14. Запазычаныя словы

Віды:

• Прамыя (ваенрук, моц)

• Ускосныя (бавоўна)

• Вуснае (ланцуг, патэльня)

• Пісьмовае (генэтыка, інфляцыя)

Сярод запазычванняў нямала інтэрнацыяналізмаў, якія сустракаюцца не менш, як у трох няблізкародных мовах. (універсітэт, малекула, экспарт, камедыя, камп’ютар)

Запазычанне са славянскіх моў:

1. Стараславянізмы (пасля 988г): млечны, прах, малітва, вядушчы, дзясніца;

2. Украінізмы (14-17ст): прыкмета, боршч, барацьба, побыт;

3. Паланізмы (з 1569г (люблінская унія)): уласны, пан, касцёл, відэлец, літасць, блакіт;

4. Русізмы (з 1772г (першы падзел РП)): ссылка, вучоба, сачыненне, верталёт, вінтоўка, самба;

Неславянскія запазычанні:

1. Грэцызмы (3 13ст): космас, хаос, школа, аптэка, логіка, карабель, акіян;

2. Лацінізмы (3 16ст): бульба, цыбуля, разынкі, адукацыя, колер, літара, гумор, верш;

3. Германізмы (у часы ВКЛ, РП): ліхтар, абцугі, лямпа, шафа, крэйда, дах, друк;

4. Татарызмы (з пач. 14ст): шашлык, халва, гарбуз, уаўпак, халат, сарафан, кішэня;

5. Галіцызмы (з 16ст): банкір, бірэт, пісталет, парасон, вернісаж, парфум;

6. Англіцызмы (з 19-20ст): спорт, бокс, футбол, трактар, снайпер, джэм, матч, смокінг;

7. Італізмы (з 19-20ст): арыя, дуэт, арка, барока, мазайка;

8. Балтызмы (часы ВКЛ, РП): жвір, склют, кумпяк, бурбалка, дылда, Ашмяны, Кушляны, Юргель.

15.Прыкметы неславянскіх запазычанняў

1. Фанетычныя:

-гук ‘ф’ (флейта, факт, фабула);

-пачатковае ‘о’, ‘э’, ‘а’ (арыя, опера, эпоха);

- спалучэнне 2 галосных у корані (ідэал, сілуэт);

-‘бю’, ‘пю’, ‘вю’, ‘мю’ (пюрэ, мюслі);

- ‘е’, ‘ё’, ‘ю’, ‘я’, пасля ‘г’, ‘к’, ‘х’ (герой, келіх, манікюр, Гётэ)

-‘шп’, ‘шт’, ‘шр’ (шрам, шпіг, штамп);

- спалучэнне ге, ке, хе: агент, схема;

- спалучэнне дэ, ды, тэ, ты: дэтэктыў, дыван, дывідэнт, тыгр, тэрмін;

2. Марфалагічныя:

-прыстаўкі: а (маральны – амаральны), транс, дэз, контр, пан, суб;

-суфіксы: цыя (агітацыя), іст, ызлі, ант, ус, ум;

3. Семантычныя

-мастацтва (італьянская мова)

16. Лексіка беларускай мовы паводле сферы яе ўжывання. Тэрміны і прафесіяналізмы

Пераважная большасць слоўужываецца ўусімі носьбітамі мовы, незалежна ад месца пражывання, роду заняткаў, сацыяльнай прыналежнасці: зямля, маці, есці, адзін….. Гэта агульнанародныя словы.

Ужыванне іншых слоў абмяжозваецца пэўнымі фактарамі. Гэта словы абмежаванага ўжывання.

ЛЕКСІКА:

• Агульнанародная

• Абмежаванага ўжывання:

-дыялектная;

-спецыяльная: *тэрміны, *прафесіяналізмы;

-жаргонная.

Выкарыстанне дыялектнай лексікі абмяжоўваецца пэўнай тэрыторыяй.

Прыклады: файны, картопля, чалавек(муж), гануча, пявун;

Спецыяльная лексіка выкарыстоўваецца пераважна людзьмі пэўнай прафесіі.

Тэрміны – афіцыйныя, узаконеныя ў пэунай галіне навукі, тэхнікі, прамысловасці і г.д. назвы якога-небудзь спецыяльнага паняцця. Яны бываюсь агульназразумелымі (фотасінтэз, дыфузія, сінтаксіс, суфікс) і вузкаспеыяльнымі. Апошнія ўжываюсь і разумеюць толькі спецыялісты (кандамінімум, трыгер, сегмент).

Прафесіяналізмы – неафіцыйныя словы, распаўсюджаныя ў вусным маўленні людзей пэўная прафесіі (фортачка, пара, чайнік, дворнік, халасцяк(парожны рэйс), шапка (агульны загаловак)).

Жаргонная лексіка характэрна для маўлення вузкіх сацыяльных груп (жэсць, лох, штука(тысяча)).