VII тарау. Тегісжылтыр цилиндрлік

БІРІКТІРМЕЛЕРДЕГІ ҚОНДЫРУЛАР

ЖӘНЕ ДӘЛДІК ШЕКТЕР

Тегісжылтыр цилиндрлік біріктірмелерді белгіленген міндетіне қарай үш топқа бөлуге болады: қозғалмалы, қозғалмайтын және өтпелі ауыспалы:

қозғалмалы  бөлшектердің кепілденген саңылаумен қамтамасыз етіліп өзара еркін бірбірі арқылы жылжуы

қозғалмайтындар  жұмыс үрдісінде кепілденген керумен қамтамасыз етілген немесе қосымша бөлшектер қолдаумен сыналар, тоқтатқыш винттер және т.б. тесік пен білік өзара жылжымайды

өтпелі  бөлшектерді дәлдендіру аздаған саңылаумен немесе керумен қамтамасыз етілген, ал өзара қозғалу қосымша бөлшектер қолданумен болдырылмайды.

Бұдан шығатын мәселе, келесідей қондырулар қажет: кепілденген саңылаумен, кепілденген керумен және өтпелі.

Пайдалану талаптарына сәйкес ең аздаған қажетті қондыру сандарын қамтамасыздандыру үшін қондырулар және дәлдік шектер жүйесін жетілдіреді ойлап шығару.

Қондырулар және дәлдік шектер жүйесі деп стандарт түрінде дайындалған қондырулар мен дәлдік шектердің заңдылықпен құрастырылған жиынтығын айтады. Стандартталған қондырулар мен дәлдік шектерді қолдану бөлшектердің өзара ауыстырымдылығын қамтамасыз етеді және кескіш, әрі өлшеуіш құралдарды стандарттауды мүмкін қылады. Біздің елімізде Қондырулар мен дәлдік шектердің бірыңғай жүйесі ҚДБЖ ЕСДП  СЭВ мемлекеттер мүшелеріне, стандарттау жөніндегі халықаралық ұйым ИСО кепілдемесіне сәйкес жетілдірілген МЕСТ  СТСЭВ  және МЕСТ  СТ СЭВ  стандарт түрінде дайындалып өз міндетін атқарып жатыр.

.. Қондырулар мен дәлдік шектердің бірыңғай жүйесін ҚДБЖ құрастырудың жалпы қағидалары

Стандарттар жүйесімен  мм диаметрлер үшін қондырулар мен дәлдік шектер белгіленген. Бірақ, тракторларда, автомобильдерде, ауыл шаруашылық және гидромелиоративтік машиналарда көпшілік абсолютті біріктірмелерде мөлшерлер  мм дейін ғана. Сондықтан да қондырулар мен дәлдік шектер жүйесі үшін осы мөлшерлер аралығын тиянақты қарастырған тиімдірек болады.

Жүйелер негіздері. Стандарттармен бірбірімен тең екі қондырулар белгіленген: тесік жүйесі және білік жүйесі.

Тесік жүйесіндегі қондырулар қашан әр түрлі саңылаулар және керулер, әр түрлі біліктерді негізгі тесікпен қосқанда болатын қондырулар .. сурет, а. Негізгі тесіктің төменгі ауытқуы нөлге тең.

Білік жүйесіндегі қондырулар  қашан әр түрлі саңылаулар және керулер, әр түрлі тесіктерді негізгі білікпен қосқанда болатын қондырулар .. сурет, б. Негізгі біліктің жоғарғы ауытқуы нөлге тең.

.- сурет. Әртүрлі қондырулар:

а тесік жүйесінде б  білік жүйесінде , ,   қондырулар саңылаумен, өтпелі, керіптартумен сәйкес.

Негізгі бөлшектердің дәлдік шектерінің орналасу шектері. ҚДБЖ қондырулар және дәлдік шектердің бірыңғай жүйесі негізгі бөлшектердің дәлдік шек шеттерін бір жақты шекті орналастыру қабылданған, біріктірмелердің нақтылы мөлшерлеріне салыстырмалы. Сондықтан егер дәлдік шектер тесік жүйесінде берілсе, онда тесіктің төменгі ауытқуы әрқашан нөлге тең болады ЕI, ал егер дәлдік шектер білік жүйесінде берілсе, es қондыруларға қарамайақ онда біліктің жоғарғы ауытқуы нөлге тең болады.

Негізгі бөлшектердің дәлдік шектерінің бір жақты орналасу шеттері, кейбір елдерде қабылданғанымен тепетең орналасуларға қарағанда бір қатар ерекшеліктерге ие. Басты артықшылығы бір біріктірмеде білік пен тесіктің әр түрлі дәлдікпен жасалуын қолданумен қорытындыланады. Сонымен бөлшектердің біріктірілу сипаттамасы өзгеріссіз қалады. Негізгі бөлшектердің дәлдік шек шеттерінің тепетең орналасуы, бір біріктірмеде білік және тесіктің әр түрлі дәлдіктерін қолдану, қондыруды қателікке әкеледі, яғни саңылаулар немесе керулерді өзгерістерге де.

.- сурет. Тепетең а және ассиметрия б негізгі бөлшектің дәлдік шегі шетінің орналасуы

Дәлдік шек бірлігі. Өндірістік тәжірибе көрсеткендей, бірдей тең жағдайда диаметрдің ұлғаюына байланысты белгіленген жаңадан жасаудағы дәлдікке қол жеткізу күрделі. Басқа сөзбен айтқанда диаметр ұлғаюына қарай, өңдеу қателіктері де ұлғаяды. Бұл ертеде белгілі болған, бірақ арнайы зерттеулерді қажет етті, өйткені өңделетін бөлшектер диаметрлерімен және әр түрлі өңдеу түрлеріндегі мөлшерлер қателіктері арасы байланысын белгілеу қажет болды. Сол үшін көптеген бірдей және толығынан жөнделген станоктерда үлкен партия бөлшектерді алдын ала белгіленген мөлшерлерге өңдеді. Соңынан бұл бөлшектерді өлшеп, орта квадраты ауытқуын анықтап әрі мөлшерлердің шашырау V шетін тапты. Экспериментальді деректер бойынша қисықтар салынды .. сурет, объективті түрде өңдеудегі қателіктердің белгілі жабдықтар диаметрінен байланыстылығын сипаттайтын. , ,  алынған байланыстылықтың талдауы көрсеткендей шашырау шегі әртүрлі өңдеу тәсілдері үшін әртүрлі. Мысалы, бірдей мөлшерлі диаметрге шашырау шегі жұқалап кескенде, жұқалап ажарлауға қарағанда әжептәуір көп болады. Сонымен барлық өңдеу тәсілдері үшін қисықтар сипаттамалары, шашырау шегінің диаметрге байланыстылығы белгілі заңдылықтарға бағынады, қайсы аналитикалық түрде келесідей көрсетіледі:

VC, ..

онымен қоса х шамасы , .. , шегінде өзгереді, ал коэффициент С біліктерді ажарлау шлифовка үшін , тең шамамен.

Осы деректер қондырулар және дәлдік шектер бірыңғай жүйесін құрастырудың негізіне салынды, мұнда дәлдік шектің диаметрден тәуелділігі, дәлдік шектер бірлігі деген атаумен көрсетіледі

і, ..

мұнда d_cp  диаметрлердің орташа геометриялық шекара мәндері, мынандай аралықта келесідей формуламен анықталады

d_cp ..

Дәлдік шектер бірлігі формуласындағы сызықтық мүшелер, өлшеудегі қателіктердің және температуралық қателіктердің ықпалын да есепке алады.

Дәлдік шектер бірлігін салыстырмалы масштаб ретінде қолданады, бөлшектердің жасалуының күрделілігін диаметрден байланыста екенін сипаттайтын.

Диаметрлер аралықтары. Сонымен диаметрлермен дәлдік шектер аралары байланыстылығы тәуелділігі белгілі болған соң, қандай да болмасын диаметрге немесе  ден  мм дейін қандай да болмасын диаметрлерге дәлдік шек анықтауға белгілеуге болады, бірақ бұның қажеттлігі жоқ.

Нақтылы мөлшерлер бірбірімен аздаған айырмашылықта болғанда, дәлдік шектер де оларға аздаған айырмашылықта болады. Технологиялық қиын жасалатын бөлшектер, белгілі диаметрлер ауқымына бірдей болады, онымен қоса мөлшерлердің өздері кіші болған сайын ауқымдар да сонша кіші болады. Мөлшерлер ұлғайған сайын, ауқымдар да ұлғаяды. Сондықтан да қондырулар және дәлдік шектер бірыңғай жүйесі ҚДБЖ мөлшерлердің  аралығын  ден ге дейін қарастырады, сонымен дәлдік шектер мәндері тұрақтылықпен белгіленген -кесте.

Кестеден көрінгендей, аралық мөлшермен геометриялық прогрессияның , тақау бөлімін құрастырумен -кесте бірге өседі.

 мм ден жоғары нақтылы мөлшерлер үшін, аралық аралар енгізілген, қайсы негізгі араларды екі немесе үшке бөледі. Оларды нақтылы мөлшерлерімен шектік ауытқуларын салыстырмалы шұғыл крутой байланыста белгілеу үшін қолданады, яғни нақтылы мөлшердің аздаған өзгерісінде, әжептәуір негізгі ауытқудың өзгеруі байқалады.

 кесте Дәлдік шектер бірлігінің мөлшерлердің әр түрлі аралықтары үшін арналған мәндері			 кесте Дәлдік шектер бірлігі сандарының ІТ ... ІТ квалитеттер үшін арналған мәндері
Мөлшерлер аралықтары, мм	Дәлдік шек бірлігі, мкм		Квалитет	Дәлдік шек бірлік саны а коэффициент
1 ден ке дейн	,6		IT	7
жоғары тен ға дейін	,		IT6	1
6  1 »	1,		IT7	16
11 »	1,1		IT	
1 »	1,		IT	
 »	1,71		IT1	6
 »	1,		IT11	1
1 »	,		IT1	16
11 »	,		IT1	
1 »	,		IT1	
 »	,		IT1	6
1 »	,6		IT16	1
 »	,		IT17	16

Дәлдік шектер қатарлары квалитеттер. ҚДБЖ  дәлдік шектері квалитеттер деп аталатын  қатар түрде стандартталған.

Квалитет  бұл нақтылы мөлшерлерге байланысты өзгеретін, әрі барлық нақтылы мөлшерлер үшін дәлдіктер деңгейі бірдей болып қалатын дәлдік шектер жиынтығы.

Сонымен квалитет мөлшерлердің диаметрге қарамайақ күрделі алынуын сипаттайды. Квалитеттер келесідей белгіленеді: ІТ, ІТ, ІТ, ІТ, ІТ ... ІТ. әрбір квалитеттің дәлдік шек мәндері а дәлдік коэффициенті деп аталатын, тұрақты дәлдік шек бірлік санымен сипатталады және мынандай формуламен анықталады.

ІТа х i ..

ІТ ...ІТ квалитеттер үшін дәлдік шектер бірлік сандар мәні - кестеде келтірілген.

Кестеден көрінгендей, дәлдік шек бірлік сандары және дәлдәк шектер бір квалитеттен басқа квалитетке ауысқанда геометриялық прогрессияның , бөлімімен ұлғаяды. Әрбір бес квалитеттен кейін, ІТ ден бастап дәлдік шектер  есе ұлғаяды сонымен дөрекілеу квалитеттердің дәлдік шектері мәнін алуға болады: