Страты немцаў і эфектоўнасць дзеянняў партызан
І падчас вайны, і пасля яе страты суперніка ў выніку дзеянняў партызанскіх фармаванняў значна завышаліся. Вось што, напрыклад, пісаў былы начальнік Цэнтральнага штаба партызанскага руху (ЦШПР) Панцеляймон Панамарэнка ўжо праз шмат гадоў пасля вайны ў сваёй кнізе "Ўсенародная барацьба ў тыле нямецка-фашысцкіх захопнікаў 1941-1944 гг.": "Савецкія партызаны і падпольшчыкі за час вайны нанеслі фашысцкаму войску велізарныя страты ў жывой сіле. Яны знішчылі, паранілі і паланілі звыш 1,6 мільёна салдатаў і афіцэраў вермахта, ваенна-будаўнічых арганізацый, нямецкіх службоўцаў акупацыйнай адміністрацыі, ваенных чыгуначнікаў і асаднікаў".
Далей гэтыя лічбы ў яго разнесены па рэспубліках і абласцях, а таксама па выглядах страт. У прыватнасці сказана, што партызаны нібы ўзялі ў палон 45 тысяч германскіх салдат і афіцэраў. Цяжка прадставіць, што маглі рабіць партызаны з такой колькасцю людзей.
Нашмат бліжэй да праўды дадзеныя гісторыка-камуніста з былой Германскай Дэмакратычнай Рэспублікі В. Кюнрыха, атрыманыя ім на аснове аналізу нямецкіх архіўных дакументаў. Па яго падліках, за ўвесь час войны нямецкі бок страціў на акупаванай тэрыторыі СССР каля 550 тысяч вайскоўцаў. Прычым у паказаную лічбу ўваходзяць, апроч саміх немцаў, іх саюзнікі (італьянцы, вугорцы, румыны і іншыя), а таксама "ўсходнія ваяры-добраахвотнікі" з украінскіх, расійскіх, беларускіх, латвійскіх і іншых падраздзяленняў (уключаючы шматлікія ахоўныя часткі "шуцманшафтэн"). Як бачна, шкода ў людзях, прычыненая ворагу, завышана ў тры разу!
Партызанскія камандзіры запаўнялі ЦШПР данясеннямі пра свае ваенныя поспехі, якія абсалютна не адпавядалі рэчаіснасці. Вось два тыповых прыкладу.
Партызаны брыгады "Жалязняк", якой камандаваў дасланы з Масквы ў чэрвені 1942 гады чэкіст Іван Ціткоў (атрад, які стаў асновай для брыгады, стварыў Сцяпан Манковіч, былы сакратар Бегомльскага райкама КПБ) некалькі разоў запар падрывалі адзін і той жа пешаходны масток, што выкарыстоўваўся толькі мясцовым насельніцтвам. Але ў Маскву пасля кожнага падрыву ішлі паведамленні пра выбух розных "стратэгічных мастоў". Дарэчы, і Ціткоў, і Манковіч атрымалі зоркі Герояў Савецкага Саюза.
Пасля аперацыі "Герман", праведзенай немцамі ў Налібоцкай пушчы 13 ліпеня - 8 жніўня 1943 году, партызанскі камандзір даклаў пра знішчэнне штаба эсэсаўскага батальёна Дырлевангера і яго самога, а таксама аб "3000 забітых і параненых ворагах, 29 узятых у палон, 60 знішчаных аўтамашынах, 3 танках і 4 бранемашынах. Страты партызан склалі 129 чалавек забітымі, 50 параненымі, 24 згінулі без вестак".
У рэчаіснасці Дырлевангер памёр пасля вайны, а яго штаб не папакутаваў. Страты немцаў у дадзенай аперацыі склалі 52 чалавека забітымі і 155 параненымі, 4 згінулі без весткі. (Перабольшанне ў 14 раз!). Дзейнічаў звычайны механізм прыпісак і ашуканства, характэрны для ўсіх без выключэння сфер жыцця ў СССР.
У той жа час Дырлевангер паведаміў у рапарце аб 4280 забітых і 654 узятых у палон "бандытах". Праўда, большасць сярод іх - гэта грамадзянскія асобы, палякі і беларусы, у тым ліку жыхары мястэчка Налібокі, цалкам знішчанага нацыстамі.
Наогул, галоўным крытэрам эфектыўнасці партызанскага руху з'яўляецца пэўны вынік, які ён дае ў плане дапамогі дзеянням свайго войска НА ФРОНЦЕ. У адносінах да савецкіх партызанаў можна з упэўненасцю адказаць - такой дапамогі было мала ці яна наогул адсутнічала.
Мэтазгодна параўнаць дзеянні савецкіх партызан з досведам фінскага войска перыяду "Зімовай вайны" 1939-40 гг. Фіны не гналіся ні за масавасцю, ні за глыбінёй пранікнення на падкантрольную суперніку тэрыторыю. Яны зрабілі стаўку на ўзаемадзеянне партызан з дзейснымі на фронце часткамі. У адпаведнасці з гэтым прынцыпам дзеяння фінскіх дыверсійных груп мелі наступныя характэрныя рысы:
- групы былі кампактнымі і нешматлікімі;
- яны складаліся з байцоў, добра падрыхтаваных да дзеянняў на варожай тэрыторыі;
- групы дзейнічалі не далей франтавога тылу суперніка, таму кожная іх баявая аперацыя адлюстроўвалася на стане войскаў Чырвонай Арміі на фронце;
- дыверсійныя аперацыі былі цесна звязаны з франтавымі аперацыямі сваіх войскаў; услед за дзеяннямі партызан заўсёды вынікалі дзеянні войскаў;
- дыверсійнымі групамі кіравалі афіцэры, якія мелі адмысловую падрыхтоўку для рашэння такіх задач і сталую радыёсувязь з камандаваннем сваіх армейскіх частак.
Аналагічна ваявалі брытанскія "камандас" у Паўночнай Афрыцы. Яны не ганяліся за калабарацыяністамі, не выпускалі тонамі ўлёткі, не спрабавалі здзяйсняць налёты на гарнізоны. Брытанскае камандаванне зрабіла стаўку на адзін пэўны выгляд дзеянняў, здольны прынесці рэальную карысць дзейсным войскам - аперацыі супраць варожых аэрадромаў.
Тактыка была простая: атрад у 10-20 чалавек на парашутах або на ўсюдыходах перакідаўся ў тыл суперніка. Там яны, папярэдне выведаўшы аб'ект, атакавалі загадзя абраны аэрадром. Каб вывесці з ладу самалёт, не абавязкова падвешваць пад яго міну (хоць калі час і становішча дазвалялі, рабілі і гэта) - досыць расстраляць яго з кулямётаў.
У выніку лічаная колькасць байцоў дамаглося сур'ёзных тактычных поспехаў. Вядома, здараліся і няўдачы, як жа без іх. Затое паспяховыя аперацыі з лішкам акуплялі ўсе правалы. Напрыклад, 12 снежня 1941 гады на аэрадроме Таміта група капітана Блэра Мэйна знішчыла 24 самалёты. 21 снежня 1941 гады на аэрадроме Аджэдаб’і група лейтэнанта Фрэйзэра знішчыла 37 італьянскіх штурмавікоў. Паўторны рэйд на Таміту 24 снежня 1941 гады прынёс групе пад камандаваннем Дэвіда Сцірлінга яшчэ 27 знішчаных самалётаў. І гэтак далей.
Няцяжка зразумець, калі сур'ёзнай праблемай абгарнуліся дзеянні "камандас" для камандавання краін Восі ў Афрыцы, калі недахоп авіяцыі і без таго з'яўлялася сталым галаўным болем. А тут яшчэ наяўныя самалёты дзясяткамі знішчаюць на тылавых аэрадромах!
Цесна ўзаемадзейнічаў з часткамі Вермахта і полк спецпрызначэння "Брандэнбург-800"…
У адрозненне ад іх, у Маскве доўга вызначалі прыярытэтныя мэты для партызанскіх акцый - пачынаючы з павалкі тэлеграфных слупоў і канчаючы налётамі на варожыя гарнізоны. Вось пэўны прыклад. У 1942 году ў Маскве трыма выданнямі выйшла невялікая кніжачка Ю. Вэбера "Спадарожнік партызана". У ёй сказана: "Кожны партызан павінен шукаць суперніка, каб знішчыць яго. Нішчачы фашыстаў, руйнуй і дэзарганізуй іх тыл. Ведай тыя аб'екты ў тыле ворага, знішчэнне ці разбурэнне якіх прынясе яму найвялікшую шкоду і аслабіць яго сілы".
Далей ідзе пералік гэтых аб'ектаў: а) камунікацыі; б) сродкі сувязі; в) транспартныя сродкі; г) аэрадромы; д) артылерыйскія паркі; е) склады; ж) майстэрні і прадпрыемствы. Сэнс растлумачваецца. Напрыклад, пад камунікацыямі маюцца на ўвазе жалезныя, шашэйныя, грунтавыя і прасёлкавыя дарогі; дарожныя масты; чыгуначныя збудаванні; аўтазаправачныя калонкі. Праўда, пра тое, як руйнаваць, да прыкладу, грунтавыя і прасёлкавыя дарогі, няма ні словы. Але агульная ідэя зразумелая: трэба знішчаць усё і ўсіх, больш таго - смела ўвязвацца ў бой з рэгулярнымі войскамі. Асабліва ўражвае ў гэтым сэнсе частка пад назвай "Знішчай танкі ворага!".
Там гаворыцца, у прыватнасці, наступнае:
"Адважнаму танк не страшаны. Чым адважней сустракаеш варожую машыну, тым лягчэй яе знішчыць. Шукай сам фашысцкія танкі і нішчы іх… Змагайцеся з танкамі групамі ў 4-6 чалавек. Двое - трое кідаюць па машыне з хованак бутэлькі ці гранаты. Астатнія расстрэльваюць экіпаж" (!).
Варожы танк і на фронце не ўсякай артылерыйскай батарэі атрымоўвалася падбіць. Што ж казаць пра партызанаў. Як бачна, маскоўскія начальнікі не мелі ніякага паняцця пра спецыфіку партызанскіх дзеянняў.
Дзівіцца тут няма чаму. Людзі яны былі неваенныя. Напрыклад, начальнік ЦШПР Панамарэнка скончыў інстытут інжынераў чыгуначнага транспарта, але ўсё жыццё працаваў у партыйных органах. Начальнік Беларускага ШПР Пётр Калінін да вайны быў намеснікам наркама земляробства БССР, потым сакратаром Гарадзенскага абкама партыі. Уся яго адукацыя - сямігодка ды яшчэ гадавая школа партарганізатараў.
Толькі да лета 1943 гады ЦШПР вырашыў зрабіць стаўку на разбурэнне чыгуначных шляхоў і на падрыў эшалонаў. Аднак фронт знаходзіўся далёка ад асноўных партызанскіх зон; падрыў эшалона дзе-небудзь пад Віцебскам ніяк не ўплываў на зыход аперацыі, скажам, пад Роставым. Акрамя таго, каб дзеянні на чыгуначных камунікацыях наогул мелі сэнс, патрабавалася перакрыць партызанскімі "коркамі" ўсе асноўныя магістралі ад Ленінграда да Крыму. Нічога падобнага не назіралася.
Некалькі слоў пра напады партызан на варожыя гарнізоны. Некаторым сучасным пісьменнікам нямецкія гарнізоны здаюцца ледзь не ў кожнай вёсцы. Маўляў, дзясяткі, а то і сотні салдат заселі ў блакгаўзах і бліндажах, атачылі сябе калючым дротам, уладкавалі наглядальныя вышкі і агнявыя кропкі. Гэта міраж. У немцаў бракавала войскаў, каб арганізоўваць буйныя апорныя пункты ў сваім тыле.
Гарнізоны меліся толькі ў параўнальна буйных населеных пунктах, і складаліся, як правіла, з мясцовых паліцыянтаў, часам - з невялікіх груп вайскоўцаў нямецкіх тылавых і дапаможных частак. Напрыклад, гарнізон вёскі Беразіна (у Докшыцкім раёне БССР), які лічыўся адным з наймацнейшых у Віцебскай вобласці, налічваў усяго толькі 14 чалавек пры 6 ручных кулямётах (яго наяўнасць тлумачыцца тым, што побач з вёскай знаходзіўся мост праз Бярэзіну). Ніякіх страт гэтаму гарнізону колькасцю крыху больш пяхотнага аддзялення партызаны мясцовай брыгады "Жалязняк" прычыніць не змаглі. Немцы, пераканаўшыся ў перавазе суперніка (партызан налічвалася некалькі сотняў) пасля двух дзён аблогі пакінулі вёску без страт.
Дарэчы, аператыўна кіраваць дзеяннямі партызан у дачыненні да патрэб войска ЦШПР не мог і па тэхнічных чынніках. У пераважнай большасці партызанскіх атрадаў аж да 1944 гады адсутнічала радыёсувязь са штабам у далёкай Маскве. Ды што там партызаны! Па стане на лета 1942 гады з 387 выведвальна-дыверсійных груп, закінутых у тыл праціўніка Выведвальным кіраваннем Генштаба Чырвонай Арміі, радыёстанцыі мелі толькі 39 (10,08 %).
Добра падумаўшы, вышэйшае партызанскае камандаванне вырашыла ў 1943-м годзе дапамагчы Чырвонай Арміі масавым разбурэннем чыгуначных ліній у тыле ворага.
14 ліпеня 1943 гады Панамарэнка выдаў загад "Пра партызанскую рэйкавую вайну". Вось калі спатрэбілася чыгуначная адукацыя. Гэта шырокамаштабная акцыя пачалася ў ноч на 3-га жніўня і праходзіла ў два этапы. Першы зваўся "Рэйкавая вайна" (жнівень - верасень), другі - "Канцэрт" (верасень - лістапад).
Дзеянні партызан нарэшце прымеркавалі да наступу савецкіх франтоў на цэнтральным і паўднёвым участках. Ім паставілі мэтай зрыў вайсковых перавозак ворага шляхам знішчэння вялікай колькасці чыгуначных шляхоў. У абедзвюх аперацыях удзельнічалі амаль 200 партызанскіх злучэнняў, атрадаў і груп агульнай колькасцю да 100 тысяч чалавек. Усе яны атрымалі "нарматывы па рэйках".
Ужо 7-га жніўня начальнік ЦШПР даклаў Сталіну, што "план знішчэння 213 тысяч рэек будзе выкананы да сярэдзіны жніўня". Аднак па зводках самага штаба, план атрымалася выканаць толькі да сярэдзіны верасня. Па нямецкіх жа дадзеных, у жніўні партызаны падарвалі ўсяго толькі 25 тысяч рэек.
Усяго падчас аперацыі "Рэйкавая вайна" (з 3 жніўня па 16 верасня), паводле зводак ЦШПР партызаны падарвалі ў тыле варожай групы войскаў "Цэнтр" больш 160 тысяч рэек. Але па дадзеных суперніка ў 8 раз менш - 20,5 тысяч рэек9.
Калі верыць дакладам партызанскіх камандзіраў, нарматывы яны выканалі, аднак перапыніць варожыя перавозкі не змаглі. Больш таго, аперацыя "Рэйкавая вайна" мела дзіўныя наступствы. Так, у чэрвені (калі яна яшчэ не пачыналася, а немцы рыхтаваліся да наступу пад Курскам) група войскаў "Цэнтр" атрымала 1822 эшалона. У ліпені беларускія партызаны - паводле зводак ЦШПР - зрабілі 743 крушэнні цягнікоў. Але акупанты даставілі сваім войскам на цэнтральным кірунку 2282 эшалона - на 460 цягнікоў (20,16 %) больш, чым у чэрвені! У жніўні, пераключыўшыся на падрыў рэек, беларускія партызаны змаглі ўладкаваць толькі 467 крушэнняў цягнікоў. А войскі групы "Цэнтр" атрымалі 2159 эшалонаў, усяго толькі на 123 эшалона менш, чым у ліпені, але на 337 больш, чым у перыяд падрыхтоўкі чэрвеньскага наступу!
У чым прычына падобнай неспадзяванкі? У першую чаргу - прыпіскі ў партызанскіх данясеннях. Спрыялі ім арганізаванае ЦШПР "сацыялістычнае спаборніцтва" паміж атрадамі "па выкананні месячных планаў баявой працы", а таксама ўсталяваныя загадам Панамарэнка яшчэ 3 жніўня 1942 гады "нормы подзвігаў" для ўзнагароджання партызан залатымі зоркамі Герояў Савецкага Саюза: "За крушэнне ваеннага цягніка не меней 20-і вагонаў, цыстэрнаў ці платформаў з жывой сілай, тэхнікай, гаручым ці боепрыпасамі са знішчэннем складу з паравозам, …за знішчэнне складоў з гаручым, боепрыпасамі, харчом, амуніцыяй, …за напад на аэрадром са знішчэннем матэрыяльнай часткі, за напад ці знішчэнне штаба суперніка ці ваеннай установы, а таксама радыёстанцыі і за іншыя выбітныя заслугі"10.
Так што дзівіцца няма чаму. Адна асаблівасць савецкага ладу складалася ў тым, што кіраўнікі ўсіх рангаў, знізу даверху, заўсёды і ўсюды манілі пра "дасягнутыя поспехі". Менавіта так ішла справа і на вайне. Тым больш, што праверыць партызанскія зводкі было не тое, што цяжка, а часцей за ўсё немагчыма. Адгэтуль і неверагодныя поспехі.
Пасля вайны Панамарэнка прызнаў:
"Як правіла, партызаны не чакалі вынікаў мінавання. Вынікі па большай частцы ўдакладняліся па звестках мясцовых жыхароў, пасродкам агентуры, якая даносіла камандаванню партызанскіх злучэнняў пра вынікі мінавання ў тым ці іншым месцы, ці па захопленых дакументах суперніка і сведчанням палонных". Нярэдка партызаны абапіраліся толькі на чуткі. Больш таго, адзін і той жа падарваны эшалон запісвалі на свой рахунак адразу некалькі партызанскіх злучэнняў"11.
Прывядзём пару прыкладаў:
"Па звестках дыспетчарскага бюро станцыі Менск, у ліпені 1943 году на ўчастку чыгункі Менск - Барысаў партызаны падарвалі 34 эшалона.
Па дадзеных жа толькі чатырох партызанскіх брыгад, якія дзейнічалі ў гэтым раёне (1-й Менскай, "Полымя", "Разгром" і "За Савецкую Беларусь"), імі на гэтым жа ўчастку было падарвана больш 70 эшалонаў. "Калі да гэтага дадаць эшалоны брыгад імя Шчорса, "Смерць фашызму", імя Флегантава, - гаварылася ў лісце аднаго з менскіх партызанскіх кіраўнікоў, накіраваным у Цэнтральны штаб партызанскага руху, - то павелічэнне дасягне 5, калі не 6 раз. Гэта адбываецца таму, што праца падрыўных груп недастаткова кантралюецца, а партыйныя і камсамольскія арганізацыі не ўзяліся яшчэ за барацьбу супраць ашуканства"12.
Аналагічны прыклад звязаны з фактам забойства 22 верасня 1943 гады гаўляйтера генеральнай акругі "Беларусь" Вільгельма Кубэ. Ён загінуў у выніку выбуху міны, якую ўсталявала пад яго ложкам пакаёўка Алена Мазанік. Дзяўчыну завярбаваў агент вонкавай выведкі НКУС капітан Мікалай Чупрын. Міну ёй прынесла з размяшчэння спецгрупы НКУС "Артур" сувязная Марыя Восіпава. Ніякія партызаны тут і побач не ляжалі. Але як толькі Кубэ загінуў, камандзіры адразу чатырох атрадаў паспяшаліся паведаміць у Маскву, што гэта - іх рук справа! Аднак вернемся да рэйкавай вайны.
"У 1943 годзе падчас аперацыі "Канцэрт" партызанам толькі ў Беларусі неабходна было падарваць 140 тысяч рэек. Шматлікія брыгады адрапартавалі пра значнае перавыкананне планавых паказчыкаў. Панамарэнка радасна дакладваў Сталіну: брыгада Дуброўскага зладзілася з заданнем на 345%, брыгада Маркава - на 315%, брыгада імя Заслонова - на 260%, брыгада Раманава - на 173%, брыгада Белавусава - на 144%, брыгада народных мсціўцаў імя Варанянскага - на 135%, брыгада Філіпскіх - на 122%…
Лічбы цешылі начальніцкае вока, толькі вось нямецкія эшалоны ўсё ішлі і ішлі на фронт. Падчас вайны ніводная аператыўная перавозка Вермахта на ўсходзе не была сарвана, ніводная буйная наступальная аперацыя германскіх войскаў не пачалася са спазненнем з-за дзеянняў партызан"13.
Акрамя прыпісак, іншы важны чыннік правалу аперацый "Рэйкавая вайна" і "Канцэрт" складаўся ў тым, што свае асноўныя камунікацыі немцы добра ахоўвалі. Генерал Ф. Меленцін адзначыў у мемуарах, што калі ў якой-небудзь мясцовасці з'яўляліся нямецкія армейскія часткі, партызаны адтуль маментальна "знікалі"14.
Як жа ў такім разе выконваўся "нарматыў па рэйках"? Вельмі проста - галоўныя магістралі партызаны пашкоджвалі толькі зрэдку, а часцей за ўсё выводзілі з ладу аб'язныя, малавыкарыстоўваныя і нават зусім не выкарыстоўваныя лініі. Аднаўлялася ж палатно вельмі хутка - паскладаць два шэрагу рэек, гэта не шматкватэрны дом пабудаваць.
Тым не менш, у сувязі з узмацненнем актыўнасці партызан, немцы ўздоўж асноўных ліній спілавалі лес і выкасілі ўсю расліннасць на 100 метраў па абодва бакі палатна. Пасля гэтага ляжаць падрыўнікам стала няма дзе, а праходзілыя перад важнымі эшалонамі дазорцы дрызіны палівалі кулямётным агнём любую падазроную купіну, любы куст. Наперадзе паравозаў немцы сталі чапляць адну-дзве платформы, нагружаныя мяшкамі з пяском. Выбух пад платформай выводзіў з ладу на кароткі час палатно, але не прычыняў шкоды цягніку. Акрамя таго, яны загадалі шляхавым групам абследаваць шляхі непасрэдна перад мінаннем эшалонаў.