Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:

4-таырып. оамны леуметтік жйесі

.doc
Скачиваний:
28
Добавлен:
05.02.2016
Размер:
96.26 Кб
Скачать

4-тақырып. Қоғам әлеуметтік жүйесі. 1сағат.

1. Қоғамның әлеуметтік жүйе ретіндегі мәні.

2. Әлеуметтік жүйе, оның элементтері.

3. Қоғамның әлеуметтік құрылымы.

4. Қазіргі Қазақстан қоғамының әлеуметтік жүйесі

1. Бұл тақырыптың мақсаты – студенттерге қоғамның әлеуметтік жүйе ретіндегі мәнін, ол жүйенің элементтерін талдап көрсету. Сондай-ақ қоғамның әлеуметтік құрылымын талдай отырып, оған мысал ретінде қазіргі Қазақстан қоғамының әлеуметтік құрылымымен таныстыру.

Адамзаттың қауымдастығы ретінде қоғам барлық қоғамдық ғылымдардың негізгі объектісі әрі басты категориясы екендігі белгілі. Соған байланысты ғылыми әдебиеттерде қоғамның 150-ден астам анықтамалары бар. Біз үшін қоғамның әлеуметтану ғылымының басты категориясы ретіндегі анықтамасы мәнді. Бұл қоғамды жүйе ретінде талдауға мүмкіндік береді. Ондай анықтаманы «Әлеуметтану ғылыми пән ретінде» атты бірінші тақырыпты өткенде айтып, талдап көрсеткен болатынбыз. Дегенмен тағы да еске түсірсек артық болмас.

Қоғам дегеніміз адамзат дамуының белгілі бір тарихи кезеңінде өз қажеттерін канағаттандыру мақсатында әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде өзара әлеуметтік әрекетке түскен, өзін‑өзі басқарып, өзін‑өзі жетілдіріп, толықтырып отыратын, тұрақты және біртұтас қалыптасқан әлеуметтенген адамдардың жиынтығы. Бұл анықтамадан қоғам өзі‑өзінен дамитын әлеуметтік организм ретіндегі жүйелі құрылым екендігі байқалады. Оның бөліктері ‑ әлеуметтік тұлға, әлеуметтік топтар, әлеуметтік қауым, жіктер мен топтар, әлеуметтік институттар және әлеуметтік нормалар мен ережелер, осылардың негізіндегі әлеуметтік үдерістер, әлеуметтік қатынастар, өзара әрекеттестік.

Әлеуметтанулық оқулықтарда қоғамның бұдан басқа да анықтамалары берілген. Мысалы, әлеуметтану ғылымының негізін салушы француз ғалымы Огюст Конт қоғамды белгілі бір қызмет атқаратын, ынтымақтастық пен қоғамдық еңбек бөлінісіне негізделген жүйе деп тұжырымдайды. Ал көрнекті неміс ғалымы Макс Вебер: "Қоғам - адамдардың бір-біріне ықпал, әсер етуінен туындайтын әлеуметтік байланыстардың жиынтығы" деді. Американдық әлеуметтанушы Талконтт Парсонстың пікірінше, қоғам - адамдар арасындағы қарым-қатынастардың жүйесі, ал ол қарым-қатынастардың негізі - ережелер (нормалар) мен құндылықтар болып табылады. Әлеуметтанудың ХХ ғасырдағы кіндік шешесі атанған Карл Маркс қоғамды әртүрлі элементтерден тұратын жүйе ретіндегі адамдардың өзара әрекетінің туындысы деп түсінді.

Рас, бұлар жеке-жеке қоғамның әлеуметтанулық анықтамасын толық беріп тұрған жоқ. Алайда, біздің пәнімізге қатысты бірнеше принципті мәселелер туындап тұр, солардың жиынтығы қоғамның мәнін толық көрсете алады: 1) қоғамның белгілі қызмет атқаратындығы; 2) оның ынтымақтастық пен еңбек бөлінісіне негізделгені; 3) қоғам бір-біріне ықпал, әсер ететін әлеуметтік байланыстар мен қарым-қатынастардың жиынтығы екендігі; 4) және ол қарым-қатынастардың құқықтық негізі нормалар мен ережелер болып табылатындығы; 5) қоғамның адамдардың бірлесіп қызмет етулерінің нәтижесінде пайда болғандығы; 6) қоғамның тарихи дамып отыратындығы. Осы принципті мәселелер жиналып келіп қоғамның толық анықтамасын бере алады.

Осыларды талдап көрсеткеннен кейін студенттердің назарын мынандай аса мәнді мәселеге аудара кеткен жөн. Өйткені олардың көпшілігі әлеуметтану пәнінен бірнеше дәріс тыңдағанымен «қоғам» және «әлеумет», «әлеуметтік» ұғымдардың мәніне жете көңіл бөле бермейді. Әлеуметтану нені зерттейді деп сұрасаң, ойланбай «қоғамды» дей салады. Бұл жерде кейбір әлеуметанушылардың қоғамның әлеуметтік жүйесі адамдардан тұрмайды, олардың қарым‑қатынасынан тұрады дегенін еске салған артық емес. Сол себепті пән ретінде әлеуметтанудың негізгі зерттейтін мәселесі тек адам емес, оның саналы әрекеті, яғни саналы түрдегі әлеуметтік әрекет болып саналады.

2. 3. Әлеуметтану ғылымының негізін салушы, француз әлеуметтанушысы Огюст Конт тұңғыш рет қоғамды организм, әлеуметтік жүйе ретінде зерттеді. Ол жүйенің тұтас, бөлінбейтін сипатын және оның бөліктерінің өзара тәуелділігін атап көрсете отырып, әлеуметтік жүйенің сан алуан бөліктерінің бір-біріне үздіксіз оң және кері ықпал ететінін атап көрсетті.

Қоғамның әлеуметтік жүйесін білу үшін жүйе дегенді анықтап алу керек.

Қандай бір жүйе болмасын ол белгілі бір элементтерден тұрады. Сондай-ақ қоғамның әлеуметтік жүйесінің негізгі элементтері: адамдар, ұйымдар, мекемелер, институттар, әлеуметтік құбылыстар, үдерістер, әлеуметтік нормалар мен ережелер, оларға негізделген өзара байланыстар мен қарым-қатынастар, өзара ықпалдасу және т.б. болып табылады. Бұларды жете ұғынбай, жалпы әлеуметтану ғылымын терең түсінуге болмайды.

Әлеуметтік жүйе белгілі бір элементтерден тұрады. Оларды жете ұғынбай, жалпы әлеуметтану ғылымын терең түсінуге болмайды. Сол себепті әлеуметтік жүйе адамдардан тұрмайды, олардың қарым‑қатынастарынан тұрады дегенді басшылыққа ала отырып, әлеуметтік жүйенің маңызды деген жеке компонеттеріне арнайы тоқтай кетейік. Олар: адамдар, ұйымдар, мекемелер, институттар, әлеуметтік құбылыстар, үдерістер, әлеуметтік нормалар мен ережелер, оларға негізделген өзара байланыстар мен қарым-қатынастар, өзара ықпалдасу және т.б. болып табылады.

Әлеуметтік жүйенің негізгі элементтеріне адамдар, адамдар және оның іс-әрекетімен тұтасқан ұйымдар, мекемелер, институттар, әлеуметтік құбылыстар мен үдерістер жатса, жалпы элементтеріне әлеуметтік байланыс, әлеуметтік қарым-қатынастар, әлеуметтік өзара ықпалдастық және ерекше маңызды әлеуметтік нормалар мен ережелер жатады.

Әлеуметтік жүйе адамдардан тұрмайды, олардың қарым‑қатынастарынан тұрады дегенді басшылыққа ала отырып, әлеуметтік жүйенің маңызды деген жеке компонеттеріне арнайы тоқтай кетейік. Олар: адамдар, олардың бірліктері, әлеуметтік байланыстар, қарым-қатынастар, ықпалдастық, әлеуметтік нормалар.

Әлеуметтік байланыс – қоғамдағы жеке адамдардың не әлеуметтік топтардың бір-бірімен қарым-қатынастарын білдіретін ұғым. Сонымен әлеуметтік байланыстар белгілі бір адамдар немесе адамдар тобының арасында нақты бір уақыт пен кеңістікте бірлесе қызмет етуді білдірсе, әлеуметтік қарым-қатынастар - адамдар және топтар арасында болатын салыстырмалы түрдегі біршама тұрақты байланыстың дамуын орнататын күрделі үдеріс.

Әлеуметтік байланыстар – белгілі бір адамдар немесе адамдар тобының арасында нақты бір уақытта пен кеңістікте бірлесе қызмет етуді білдіреді. Бұл түсінікті әлеуметтануға француз әлеуметтанушы Э. Дюркгейм енгізген. Әлеуметтік қарым-қатынастар деп адамдар және топтар арасында болатын салыстырмалы түрдегі біршама тұрақты байланыстарды айтамыз. Кез келген адам өз өмірінде сан қилы байланыс, қатынастарға түседі, мәселен, ол өзінің отбасымен, ағайын-туыстарымен – туыстық қарым-қатынаста болса, құрбы-құрдастарымен ‑ достық, жолдастық, өндірісте — еңбек, билік орындарымен ‑ саяси қарым‑қатынас болады. Ал әлеуметтік өзара ықпалдасу жеке адамдар мен адам топтарының бір-біріне әсер немесе ықпал ету болып табылады. Адам бір‑бірімен байланыс, қарым‑қатынаста, өзара ықпалдастықта әлеуметтік жүйенің аса маңызды компоненттері – әлеуметтік нормалар мен ережелер, яғни конституцияға, заңдарға, қаулы‑қарарларға, әдет‑ғұрыптарға және т.б. сүйенбей отыра алмайды. Ал әлеуметтік өзара ықпалдасу жеке адамдар мен адам топтарының бір-біріне әсер немесе ықпал етуі болып табылады. Адамның бір‑бірімен байланысын, қарым‑қатынасын, өзара ықпалдастықтығын әлеуметтік жүйенің аса маңызды компоненттері – әлеуметтік нормалар мен ережелер, яғни конституция, заңдар, қаулы‑қарарлар, әдет‑ғұрып, салт-сана және т.б. қамтамасыз етеді.

Осындай әлеуметтік жүйенің маңызды компоненттерін, әсіресе практикалық сабақтарда нақты мысалдар келтіре отырып, жан‑жақты түсіндірген орынды.

Әлеуметтік нормалар мен ережелер дегеніміз белгілі бір мәдени-құндылықтарға сәйкес адамдардың мінез-құлқын реттеуші, қоғамдық өмірдің тұрақтылығы мен тұтастығын нығайтушы ережелер стандарты.

Француз ғалымы Огюст Конт алғашқылардың бірі болып қоғамды организм, жүйе ретінде қарастырып, ол жүйенің тұтас, бөлінбейтін сипатын, оның бөліктерінің өзара байланыстылығы мен ықпалдастығын атап көрсеткен болатын. Бұл қағидадан «жүйе» деген ұғымды айқындап алған жөн.

Жүйе дегеніміз өзара бір-бірімен байланыста, қарым-қатынаста болатын, тәртіптелген және тұрақтылықты құрайтын, бірінің өзгерісі екіншісінің немесе басқаларының өзгерісіне әкелетін элементтердің тұтас жиынтығы. Ал әлеуметтік жүйе деп әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде өзара қарым-қатынас пен байланыста, өзара ықпалдастықта болып, тұтастықты қамтамасыз ететін әлеуметтік элементтердің жиынтығын айтамыз.

Енді қоғамның әлеуметтік жүйесінің негізгі элементтерін не құрайды деген мәселе туады. Олар: адамдар, әлеуметтік топтар мен ұйымдар, әлеуметтік қауымдастықтар мен институттар, әлеуметтік байланыстар мен қатынастар, әлеуметтік ықпалдастық, әлеуметтік нормалар мен ережелер және т.б. Әлеуметтік жүйенің негізгі элементтерінің ішінде әлеуметтік нормалар мен ережелердің орны бөлек, оларды бар әлеуметтік әрекетті реттеп, жүйелеп, біріктіріп және тұтастырып отыратын «әлеуметтік дирижерлар» деуге болады. Ал әлеуметтік нормалар мен ережелер конституция, заңдар, қаулы‑қарарлар, әдет‑ғұрыптар мен салт‑саналарды және т.б. қамтиды.

Жекелеген адамдар және әлеуметтік топтардың басшылыққа алатын әлеуметтік нормалар мен ережелер, солардың негізінде болатын байланыстар, қарым-қатынастар және өзара ықпалдасу сияқты әлеуметтік жүйенің басты элементтеріне де арнайы тоқтай кетейік. Бұл адамдар арасындағы аса маңызды әлеуметтік әрекеттестіктің мәнін айқындай түседі.

Әлеуметтік байланыс ‑ адамдар немесе адамдар тобының белгілі кеңістік пен уақытта нақты мақсатқа жету үшін бірлесе қызмет ету үдерісі.

Әлеуметтік өзара әрекеттестік — жеке адамдар мен адам топтарының бір-біріне әсер немесе ықпал етулерінің нәтижесінде пайда болатын оң не теріс үдерістер.

Әлеуметтік қарым-қатынастар — адамдар және топтар, әлеуметтік институттар арасындағы тұрақты өзара байланыстар мен өзара әрекеттестік. Кез келген адам өз өмірінде, отбасында, туған-туысқандарының арасында, құрбылары мен жолдастарының ортасында, қызмет орнында және т.б. әртүрлі әлеуметтік ортада ретіне қарай сан қилы қарым-қатынастарға түседі.

Сонымен қоғамның тұтастығын қамтамасыз ететін әлеуметтік жүйенің басты элементтерінің (адамдардың) орналасуында белгілі бір тәртіп болады. Басқаша айтқанда, ол тәртіп белгілі координация (үйлестіру) мен субординациядан тұрады. Мысалға отбасын алып, түсіндірген жөн. Ата мен әженің, әке мен апаның және т.б. қарым-қатынасындағы үйлесімділік пен ара қатынас этикалардың сақталуы.

3. Қоғамды әлеуметтік жүйе ретінде қарастырғаннан кейін, оның жүйешіктерін білген жөн. Адамдардың белгілі қызмет саласы немесе адамдардың белгілі саладағы қатынасын реттейтін, оның аса маңызды қоғамдық қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін пайда болған әлеуметтік институттар қоғамның жүйешіктерін құрайды. Т.Парсонс қоғамның төрт жүйешігін атап көрсетеді: әлеуметтік, мәдени, тұлғалық және мінез‑құлықтық. Ал Ресей ғалымдары В.И.Добреньков және А.И.Кравченко негізгі институт ретінде саяси, экономикалық, білім институты, отбасы және неке, дін институттарын атайды. Тағы басқа пікірлер жоқ емес. Осыларды салыстыра және жинақтай келе мынандай негізгі жүйешіктерді атаған жөн.

1. Әлеуметтік жүйешік – әлеуметтік байланыстар мен қарым‑қатынасты жалғастыру, социумды үйлестіру, өзара әрекет және интеграция.

2. Отбасылық‑некелік – отбасылық‑некелік қарым‑қатынастарды реттеу, ұрпақтар жалғастығын қамтамасыз ету.

3. Экономикалық – адамдардың өмірлік қызметіне қажетті азық‑түлікті өндіру, бөлу және пайдалану.

4. Саяси ‑ қоғамда билік қатынастарын саяси әдістермен басқару.

5. Рухани – мәдени құндылықтар, идеологиялық бағдар, дәстүрлер, әдет‑ғұрып, діни сенімдер жүйесі.

Осылай әлеуметтік жүйешіктерді айқындап алғаннан кейін қоғамның әлеуметтік құрылымы мен жіктелуін оқып-білудің мәні зор. Құрылым дегеніміз не? Ол жүйенің әлеуметтік нормалар мен ережелер негізінде ретке келуі, ұйымдасуы, тәртіптелуі және институттенуі.

Қоғамның құрылымын айқындап, оның негізгі элементтерінің ғылыми классификациясын жасау және олардың арасындағы байланыстардың, қарым-қатынастардың, өзара ықпалдастықтың сырын, заңдылықтарын ашу - әлеуметтанудың негізгі объектісі ғана емес, аса маңызды міндеті де.

Қоғамның құрылымы өте күрделі, ол қоғамның ішкі құрамы, оның элементтерінің жиынтығы және олардың арасындағы әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде қалыптасқан сан алуан байланыстар, қарым-қатынастар мен ықпалдастық. Құрылымның басты элементтеріне: а) өзара тығыз байланыста, қарым-қатынаста болатын индивидтер немесе адамдар жатады; ә) қоғам мүшелерінің бірігуі, топтасуы негізінде пайда болып, дамып отыратын әлеуметтік топтар мен қоғамдастықтар; б) қоғамда қалыптасқан, белгілі бір функцияларды атқаратын әлеуметтік институттар.

Адамның қоғамдағы орны көптеген әлеуметтік белгілерімен сипатталады. Оған ұлты, тұратын жері, қоғамдық өндіріске қатысуы (не қатыспауы), қоғамдық еңбек бөлісіндегі орны (өндіріс құралдарына меншік қатынасы, еңбекті қоғамдық жолмен ұйымдастырудағы рөлі, еңбектің мазмұны мен сипаты), кәсібі, білімі, табыс мөлшері, саяси билікті іске асыруға қатынасы және т. б. жатады. Осындай бір немесе бірнеше әлеуметтік белгілермен бірлескен адамдар жиынтығын әлеуметтік топ деген болатынбыз. Өзінің қоғамдағы орнына байланысты адамдар бір уақытта әртүрлі әлеуметтік топтардың мүшесі бола алды. Мысалы, студент, ол қазақ, ол үлкен қаланың тұрғыны т. б.

Сонымен еңбектің қоғамдық бөлінісіне негізделген әлеуметтік топтар мен олардың өзара қатынас жүйесінің жиынтығын қоғамның әлеуметтік құрылымы дейді. Қоғамдық өмірді әртүрлі әлеуметтік топтардың өзара әрекеттестігінің нәтижесі деуге де болады. Адамның жеке белгілеріне қарай қоғам құрылымының негізгі түрлерін айқындауға, атауға болады. Оған әлеуметтік-демографиялық (жынысы мен жасына қарай әлеуметтік топқа бөлу), әлеуметтік-таптық, кәсіби және елді мекендік құрылым жатады.

Марксистік қоғамтану әлеуметтік құрылымының негізгі түрі деп қоғамның таптық сипатын алды. Мұнда таптың негізгі белгісі ретінде өндіріс құрал-жабдықтарына қатынастың бірдей болмауы көрсетіледі. Ол адамның қоғамдық өндіріс жүйесіндегі орнын және оның жалпы әлеуметтік жағдайын айқындайды деп саналды. Қалған белгілердің бәрі соған байланысты. Мұны тұтастай теріске шығаруға болмайды. Бірақ сонымен қатар қоғамдағы әлеуметтік жіктелуде басқа да, мысалы, адамның билік құрылымындағы орны мен рөлі, табысының мөлшері, әлеуметтік мәртебесі, қабілет дәрежесі, білім‑білігі және т.б. белгілер ерекше рөл атқарады.

4. Қазіргі Қазақстан қоғамының әлеуметтік жүйесі, оның бағыттары мен болашағы туралы айту үшін біздің қоғамның қай деңгейінде тұрғанына назар аударған жөн.

Әлеуметтану ғылымында қоғамды сараптаудың көптеген тәсілдері калыптасқан. Маркстік теория бойынша қоғамның типін белгілеуде өндіріс тәсілін, яғни өндіріс құрал-жабдықтарына меншіктің түрі мен қоғамның таптық құрылымы алынады. Осы тұрғыдан талдай келе, марксизм қоғам дамуын 5 тарихи сатыға, қоғамдық-экономикалық формацияларға жіктейді: а) алғашқы қауымдық құрылыс; ә) құл иеленушілік қоғам; б) феодалдық қоғам; в) капиталистік қоғам; г) коммунистік қоғам.

XX ғ. 50-60-жылдарыңда американ және француз әлеуметтанушылары Даниел Белл, Уолт Ростоу және Раймон Арон қоғам дамуының үш сатысы туралы теория ұсынды. Бұлар адамзат қоғамының дамуын әлемдік шеңберде үш кезеңге бөледі: 1) индустриалдық сатыға дейінгі қоғамдар, оларды аграрлық немесе дәстүрлі қоғам деп те атайды; 2) индустриалдық қоғамдар; 3) постиндустриалдық қоғамдар. Алайда бұл үш сатыда да негізгі айқындаушы элемент - өндіріс тәсілі екенін ескеру керек. Яғни қоғамның типін белгілеуде өндіріс тәсілі шешуші рөл атқарады деген маркстік теорияны теріске шығару қиын. Мұндай ойлар жоқ емес.

Индустриалдық қоғам ең алдымен еңбек бөлінісінің дамуы және күрделі жүйесі арқылы сипатталады. Мұндай коғамда индивидтің еркіндігі мен мүддесін ортақ принциптермен үйлестіруге мүмкіндік туады. Екіншіден, индустриалды қоғамда кең көлемде жаппай тауар өндіру қалыптасады. Үшіншіден, ол қоғам өндірісті автоматтандыру мен механикаландыруға және басқаруға иелік етеді. Төртіншіден, индустриалды қоғам ғылыми-техникалық революциямен сипатталады.

Бүгінгі жағдайымызды ескерсек, бізге индустриалдық қоғам дәрежесі сәйкес келеді. Бірақ индустриалдық қоғамға тән сипаттарға біз түгелдей ие емеспіз. Өйткені индустриалды қоғам теориясын жасаған ғалымдардың пікірінше, қоғам, біріншіден, еңбек бөлінісінің дамуы және күрделі жүйесі арқылы сипатталады, бұл өндірістің нақты салаларға мамандандырылуы мен басқару жүйелерінен байқалады. Бұл сипатты біздің қоғамнан толық таба алмаймыз. Ал индустриалды қоғамға тән рынокқа арнап кең көлемде жаппай тауар өндіру және отандық тауар өндірісіне, ғылыми-техникалық прогреске көңіл бөлу бізде әлі жеткілікті деп айтуға әлі ерте сияқты.

Дегенмен қазіргі жағдайда нарықтық экономикаға, әртүрлі меншіктің дамуына, саяси алуандыққа, көппартиялыққа өтуге байланысты әлеуметтік құрылымға бөліну күшейе түсуде. Республикамызда бұрыннан белгілі жұмысшылар мен шаруалардан басқа фермерлер, жалгерлер, кооператив мүшелері, жеке және ұжымдық меншік иелері, жеке саудамен айналысатын құрылымдар, кәсіпкерлер және т.б. пайда болуда.

Еліміз егемендік алғаннан кейінгі кезеңде қоғамда меншік иесі жоғарғы тап пайда болды. Бұл тапқа солармен қатар көлеңкелі экономиканың пысықтары, алыпсатарлықпен айналысқан кәсіпкерлер және т.б. кіреді. Бұл таптың өкілдері де халықтың белгілібір пайызын құрайды.

Сонымен бірге меншік иелерінің арасында бұрын-сонды болмаған миллиардерлер мен байлар тобы пайда болды. Олардың да, орта таптың да халқымыз арасындағы үлес салмағы туралы қолымызда мәліметтер жоқ болуына байланысты бірдеңе айту қиын. Ал қазіргі өркениетті елдерде орта тап 50-60 пайызды құраса, АҚШ‑та жоғары тап бүкіл халықтың 1,5 пайызын құрайды.

Қоғамның саяси тұрақтылығын қамтамасыз ететін — орта тап. Бұл тап өзінің білімділігі мен іскерлігіне байланысты қоғамның саяси тұрақтылығын қамтамасыз ететін, оның демократиялық дамуына, нарықтық экономиканың қалыптасуына негіз болып отыр. Сондықтан біздің басым бағытымыздын бірі — осы орташа тапты күшейту. Ол үшін ұсақ және орта кәсіпшілікті қолдау, халықтың кәсіптік білімін арттыру және кәсіптік кеңістікті демократияландыру және т.б. істерді жүзеге асыру керек. Бұл бағытта мемлекетіміздің атқарар тірлігі ұшан-теңіз.

Қоғам дамуының постиндустриалдық сатысы туралы тұжырымдамаға сүйенсек, болашақ - білімде, ғылымда. Қоғамдағы демократиялық институттарды жетілдіре түсу де аса маңызды болып отыр.

Бақылау сұрақтары

1. Қоғамның әлеуметтік жүйе ретіндегі мәні қандай?

2. Әлеуметтік жүйе дегеніміз не?

3. Әлеуметтік жүйенің элементтері ата?

3. Қоғамның әлеуметтік құрылымын түсіндір?

4. Қазіргі Қазақстан қоғамының әлеуметтік құрылымы немен сипатталады?

1. Огюст Конт қоғамды қандай жүйе ретінде қарастырды?

2. М.Вебер, Т.Парсонс, К. Маркс қоғам туралы не айтты?

3. Т. Парсонстың адамдардың қарым-қатынастардың негізі - әлеуметтік ережелер (нормалар) мен құндылықтар дегенін түсіндірші?

4.Әлеуметтік жүйенің элементтерін жеке-жеке түсіндір?

3. Қоғамды әлеуметтік жүйе ретінде қарастырғаннан кейін, оның әлеуметтік құрылымын білудің мәні зор. «Құрылым» дегеніміз тұрақты қарым-қатынастар негізінде орналасқан ішкі элементтер жиынтығы. Ал әлеуметтік құрылым деп еңбектің бөлінісіне негізделген, әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде қалыптасқан сан алуан байланыстар, қарым-қатынастар мен ықпалдастықтан тұратын қоғамның ішкі құрамы, оның элементтерінің жиынтығы.

Әлеуметтік құрылым әртүрлі әлеуметтік қауымдасулар мен олардың араларындағы қатынастарды - әлеуметтік-таптық, әлеуметтік-кәсіптік, әлеуметтік-демографиялық, әлеуметтік-этникалық, сондай-ақ әлеуметтік топтар мен олардың араларындағы байланыстар мен қатынастардың сипатын білдіреді. Бұл қоғамның анатомиясы іспеттес, оның объективті үлкен және кіші топтарға жіктелуін көрсетеді. Олар таптар, жіктер, этникалық қауымдар, әлеуметтік топтар, отбасы, еңбек ұжымы, туысқандық топтар және т. б. қоғамның әр тектілігін, оның мүшелерінің әлеуметтік жағдайларының бірдей еместігін, олардың әлеуметтік теңсіздігін білдіреді.

Қоғамның әлеуметтік құрылымын айқындап, оның негізгі элементтерінің ғылыми классификациясын жасау және олардың арасындағы байланыстардың, қарым-қатынастардың, өзара ықпалдастықтың сырын, заңдылықтарын ашу - әлеуметтанудың негізгі объектісі ғана емес, аса маңызды міндеті де.

Қоғамның әлеуметтік құрылымы өте күрделі, оның басты элементтеріне: а) өзара тығыз байланыста, қарым-қатынаста болатын индивидтер немесе адамдар жатады; ә) қоғам мүшелерінің бірігуі, топтасуы негізінде пайда болып, дамып отыратын әлеуметтік топтар мен қоғамдастықтар; б) қоғамда қалыптасқан, белгілі бір функцияларды атқаратын әлеуметтік институттар.

Адамның қоғамдағы орны көптеген әлеуметтік белгілерімен сипатталатыны белгіл. Оған ұлты, тұратын жері, қоғамдық өндіріске қатысуы (не қатыспауы), қоғамдық еңбек бөлісіндегі орны (өндіріс құралдарына меншік қатынасы, еңбекті қоғамдық жолмен ұйымдастырудағы рөлі, еңбектің мазмұны мен сипаты), кәсібі, білімі, табыс мөлшері, саяси билікті іске асыруға қатынасы және т. б. жатады.

Қоғамдағы немесе әлеуметтік жүйедегі мүдделері мен құндылықтары ортақ, мақсаттас адамдардың біршама тұрақты қауымдары мен бірлестіктерін әлеуметтік топ дейміз. Өзінің қоғамдағы орнына байланысты адамдар бір уақытта әр түрлі әлеуметтік топтардың мүшесі бола алды. Мысалы, студент, ол қазақ, ол үлкен қаланың тұрғыны т. б.

Әлеуметтік топ өзін құраушылардың ортақ этникалық белгілері бойынша (ұлттар, халықтар, диаспоралар), материалдық жағдайларына қарай (ауқаттылар, орташа ауқаттылар, кедейлер), кәсіби және рухани жетілу деңгейіне карай (зиялылар, кәсіпкерлер, жұмысшылар және т.б.), тұр-ғылықты жері мен аймағына байланысты (қала, кент, ауыл тұрғындары), жыныс немесе жас мөлшеріндегі айырмашылыктар негізінде (ерлер, әйелдер, жастар, егделер) бөлінеді.

Қоғамдық өмірді әртүрлі әлеуметтік топтардың өзара әрекеттестігінің нәтижесі деуге болады. Адамның жеке белгілеріне қарай қоғам құрылымының негізгі түрлерін айқындауға, атауға болады. Оған әлеуметтік-демографиялық (жынысы мен жасына қарай әлеуметтік топқа бөлу), әлеуметтік-таптық, кәсіби және елді мекендік құрылым жатады.

ХІХ – ХХ ғасырда теориялық әлеуметтануда қоғамның құрылымы мен дамуы туралы екі – марксистік және позитивистік көзқарас болды. Марксистік қоғамтану әлеуметтік құрылымының негізгі түрі деп қоғамның таптық сипатын алды. Мұнда таптың негізгі белгісі ретінде өндіріс құрал-жабдықтарына қатынастың бірдей болмауы көрсетілді. Ол адамның қоғамдық өндіріс жүйесіндегі орнын және оның жалпы әлеуметтік жағдайын айқындайды деп саналды. Қалған белгілердің бәрі соған байланысты дейді. Мұны тұтастай теріске шығаруға болмайды. Бірақ сонымен қатар қоғамдағы әлеуметтік жіктелуде басқа да, мысалы, адамның билік құрылымындағы орны мен рөлі, табысының мөлшері, әлеуметтік мәртебесі, қабілет дәрежесі, білім‑білігі және т.б. белгілер ерекше рөл атқарады. Ал қоғамның құрылымы туралы позитивистік тұжырым (трактовка) экономикалық және әлеуметтік саяси қатынастардың субъектілерінің диапозонын кеңейтуге ұмтылып, оны тек өзара күрес жағдайымен ғана емес, жарасымдылық пен өзара тәуелділік арқылы түсіндірді.

М. Вебер қоғамның тапқа жіктелуінің объективтік экономикалық негіздері бар деген К. Маркстың ойымен келісе отырып, басқа да факторларды атап көрсетеді. Біріншіден, М. Вебер таптық айырмашылықтар тек меншіктің болу, болмауымен байланысты емес, сол сияқты адамдардың жоғары білімінің болуына, мамандық түріне, кәсіби дәрежесі мен шеберліктеріне де байланысты дейді. Екіншіден, М. Вебер адамның мәртебесін - саяси партияға, яғни билікке қатынасуын да жіктеудің өлшемдеріне енгізеді. Қоғамдағы тапқа бөлінуге әсер ететін осы факторларды ескере отырып, ол 4 түрлі таптарды атап көрсетеді: капитал иелері, интеллектуалдар мен менеджерлер, басқарушылар, дәстүрлі ұсақ буржуазия мен жұмысшы.

4. Қазіргі Қазақстан қоғамының әлеуметтік құрылымын, оның бағыттары мен болашағы туралы айту үшін біздің қоғамның адамзат дамуының қай деңгейінде тұрғанына назар аударған жөн.

Әлеуметтану ғылымында қоғамды сараптаудың көптеген тәсілдері калыптасқан. Маркстік теория бойынша қоғамның типін белгілеуде өндіріс тәсілі, яғни өндіріс құрал-жабдықтарына меншіктің түрі мен қоғамның таптық құрылымы алынады. Осы тұрғыдан талдай келе, марксизм қоғам дамуын 5 тарихи сатыға, қоғамдық-экономикалық формацияларға жіктейді: а) алғашқы қауымдық құрылыс; ә) құл иеленушілік қоғам; б) феодалдық қоғам; в) капиталистік қоғам; г) коммунистік қоғам.

XX ғ. 50-60-жылдарында американ және француз әлеуметтанушылары Даниел Белл, Уолт Ростоу және Раймон Арон қоғам дамуының үш сатысы туралы теория ұсынды. Бұл теорияға сәйкес адамзат қоғамының дамуы әлемдік шеңберде үш кезеңге бөледі: 1) индустриалдық сатыға дейінгі қоғамдар, оларды аграрлық немесе дәстүрлі қоғам деп те атайды; 2) индустриалдық қоғамдар; 3) постиндустриалдық қоғамдар. Алайда бұл үш сатыда да негізгі айқындаушы элемент - өндіріс тәсілі екенін ескеру керек. Яғни қоғамның типін белгілеуде өндіріс тәсілі шешуші рөл атқарады деген маркстік теорияны теріске шығару қиын.

Индустриалды қоғам ең алдымен еңбек бөлінісінің дамуы және күрделі жүйесі арқылы сипатталады. Ал еңбек бөлінісі өндіріс құрал жабдықтары кімнің меншігі екеніне байланысты. Индустриалды коғамда индивидтің еркіндігі мен мүддесін ортақ принциптермен үйлестіруге мүмкіндік туады. Екіншіден, мұндай қоғамда кең көлемде жаппай тауар өндіру қалыптасады. Үшіншіден, бұл қоғам өндірісті автоматтандыру мен механикаландыруға және басқаруға иелік етеді. Төртіншіден, индустриалды қоғам ғылыми-техникалық революциямен сипатталады.

Бүгінгі жағдайымызды ескерсек, бізге индустриалды қоғам дәрежесі сәйкес келеді. Бірақ индустриалды қоғамға тән сипаттарға біз түгелдей ие емеспіз. Өйткені индустриалды қоғам теориясын жасаған ғалымдардың пікірінше, қоғам, біріншіден, еңбек бөлінісінің дамуы және күрделі жүйесі арқылы сипатталады, бұл өндірістің нақты салаларға мамандандырылуы мен басқару жүйелерінен байқалады. Бұл сипатты біздің қоғамнан тапқанмен индустриалды қоғамға тән рынокқа арнап кең көлемде жаппай тауар өндіру және отандық тауар өндірісіне, ғылыми-техникалық прогреске көңіл бөлу бізде жеткілікті деп айтуға әлі ерте сияқты.