, вылучэнне і выхаванне кадрау партыйнага, дзяржаунага і іншага апарату з карэннага насельніцтва, прыцягненне да актыунага удзелу у нацыянальным адраджэнні дэмакратычных элементау. На Пленуме ЦБ КП(б)Б у чэрвені 1924 г. разглядалася пытанне аб праграме правядзення нацыянальнай палітыкі у Беларусі; у 1925 г. пытання нацыянальнаы палітыкі разглядаліся на пленумах ЦК КП(б)Б у студзені, маі, кастрычніку; у рэзалюцыі апошняга быу вызначаны раздзел “Беларусізацыя”. У кастрычніку 1926 г. абмеркавана пытанне “Аб ходзе ажыццяулення у рэспубліцы нацыянальнай палітыкі”. Аднак сярод кірауніцтва рэспублікі былі і праціунікі беларусізацыі, што стварала цяжкасці. Вядома, вясной 1919 г. Па ваенна-палітычных меркаванях адпаведная частка тэрыторыі Беларусі адышла РСФСР. На сумежных тэрыторыях знаходзілася больш беларусау, чым непасрэдна у Беларускай ССР, якая уключала тольки 6 паветау Мінскайгуберні: Бабруйскі, Барысаускі, Ігуменскі (з 1923 г. Чэрвеньскі), Мазырскі, частка Мінскага і Слуцкага. Напярэдні падпісання Рыжскага мірнага дагавора 1 лютага 1921 г. у Цэнтральнае Бюро КП(б)Б паступіла запіска, падпісаная 32 камуністамі, у якой падкрэслівалася неабходнасць ядалучэнняда БССР Віцебскай, Гомельскай губерняу і тыхуездауМагілеускайгуберні, якія былі далучаны да Смаленскайгуберні. Але кампартыяБеларусі не паставіла гэтае пытанне перад ЦК РКП(б).Пасля утварэння СССР з'езд кампартыі Беларусі 1 і 2 сесія ЦВК БССР (сакавік 1923 г.) выказаліся за узбуйненне БССР. У чэрвені 1923 г. ЦБ КП(б)Б накіравала дакладную запіску аб тым, што неабходна пашырыць тэрыторыі Беларусі за кошт далучэння Віцебскай і Гомельскай губерняу і тых паветау, што прылягаюць да Смаленскайгуберні. У верасні 1923 г. Палітбюро ЦК РКП(б) прымае пастанову аб неабходнасці далучэння БССР усей Віцебскай губерні, большасці павета у Гомелькай, а таксама Мціслаускага і горацкага паветау, якія былі у складзе Смаленскай губерні.3 сакавіка 1924 г. ЦВК РСФСР прыняу пастанову аб перадачы Беларскай ССР 16 паветаў Віцебскай, Гомельскай і Смаленскай губерняу. Тры паветы Віцебскай, і пяць паветау Гомельскай губерняу засталіся у складзе РСФСР. 4 Надзвычайны з'езд Саветау Беларусі, які адбыуся 13-16 сакавіка 1924 г. ,ухваліу аб'яднанне тэрыторыі з большасцю беларускага насельніцтва. Тэрыторыія Савецкай Беларусі павялічылася да 110 тыс. км, гэта значыць больш чым у два разы, а насельніцтва - да 4,2 млн. чалавек.Але гэтым узбуйненнем поунасцю не была вырашана праблема вяртання усходніх этнічных беларускіх зямель У выніку другога узбуйнення тэрыторыя БССР яе тэрыторыя на пачатку 1927 г. складала амаль 125 950 км. З насельніцтвам каля 5 млн. чалавек. Значна узмацніуся эканамічны патэнцыял рэспублікі, былі створаны рэальные магчымасці для культурнага і нацыянальнага развіцця.5-12 красавіка 1927 года на чарговым VIII з'ездзе Саветаў БССР была прынята новая Канстытуцыя БССР, якая замацавала тэрытарыяльныя змяненні і адзначыла некаторыя асаблівасці дзяржаўнага будаўніцтва на Беларусі. Вышэйшым органам улады з'яўляўся Усебеларускі з'езд Саветаў. Дзяржаўнымі мовамі былі зацверджаны беларуская, руская, польская і яўрэйская. Мовай міжнацыянальных зносін вызначалася беларуская.У 20-я гады у Беларусі, як і ва усім СССР, склалася аднапартыйная сістэма, якая прывяла да усталявання дыктатуры сталінскага рэжыму. Поспехі ажыццяулення нэпа і нацыянальна-культурнага будауніцтва, з аднаго боку, і пастаянны ціск кампартый, з другога, аслабілі нацыянальна-дэмакратычная партыі і рухі.У ліпені 1923 г. Цэнтральныя Выканаучыя Камітэты Саюза ССР і БССР прынялі сумесную пастанову аб аб'яуленні амныстыі усім удзельнікам антысавецкіх нацыянальных арганізацый і фарміраванняу, беларускім палітычным і культурным дзеячам, членам беларускіх нацыянальных урадау і беларускіх партый, якія не прыймалі актыунага удзелу ва узброеннай барацьбе з Савецкай уладай і заявілі аб лаяльных да яе адносінах.). А пачатак палітыкі “беларусізацыі” ў 1924 годзе паклаў канец існаванню палітычных цэнтраў БНР. У кастрычніку 1925 г. на II ( Берлінскай) канферэнцыі Рада БНР аб'явіла аб роспуску сваіх палітычных цэнтрау і спыненне барацьбы з Савецкай уладай. Канферэнцыя прызнала, што БССР стала месцам кансалідацыі беларускага народа, а Мінск з'яуляецца адзіным цэнтрам нацыянальна-дзяржаунага адраджэння Беларусі.Нягледзячы на тое, што апазіцыйны рух быу ліквідаваны, унутры самой партыі бальшавікоу узмацнілася партыйная барацьба. Барацьба фракцый і груповак за чысціню сваіх радоу, з “левым” і “правым” ухіламі, апартуністамі і нацыяналістамі суправаджалася так званымі чысткамі партыі. У 1921 г. у БССР было выключана з партыі амаль 20% усяго яе складу, 4,2% было выключана у 1924 г. Яшчэ 3717 чалавек было выключана з КП(б) Б у 1929 г. Выключанымі з партыі у першую чаргу аказаліся прыхільнікі нэпа, каго можна было аднесці да прыхільнікау “левага” і “ правага” ухілу, так званыя беларускія нацыянал-дэмакраты.Сталінскае кірауніцтва пільна сачыла за грамадска-палітычнымі абставінамі у рэспубліках і кантралявала іх, назначаючы на работу партыйныя, савецкія і гаспадарчыя кадры. У 1921 г. з іншых рэспублік у БССР было накіровано 928 членау партыі, у 1922 г. яшчэ 574 камуністы. З 1924 г. да пасляваенных часоу усіх першых сакратароу ЦК КП(б)Б і кірауніком КДБ прысылалі з цэнтра. Правядзенне найбольш важных мерапрыемствау кантралявалася адпаведнымі партыйнымі структурамі у Маскве праз іх упаунаважанных ці спецыяльна створанымі камісіямі.Маскоўскае кіраўніцтва ўважліва сачыла за сітуацыяй у кампартыях рэспублік. Рэгулярна ў нацыянальныя рэгіёну СССР пасылаліся партыйныя работнікі з цэнтра, а сярод кіраўнікоў кампартыі Беларусі з 1924 года і да смерці Сталіна не было ніводнага беларуса.Актыўна пашыралі дзейнасць прафсаюзы, галоўнай мэтай якіх стала абарона пралетарыяту ў барацьбе супраць нэпманаўскай буржуазіі. Хутка пашыраў свой уплыў сярод моладзі камсамол. Папулярнымі былі такія таварыствы, як Асаавіяхім, фізкультурныя аб'яднанні. На Беларусі дзейначалі філіялы Міжнароднай арганізацыі дапамогі змагарам рэвалюцыі, Чырвоны крыж (Беларускае таварыства). У рэчышчы барацьбы з рэлігійнымі ўстановамі пашыралі дзейнасць атэістычныя арганізацыі.З другой паловы 20-х гадоу узмацнілася дырэктыуная сістэма кіравання не толькі эканомікай, але і іншымі сферамі грамадства, узрасла роля дзяржауна-партыйнага апарату. Гэта адмова адбілася перш за усе на вытворчай дэмакратыі. Пытанні арганізацыі вытворчасці, якія раней ставіліся на сходах рабочых або вытворчых нарадах, цяпер станавіліся справай вузкага кола асоб. Сходы склікалісягалоунымчынам для перадачыуказанняу і інфармацыі, падтрымказаклікау, з нагодытыхцііншыхдасягненняу у будауніцтвесацыялізму, а таксама для крытыкі «ворагау народа». У калгасахлюбыяпытаннізаусіхвырашалапрауленне, а часцейза усе кіраваустаршыня, якіз'яуляуся, Працэспабудовы сацыялізму праходзіува умовах жорсткай унутры партыйнай барацьбы у ВКП(б) Беларусі. У працэсе гэтай барацьбы сама КП(б)Б пацярпела ад усялякіх « чыстак», «выкрыванняу», страцілазначную частку сумленных камуністау, якія спрабавалі супрацьстаять усталяванню сталінізму. Так, у ходзе «чысткі» 1929 г. Зрадоу КП(б)Б было выключана 3,7 тыс. чалавек. У выніку «чысткі» выключаліся перш-напершіншадумцы і тыя, хто дапускаув аганні. Іх замянялі людзьмі, якія былі здольны у спрымаць, выконваць, праводзіць у жыцце указанні цэнтра.

42

ПАЛІТЫКА БЕЛАРУСІЗАЦЫІ, ЯЕ АСНОЎНЫЯ НАПРАМКІ, ХОД І ВЫНІКІ

Пачатак палітыкі беларусізацыі варта аднесці да чэрвеня 1924 г. У чэрвені 1923 г. прынята пастанова Пленума ЦБ КП(б) Беларусі, у якой даволі дакладна быў намечаны комплекс практычных мерапрыемстваў па ажыццяўленні нацыянальнай палітыкі: гаспадарчае адраджэнне краю, тэрытарыяльнае самавызначэнне беларускага народа, развіццё беларускай мовы і пашырэнне сферы яе ўжывання, развіццё нацыянальнай культуры і павышэнне культурнага ўзроўню насельніцтва, вылучэнне і выхаванне кадраў партыйнага, дзяржаўнага і іншага апарату з карэннага насельніцтва, прыцягненне да актыўнага ўдзелу ў нацыянальным адраджэнні дэмакратычных элементаў.З сярэдзіны 1923 г. і да сярэдзіны 1924 г. працэс беларусізацыі прайшоў першую фазу, на працягу якой вялася ў асноўным яе палітычная і ідэалагічная падрыхтоўка.Адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформа праведзена ў 1926–1929 гг.Адным з напрамкаў нацыянальнай палітыкі з’яўлялася беларусізацыя дзяржаўных устаноў, грамадскіх арганізацый, якая мела на мэце вывучэнне супрацоўнікамі беларускай мовы і перавод на яе справаводства.У ходзе беларусізацыі вырашалася задача больш актыўнага вылучэння на кіруючыя пасады прадстаўнікоў карэннага (не толькі беларускага) насельніцтва. У выніку за 1926–1927 гг. сярод кіраўнікоў акруговага і раённага ўзроўню ўдзельная вага беларусаў павялічылася з 30,3 да 46 %, гарсаветаў – з 43,8 да 45 %. У складзе сельскіх Саветаў колькасць беларусаў была 90 %. Палітыка беларусізацыі закранула і войска. У 1923–1925 гг. праводзілася ваенная рэформа. Палітыка беларусізацыі закранула і ўнутранае жыццё войска. Усе асноўныя навучальныя дапаможнікі (статуты, падручнікі) былі выданы на беларускай мове. Важным напрамкам беларусізацыі з’яўлялася нацыянальна-культурнае будаўніцтва.Шмат што было зроблена ў напрамку беларусізацыі ў выдавецкай справе.Значных поспехаў у гады правядзення палітыкі беларусізацыі дасягнулі беларуская літаратура, нацыянальны беларускі тэатр, музыка, жывапіс.Разглядаючы палітыку беларусізацыі ў 20-я гады, важна адзначыць, што яе ход меў пэўныя супярэчнасці і цяжкасці.Але, нягледзячы на супярэчнасці, цяжкасці і недахопы, палітыка беларусізацыі з’явілася практычнай спробай ва ўмовах савецкай улады ажыццявіць беларускае нацыянальнае адраджэнне. Паспяхова праходзiла беларусiзацыя навучальных устаноу. Да 1928г. 80% школ было пераведзена на беларускую мову навучання. Калі ў 1921 г. беларускія школы складалі 1,5 % ад агульнага ліку школ на Беларусі, то ў 1931 г. – 83,5 %. У 1930 г. 76,6 % студэнтаў вышэйшай школы рэспублікі былі беларусамі, выкладанне больш за 80 % вучэбных дысцыплін вялося на беларускай мове. Беларускую мову неслi у масы беларускiя пiсьменнiкi У.Дубоука, М.Чарот, К.Чорны i iнш. Мастацкiя творы 20-х гадоу сведчаць аб зменах,якiя адбывалiся у грамадстве. Паэма Я.Коласа "Новая зямля" дала цэласнае уяуленне аб спадзяваннях беларускага сялянства, яго духоуным патэнцыялеРазвi- ваецца краязнауства. На сярэдзiну 20-х гадоу у БССР дзейнiчала 240 краязнау- чых арганiзацый У ходзе беларусiзацыi развiвалася новая галiна у навуцы - беларусазнауства. У 1931 г. было выдадзена на беларускай мове 1069 назваў кніг У 20-ыя гады партыйныя органы спрабуюць iграць вядучую ролю у правя-дзеннi беларусiзацыi,пачынаюць цягнуць навуку пад свой кантроль, руйнаваць яе нацыянальныя формы. Гэта асаблiва праявiлася у адносiнах да iнбелкульта, якi страцiу сваё першапачатковае прызначэнне.Але нягледзячы на цяжкасцi, плённа працавалi на нiве беларускага адраджэн-ня паэт, празаiк Цiшка Гартны; пiсьменнiк М.Гарэцкi; гiсторыкi В.Ластоускi,У.Iгнатоускi, У.Пiчэта; жывапiсец i графiк М.Фiлiповiч; стваральнiк першага беларускага кiнафiльма "Лясная быль" Ю.Тарыч; аутар першай п'есы на беларус- ай мове "Машэка" Е.Мiровiч; кампазiтар, аутар Дзяржаунага гiмна БССР Н.Сака-лоускi i iнш. Да 1928г. беларусiзацыя дасягнула значных поспехау. Яна аблегчыла барацьбу з непiсьменнасцю, садзейнiчала ажыццяуленню асветнiцк Але, нягледзячы на супярэчнасці, цяжкасці і недахопы, палітыка беларусізацыі з’явілася практычнай спробай ва ўмовах савецкай улады ажыццявіць беларускае нацыянальнае адраджэнне. Да яе істотных станоўчых вынікаў у 20-я гады можна аднесці пэўную дэмакратызацыю грамадскага жыцця, калі нацыянальны момант, нацыянальныя пытанні прывялі да аб’яднання даволі разнастайных палітычных сіл. Кампартыя (бальшавікоў) Беларусі рабіла пэўныя крокі да супрацоўніцтва з больш шырокімі нацыянальнымі коламі. Аб прычынах згортвання палітыкі беларусізацыі ў канцы 20 – пачатку 30-х гадоў будзе сказана ў параграфе, прысвечаным палітычным рэпрэсіям.

КУЛЬТУРА БССР У 1920-1930-Х ГГ.

Политика белорусизации способствовала расцвету просвещения и культуры в 20-е годы. Важное значение придавалось ликвидации неграмотности. Одиннадцатого декабря 1920 г. была создана Чрезвычайная комиссия по ликвидации неграмотности в Беларуси, позже такие комиссии были созданы в уездах и волостях. В 1928/29 учебном году в Беларуси работало 309 пунктов по ликвидации неграмотности, 319 школ для неграмотных. Однако в довоенное время неграмотность в Беларуси не была полностью ликвидирована.

К середине 30-х гг., после ряда экспериментов, шло формирование советской системы народного образования. Школа подразделялась на начальную, неполную среднюю, среднюю, среднюю специальную, высшую. Тридцатого октября 1921 г. начались занятия на двух факультетах Белорусского государственного университета. Народный комиссариат просвещения РСФСР направил в БГУ известных ученых Н.А. Прилежаева, Н.Н. Никольского, В.Н. Перцева, Е.И. Баричевского и других. Ректором БГУ стал известный историк-славист В.И. Пичета. В 1925 - 1926 гг. кроме БГУ в БССР готовили кадры три высших учебных заведения: Коммунистический университет в Минске, Белорусский ветеринарный институт в Витебске и Белорусская сельскохозяйственная академия в Горках. Кроме того, в республике насчитывалось 25 техникумов, 20 профтехникумов и 20 других специальных учебных заведений. В основу комплектования высших и средних специальных учебных заведений был положен классовый принцип. Готовили к поступлению в учебные заведения рабочие факультеты при высших учебных заведениях. В 1925 - 1926 учебном году в БССР действовало три рабфака, на которых обучалось 882 слушателя.

Становление белорусской науки в 1920-е гг. происходило в высших учебных заведениях и научно-исследовательских учреждениях. Двадцатого января 1922 г. на базе научно-терминологической комиссии был открыт Институт белорусской культуры (Инбелкульт). В результате реорганизации Инбелкульта 1 января 1929 г. была создана Академия наук БССР. В 1932 г. в ее составе насчитывалось 14 научно-исследовательских институтов, в которых работало 22 академика и 150 научных сотрудников.

Много внимания в 20-е гг. уделялось политико-воспитательной и культурно-просветительной работе. Центрами этой работы стали клубы и избы-читальни, библиотеки. В 1929 г. в БССР было 326 массовых библиотек с книжным фондом более 1 млн. книг. Увеличилось количество республиканских периодических изданий. В 1925 г. в БССР издавалось 20 газет и 15 журналов, из них 10 газет и 11 журналов на белорусском языке. В 1924 г. при народном комиссариате просвещения БССР было создано Государственное издательство Беларуси. В это же время было создано Государственное управление по делам кинематографии - Белгоскино. В 1926 г. был поставлен художественный фильм «Лесная быль» Ю. Тарича.

В 20-е гг. широкое развитие получила литература. В писательскую среду влилась большая группа талантливой сельской молодежи. Они группировались вокруг различных организаций. В конце 1923 г. возникло литературное объединение «Молодняк», которое считало себя организацией пролетарских писателей. Но его члены грешили ультрареволюционной фразеологией. В 1926 г. группа писателей и поэтов вышла из «Молодняка» и создала новое литературное объединение «Узвышша». Его основателями были А. Бабарэка, З. Бядуля, П. Глебка, В. Дубовка, К. Крапива, М. Лужанин, К. Черный. Новое объединение проповедовало принципы высокого искусства, критиковало нигилистическое отношение молодняковцев к классическому наследию, большое внимание уделяло национальной специфике. В 1927 г. сформировалось литературное объединение «Полымя». В него вошли преимущественно писатели старшего и среднего поколения. Среди них были Я. Колас, Я. Купала, А. Александрович, Т. Гартный, А. Дудар, М. Чарот и другие. Это объединение стало сдерживающим центром, уравновешивающим крайние позиции. В 1928 г. была создана Белорусская ассоциация пролетарских писателей (БелАПП). Своей задачей она считала активную поддержку социалистического строительства.

Важным событием в культурной жизни стал выход в свет поэм Я. Коласа «Новая земля» и «Сымон музыка», романы Т. Гартного «Соки целины», М. Зарецкого «Стежки-дорожки», К. Черного «Сестра». Основная тематика белорусской прозы 20-х гг. - годы революции и гражданской войны.

Плодотворно работал коллектив Первого Белорусского драматического театра, созданного в 1921 г. По республике гастролировала Белорусская театральная группа под руководством В. Голубка, выросшая из кружков художественной самодеятельности. В 1926 г. она была преобразована в Белорусский передвижной театр. В этом же году в Витебске открылся Второй Белорусский государственный театр. В театрах Беларуси сформировались талантливые актеры Ф. Жданович, Л. Ржецкая, Б. Платонов, Г. Глебов, П. Молчанов, А. Ильинский и др.

В белорусском музыкальном искусстве преобладало самодеятельное творчество музыкальных, хоровых и танцевальных коллективов. Композиторы В. Теравский, Н.Н. Соколовский и другие записывали и обрабатывали белорусские народные песни.

Успешно проходило и становление белорусского изобразительного искусства. В 1919 г. в Витебске начала действовать народная школа искусств. Ее организатором и директором (1919 - 1921 гг.) был Марк Шагал. Таким образом, в 20-е гг. БССР достигла значительных успехов в развитии образования, науки, литературы и искусства.