Samusik_A_F_-_Pomniki_gistoryi_i_kultury_Belar

сцены якога ўмацаваді контрфорсамі. Акрамя таго, да бакавых фасадаў гэтага храма дабудавалі паўадкрытыя галерэі, а з боку ^ш сід-узвялі комплекс капліц-пахавальняў. У Гродзенскай школе

•тых прычынах узвядзенне царквы ў Мінску было пры-

К гарадскі некропаль, дзе археоЛагі знайшлі 21 пахаванне.

У сярэдзіне XIII ст. рэшткі Замкавай царквы канчаткова засы­ пал! зямлёю і над імі была пракладзена маставая, што, дарэчы, выратавала яго ад далейш ага разбурэння. У 1993 г. у гонар храма на беразе Свіслачы бы ў створаны невялікі мемарыял — з плітак быў выкладзены яго контур і ўстаноўлены памятны знак, прысвечаны 200-годдзю Мінскай епархіі.

Акрамя Мінска, раманскія храмы верагодна ўзводзіліся і ў іншых гарадах Беларусі. Так, дзякуючы Іпацьеўскаму летапісу, вядома, што адначасова з узвядзеннем “валынскіх вежаў” у Брэсце і Камянцы былі пабудаваны і мураваныя храмы. На жаль, Камянецкая Благавешчанская царква была разбурана яшчэ ў сярэдневякоўі, а рэшткі царквы св. Пятра ў Брэсце знішчылі ў XIX ст. пры будаўніцтве крэпасці. Гэтыя два храмы былі ўзведзены ў тэхніцы балтыйскай муроўкі з вялікапамернай цэглы. Хутчэй за ўсё яны былі крыжовакупальнымі храмамі з трыма апсідамі. У Іпацьеўскім летапісу адзначаецца таксама і будаўніцтва князем Войшалкам у XIII ст. яшчэ аднаго мураванага храма ў в. Лаўрышава пад Навагрудкам, але яго сляды пакуль не знойдзены.

Падводзячы выснову развіццю айчыннага мураванага культавага дойлідства ў XI—XIII стст., можна адзначыць, што пранікненне на беларускія землі раманскіх традыцый паклала пачатак новай архітэктурнай традыцыі, пры якой мясцовыя дойліды выкарыстоўвалі асобныя элементы разнастайных стыляў і пераймалі прагрэсіўныя будаўнічыя навыкі розных школ. Такі падыход існаваў у Беларусі і ў далейшым,што прывяло да з ’яўлення унікальных помнікаў архітэктуры сусветнага значэння.

6.4. Раманскае мастацтва Бедарусі

Найболып яскравай тэндэнцыяй раманскага стылю ў жывапісу і скульптуры было імкненне адлюстраваць магутнасць і веліч Бога, з чым было звязана пашырэнне выяў Страшнага Суда. Тагачасныя фрэскавыя кампазіцыі былі строга сіметрычны. Пры гэтым фігура Хрыста заўсёды дамінавала над астатнімі, значна пераўзыходзячы іх па памерах. Больш свабодны і дынамічны характар мелі апавядальныя фрэскавыя цыклы на біблейскія сюжэты.

Як ужо адзначалася, характэрнай адметнасцю раманскага стылю ў мастацтве былі шматлікія адыходы ад рэальных прапорцый (празмерна вялікія галовы, маленькія ногі і рукі). Падобнае парушэнне прапорцый было выклікана жаданнём падкрэсліць асобны жэст і вылучыць індывідуальныя рысы персанажаў. Што ж датычыцца адзення, то яго паказвалі даволі схематычна, канцэнтруючы ўвагу гледача на маральных і духоўных каштоўнасцях вобразаў. Щадат

70

. ва і ў болыхіасці ые дайшдІ>да-.наш-ых,.дзён. .Захавалася далью вьіява Хрыста з кампазіцыі

^б гч ы Глшбоцкага раёпд^ Суровасць вобраза, манументальнасць і

Лаканізм выразйых сродкаў прыдаюць ёй падабенства з аналагічнымі еўрапейскімі раманскімі творамі.

\Хаеад*тэд&нындля раманскага стылю пысы маюць а§раЗ'КІ-.з__ ^ ІХолацка4“Св. Канст анцін і Алёна”, з М1нска~пСв. Мікола і Стэ-

фам^„Ларэ% Б^’ З 'выявай лучніка з Турава. Ўсім ім уласцівы -Значныя дыспрапорцыі ў перадачы чалавечых фігур, хаця індывідуальныя рысы твараў паказаны даволі дакладна. У полацкім абразку раманскі стыль праявіўся ў агульнай трактоўцы прыземістых фігур, падкрэсленай лінейнасці кампазіцыі і характэрнай перадачы складак адзення. Формы імператарскіх карон таксама маюць падабенства з еўрапейскімі. Абразок з Мінска датуецца першай паловай XIII ст. Змешчаныя тут святыя былі вельмі папулярнымі ў Беларусі — Мікола абараняў ад хвароб, а Стэфан ахоўваў падарожнікаў. У гзтым творы адчуваецца як раманскі, так і візантыйскі ўплыў. Да таго ж тут прысутнічаюць і мясцовыя традыцыі з рэалістычнай трактоўкай вобразаў святых.

У дэ^араты ущ ,^щ щ ^адны м м а с т а щ ^ д д щ у pa- . манскіх традыцый адчуваецца ў пашырэнні “звярынага стылю” з выявамі рэальных ці фантастычных жывёл (кітаврас, птушка-сі- рын). У Нацыянальным музеі ў Мінску захоўваецца шэраг рэчаў паўсядзённага ўжытку з праявамі “звярынага стылю” — вухачыстка з выявай сабакі, накладка на зброю з малюнкамі жывёл, амулет-конік, паясны кручок з галоўкай коніка і г.д. У час раскопак Мінскай Замкавай царквы ў 1951.„г%было_ выяўлена дзіцячае пахаванне, каля якога знайпілі залаты бранзалет вагой 75,5 г. Сплецены з дроту,ён дакончваўся дзвюма стылізаванымі пад жывёл галоўкамі. Вырабы ў “звярыным стылі” былі знойдзены таксама пры раскопкахУГураваУВаўкавыска і^Лукомля (выявы аленя, рысі, воўка). Аказаў уплыў раманскі стыль і на выраб шахматных фігурак, дзе маецца адчувальная дыспрапорцыя целаў, але пры гэтым захоўваецца пільная увага да індывідуальнасці твараў і асобных дэталяў адзення.

Вельмі актыўна садзейнічаў распаўсюджанню ў Беларусі ра- манскага-стьілю імпар,т»- ма.стацкіх вырабаў з Еўропы. На дзядзінцы Мінска знойдзена частка лыжкі длй"прычасця, прывезеная з Францьй. Вянчае яе статуарная'касцяная фігурка мужчы- " " ~ ны ў заходнееўрапейскім аддзенні, падпаясаным шырокім поясам ці рамнём. У Гродзенскай Каложскай царкве..быу знойдзены бронзавы вадаліў (рукамыйнік) у выглядае коннага рыцара з Саксоніі. У Ваўкавыску вельмі арыгінальнай знаходкай з’яўляецца наверша, выразанае з мар-

72

жовай косці ў выглядзе скульптурнай галавы ільва вышынёй 3,8 см, якое мае застрашальны выгляд. У раскрытай пастцы леў трымае чалавека сталага ўзросту, апранутага ў аддзенне заходнееўрапейскага арыстакрата XI—XII стст. 3 тыльнага боку наверша змешчана выява ^ а л адога феадалэ> ў падобным адзенні, які сядзіць на троне. Магчыма нав&т,'інто гэта адзін і той жа чалавек, але ў розныя часы жыцця. Па тэхніцы апрацоўкі косці можна меркаваць, што гэта наверша было прывезена з поўдня Германіі. '■

Такім чынам, раманскі стыль стаў важным этапам першапачатковага складвання арыгінальнага сярэдневяковага еўрапейскага мастацтва і архітэктуры. Пры гэтым еўрапейскі ўплыў прыдаў значны творчы імпульс для далейшага развіцця беларускай культуры. Раманскі стыль яшчэ доўгі час адчуваўся ў Беларусі. Такія характэрныя рысы стылк>, як манументальнасдь будынкаў, паўцыркульныя плоскія нішы,ар'кі і завяршэнні ваконных праёмаў, балтыйская муроўка, былі ўласцівы шэрагу айчынных помнікаў нават у пачатку XVII ст.

Кантродьныя пытанні і заданні

1.Вылучыце характэрныя рысы раманскага стылю і яго адметнасці ў Беларусі.

2.Прааналізуйце адметнасці першых айчынных мураваных

вежаў.

3.Адзначце прычыны слабага ўплыву стылю на айчыннае культавае дойлідства.

4.Пакажыце праявы раманскага стылю ў беларускім мастацтве.

Аітаратура

Вы соцкая Н.Ф. Скульптура и резьба Беларуси X II— XVIII вв. Мн., 1998.

Загорульский Э.М. Древнейший храм Минска. Мн., 1993. Краўцэвіч А.К. Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV—

73

Глава 7

ПОМНІКІ ГОТЫКІ У БЕЛАРУСІ

7.1. Паходжанне стылю. Характэрныя рысы

Развіццё матэрыяльнай і духоўнай культуры ў сярэдневяковай Еўропе прывяло да значнага ўдасканалення тэхнікі будаўніцтва і сродкаў выяўленчага мастацтва. Менавіта гэты фактар дазволіў навукоўцам у XIX ст. вылучыць два асноўных стылявых напрамка ў гісторыі сярэдніх вякоў. Першы з іх быў абумоўлены дамінаваннем раманскага стылю, а другі вядомы пад назвай “гот ыка”. Гэты тэрмін паходзіў ад італьянскага слова “gotico”,Ba ўжытак яго ўвялі яшчэ гуманісты эпохі Рэнесанса. Згодна іх меркаванням, такім чынам падкрэслівйліся архаічнасць і варварская сутнасць сярэдніх вякоў,бо плямёны готаў, насяляўшыя Еўропу ў першыя стагоддзі нашай эры, лічыліся ўзорам дзікасці і нецывілізаванасці ў параўнанні з антычным Рымам.

УЗаходняй Еўропе гатычны стыль пачаў складвацца ў XII ст.

уФранцыі і дасягнуў свайго росквіту ў XV—XVI стст., калі іс-

навала так званая “палымяная” готыка з павышанай дэкаратыўнасцю. У Беларусі даследчыкі вылучаюць раннюю (канец XIII—першая палова XIV ст.) і познюю (сярэдзіна XIV—першая палова XVI ст.) готыку.

У цэлым готыка, як і раманскі стыль, развівалася ў рэчышчы феадальнай сістэмы, дзе архітэктура па-ранейшаму захоўвала пераважна крэпасны ці культавы характар. Разам з тым з ’яўленне новага стылю сведчыла пра змены ў сярэдневяковым грамадстве. Усё большы ўплыў пачалі адыгрываць свецкія колы грамадства, што прывяло да развіцця жыллёвага і грамадзянскага будаўніцтва. Складваліся цэлыя гарадскія ансамблі, дзе спалучаліся свецкія, культавыя і абарончыя збудаванні. Фарміраваўся і но­

вы гарадскі цэнтр — рынкавая плошча, ад якой разыходзіліся вуліцы, забудаваныя двух- і пяціпавярховымі жылымі будынкамі з высокімі франтонамі. Пад уплывам готыкі ўдасканальваліся і фартыфікацыйныя збудаванні. Гарады абносіліся магутнымі сценамі з высокімі вежамі.

74

Акрамя таго, на айчыннае дойлідства XIV—XVI стст. аказвалі ўплыў яшчэ візантыйскія, раманскія і мясцовыя архітэктурныя традыцыі. Да таго ж усё большае значэнне з цягам часу набывалі ідэі Адраджэння. У выніку, калі ў Заходняй Еўропе мяжа паміж раманскім стылем і готыкай, готыкай і рэнесансам прасочваецца даволі дакладна, то ў Беларусі нават у XVII ст. усе азначаныя стылі разам адчуваліся ў архітэктуры і мастацтве. Дзякуючы гэтаму, айчынныя помнікі готыкі набылі непаўторны каларыт і сусветную мастацкую каштоўнасць.

7.2.Удасканаленне айчыннага замкавага дойлідства ў X IV — XVI стст.

Найболын ранняй праявай готыкі ў Беларусі можна лічыць асобныя архітэктурныя элементы Камянецкай вежы. Так, над верхнім ярусам захаваліся рэшткі кулаЗШі5га~завяршэння каркаснай канструкцыі, з прычыны наяўнасці якой байніцы гэтага паверха мелі стрэльчатую форму (астатнія — паўцыркульную). Разам з тым шырокае выкарыстанне гатычнага стылю распачалося толькі пасля пачатку ўзвядзення ў Беларусі мураваных замкавых комплексаў.

Тэрмін “замак” паходзіць ад слова “замыкаць” і пад ім разумеюць добраўмацаваны абарончы комплекс, які выконваў функцыі рэзідэнцыі феадала. Іх з ’яўленне ў Беларусі звязана з ускладненнем грамадскіх адносін, калі старая планіроўка горада з дзядзінцам, вакольным горадам і пасадам перастала адпавядаць змяніўшымся абставінам. З ’явілася патрэба ў невялікіх, але магутных мураваных цытадэлях, якія б кантралявалі цэлыя акругі. Узорам для іх сталі крыжацкія замкі ў Прыбалтыцы. Па кампазіцыі яны адносіліся да тыпу “кастэляў”. што ў перакладзе з французскай мовы азначае нев.ялікі замкавы комплекс- У Беларусі іх будаўніцтва адбывалася па за?адў'Іял!кага князя Гедыміна.

У пачатку XIV ст. замак-кастэль узводзіўся ў в„ Куэва Смаргонскага раёна. Ён быў размешчаны на штучна створаным насыпе ў сутоцы рэк Крэвянка і Ш ляхцянка і ў плане нагадваў чатырохвугольнік (85x109x72x97 м). Яго сцены таўшчынёй 3 м і вышынёй 13 м мелі каменную аснову і цагляную баявую галерэю ўверсе. Дзве вежы замка былі размешчаны па ды ягааадіі ўзведзены пазней за сцены. Даўночная пяціпавярховая “Кня-

ж аская” вежа-данжон выступала за агульны перыметр і мела вялікія памеры (18,7x17 м). Уваход у яе быў магчымы толькі з баявой галерэі. Верхнія ярусы адводзіліся пад княжаскія пакоі і мелі вялікія ваконныя праёмы са стрэльчатымі завяршэннямі. Другая чатырохпавярховая “Ма-

76

лая” вежа (11x10,7 м) была прыбудавана да сцен знутры. Пасля Гедыміна Крэўскі замак належыў Альгерду і Ягайле. У 1382 г. па загаду апошняга тут быў забіты вялікі князь Кейстут. У 1385 г. у замку заключылі Крэўскую унію. У 1503— 1506 гг. яго асаджалі крымскія татары, а ў 1519 г. штурмам узялі маскоўскія войскі. У далейшым замак страціў стратэгічнае значэнне і прыйшоў у заняпад. У гады першай сусветнай вайны лінія фронту праходзіла праз Крэва, і замак быў разбураны рускай артылерыяй. Нягледзячы на гэта, яшчэ і зараз .уКрэве захаваліся вялікія фрагменты сцен і рэшткі вежаў. У 1320 г. замак-кастэлъ быў узведзены ў Лідзе.

Ён таксама размяшчаўся на штучным насыпе, быў абкружаны балоцістымі берагамі рэк Лідзеі і Каменкі, а ў плане нагадваў няправільны чатырохвугольнік (93,5x83,5x80x84 м). Яго сцены, складзеныя з валуноў, мелі вьішыню 12 м і таўшчыню да 2 м. У верхняй іх частцы знаходзілася цагляная баявая галерэя з байніцамі праз кожныя 2,4 м. Адметнасцю замка бы лотое, што дыяганальна пастаўленыя вежы тут не былі вынесены за агульны перыметр. Паўднёва-заходняя квадратная ў плане вежа (11,Зх 11,3 м) будавалася разам з замкам, а паўночна-усходнюю ўзвялі толькі ў канцы XIV ст. Яна мела большыя памеры (12x12,5 м) з таўшчынёй сцен 3 м і прыкрывала галоўны ўваход у комплекс. Апошні быў выкананы ў выглядзе паўсядзённай Малой брамы шырынёй 2,5 м і вышынёй 3 м і параднай Вялікай брамы, шырыня якой дасягала 4;5 м, а вышыня — 6 м. Лідскі замак прыкрываў ад крыжакоў Навагрудак, а таму неаднаразова штурмаваўся рыцарамі. Ужо ў 1384 г. яны ўзялі яго прыступам, але наступныя аблогі ў 1392 г. і 1394 г. замак вытрымаў. У далейшым яго некалькі разоў захоплівалі

77

казакі і рускія войскі, а ў пачатку XVII ст. шведы ўзарвалі замкавыя вежы. 3 1982 г. праводзіцца рэстаўрацыя Лідскага замка і зараз большая частка работ ужо завершана.

Наяўнасць у Беларусі ш эрагу замкаў-кастэляў усё ж не магла стрымаць бесперапынныя напады крыжакоў, якія сталі пагражаць буйным гарадам рэгіёну. Гэта прывяло да ўдасканалення і іх абарончых умацаванняў. У часы князя Вітаўта (1398— 1402) гатычны замак быў узведзены ў Гродна. У плане ён паўтараў абрысы папярэдняга дзядзінца і меў форму няправільнага трохвугольніка (120x90x70 м). За макжеў.дяц-ь^вежаўтсярод якіх былі старая вежа XIII ст., вежа-брама і яшчэ тры квадратныя ў плане вежы. Істотна былГ"перабудаваны сцены XII ст. — іх таўшчыня дасягала 3 м, а зверху з ’явілася баявая галерэя. Пры гэтым зроблены яны былі з двух радоў каменя, прастора паміж якімі запаўнялася забутоўкай. Меўся ў замку і двухпавярховы мураваны палац (45x15 м),які быў прыбудаваны да крапасной сцЯЖіТ~3”вонкавага боку вежы сцены і палацбьШ'"ўкгацаваньі йонтрфорсамі. Ад горада замаіГаддз'яляЗ^СЯ' 50-тднтровк т ^ровам, тіріаз 'які ‘быу перакінуты пад^ёьшьцдост. Перад ім, на месцы былога вакольнага горада, быў утвораны Ніжні замак. Пасля перамогі над крыжакамі ў XV ст. Гродна не страціла свайго важнага значэння, што было звязана з удалым геаграфічньШ месцаЗНН-"' ходжаннем на палове шляху з Кракава ў Вільню. Дзякуючы гэтаму Гш дзенскі замак пераўтварыўся ў адну з вялікакняжаскіх рэзідэнцый, якая ў XVI ст. была значна перабудавана" ў"'еТйлі рэнесансу. Да нашага часу ад замка Вітаўта захаваліся фраг­ менты сцен, рэшткі падмуркаў палаца і вежа-брама.

Яшчэ адзін знакаміты замак-дзядзіней знаходзіўся ў Навагруд­ ку. У папярэднім раздзеле адзначалася, што ў 1394 г. крыжакі значна пашкодзілі тутэйшы драўляны замак з мураванай ве- жай-брамай. У выніку гэтага да 1410 г. тут праходзілі значныя будаўнічыя работы, якія можна лічыць першым этапам узвядзення Навагрудскага гатычнага замка. За гэты час драўляныя ўмацаванні паступова замяняліся на мураваныя. Перабудаваная ^“Шчы- 'рўкаіііэыла квадратнай у плане (11,4x11,4 м), мела пяць паверхаў, вышыню 25 м з таўшчынёй сцен каля 2,7 м. Яе сцены праразалі вузкія байніцы, а ўнізе знаходзілася вялікая брама. Ва ўсходнім куце комплексу была ўзведзена трохпавярховая Касыёльная вежа (9x9 м). На адваротным баку крэпасці з ’явіліся трохпавярховыя

Малая Брама (8x10 м) і Посадская вежа (7,7x7,7 м). Паміж сабой гэтыя чатыры вежы злучаліся цаглянай сцяной агульнай працягласцю болып 180 м. Акрамя таго, на ўсходнім схі-

78