«Сәяхәтнамә» әсәренең татар әдәбиятына алып килгән яңалыгы

Дөнья — бакча, мәңгелектән мирас, Без — бакчачы... Ләкин, ахрысы, Без яраксыз бакчачылар булдык.

Ә. Баянов

План.

1.Ә. Баянов — шагыйрь.

2.«Сәяхәтнамә» — әдәби яңалык.

3.Поэмада күтәрелгән проблемаларның заманчалыгы.

4.Төп фикерләрне җиткерүнең кайбер алымнары.

5.Шагыйрь чаң кага.

Ә.Баянов иҗаты — гомуми калыпларга сыешмаган, үтә дә оригиналь иҗат. Ул, инде дистәдән артык китаплар авто­ ры булуына карамастан, һаман каләмен өстәлгә куймый.

Сүз сәнгатенең һәр тармагына хезмәт итсә дә, минемчә, Әхсән Баяновны, беренче чиратта, шагыйрь буларак таный­ лар. Кызганыч ки, язганнарын әлегә кадәр ныклап өйрән­ мәгәннәр икән.

«Елларга сәяхәт» китабына кереш сүздә Сибгат Хәким: «Бүген бөтен кешелекне борчыган проблема: табигать һәм кеше. Хәзер бу хакта язмаган бер генә газета, бер генә жур­ нал да юк. «Сәяхәтнамә» (Кама этюдлары) — татар әдәбия­

тында шушы темага багышланган беренче әсәр. Авыр, чете­ рекле тема», — дип яза.

Чыннан да, Ә. Баянов, «Сәяхәтнамә»дә авылны, горефгадәтләрне, милли әхлагыбызны, аның нигезе булган тирә­

лекне, табигатьне саклап калу мәсьәләләрен күтәреп, алт­ мышынчы еллар ахырында, җитмешенче еллар башында бөтен җәмәгатьчелекне уйга салган икән.

Поэманың башында ике төрле җәмгыять, ике ил галименең сүзләре китерелә. Берсе — укучыны кисәтү, икенчесе опти­ мизм хисләрен саклау вазифасын үти. Әйе, без җирне бетерәбез, әмма бетермәскә була, дип әйтергә тели Ә. Баянов та.

Нефть табылу чорында табигатьнең нәҗесләнүен күреп, чын йөрәктән борчылып язылган әсәр ул — «Сәяхәтнамә».

Илдә барган зур үзгәрешләрне масштаблы тасвирлауга ире­ шә шагыйрь. Әлеге төзелешләр авылларны йота, йортлар

артыннан баш сузган краннар шәһәргә чакырып кул изи. Кеше гаилә, авыл кабыгыннан чыга, әмма шушы чакта ул уртак байлыкка битарафланмаска, без җирдә вакытлыча гына яшибез дигән уйны үзенчә шәрехләп, ни эшләсәң дә була, димәскә тиеш.

Әсәрдә җимерү символы булган җил образы бар. Язучы аны гамьсезлек, өметсезлек янәшәсенә куя һәм өчесен бергә исереп йөргән кешеләр кебек бәяли. Авыл таркала, аңа әнә шундый ямьсез күренешләр килеп керә. Исереклек — әх­ лакны туздыручы бер көч, ди Ә. Баянов. Без моңа күпкат­ ламлы абстракцияләр аша киләбез.

Вакыт һәм җил әллә нәрсәләрне әллә нинди рәвешләргә китереп бетерсә дә, кеше Кеше булып калса гына, Җир ша­ рының киләчәге бар.

Шагыйрьнең тагын бер кызыклы фикере — кешедә ыша­ ныч тойгысын табигать аша гына тәрбияләп була. Таби­ гать — Бөек Республика. Табигать — тынлык. Кеше тын калса уйлана.

Табигать — Ана. Димәк, ул — кешелек сагында, ул йокы­ сыз, ул ризыклар ашата, ул җыр бүләк итә. Шагыйрь әнә нинди төшенчә-символлар белән эш йөртә!

Авылларның эреләнүе, күчерелүе ул елларда бер генә ке­ шене дә сөендермәгәндер дип уйлыйм. Поэмадагы бер әби дә яуда калган иренең рухы каршында гаеп хисләре кичерә.

Кеше, матур киенү хакына, хайваннарның тиреләрен ту­ ный, ә үзе аларны яратуы белән мактана.

Ә. Баянов «Сәяхәтнамә»дә шартлы алымнар, төрле янә­ шәлекләр, эндәшләр, детальле сурәт һәм башка алымнарны куллана. Аңа метафоралар тыгызлыгы хас. Ул алтмышынчы елларда яңарган ирекле шигырь алымы белән язылган, шул сәбәпле дә чор өчен яңалык буларак бәяләнгән.

«Сәяхәтнамә» поэмасы бүген Яшелләр партиясе күтәргән проблемалар хакында яза түгелме? Юк, язмый, Җир-ананы саклау эшенә бердәм күтәрелегез, дип чаң кага:

Чаң кагам мин:

— Бар халыклар! Барлык теләк-гадәтләрне

Буйсындырып бары акылга, Кул бирегез бер-берегезгә, Җир хакына, яшәү хакына!

«Мәңгелек белән очрашу»

План.

1.И. Юзеев иҗатының аерым үзенчәлекләре.

2.«Мәңгелек белән очрашу» — мифка нигезләнгән әсәр.

3.Поэмада Явызлык һәм Яхшылык көрәше.

4.Шагыйрьнең мәңгелекне аңлавы.

И.Юзеев инде күптән поэмалар остасы буларак танылды. Аның иҗатына иҗтимагый эчтәлек, димәк, бер үк вакытта иҗтимагый-фәлсәфи мәсьәләләр күтәрү дә, романтик хисләр, көчле лиризм да хас. Ул иҗат иткән әдәби образлар шә­ хеснең рухи дөньясын ачуга хезмәт итәләр.

И.Юзеевның 1982 нче елда язган «Мәңгелек белән очра­ шу» поэмасы Атлантида хакындагы мифка нигезләнгән. Шунысын әйтергә кирәк: кайдадыр юкка чыккан Атлантиданы эзләү, фаразланган урыннарга махсус экспедицияләр җибәрү, аның хакында әсәрләр язу бүгенге көнгә кадәр бар­ лык халыкларда да дәвам итә. Менә шушы хәлләр шагыйрь­

гә поэма язуга этәргеч булган.

Археолог Атлант (исеме үк мифик герой лабаса!)та югал­ ган Атлантиданы эзләргә китә һәм очраклы рәвештә җир асты патшалыгына килеп эләгә. Шушы вакыйга тарих чыл­ бырында бер-берсеннән шактый еракта торган җан ияләрен бәхәскә кертү өчен бик кулай булып чыга. Мөмкинлектән файдаланып, Атлант бүгенге көн кешеләренә үткән заманнар ирешкән хакыйкатьне җиткермәкче, аларны хата адымнар­ дан саклап калмакчы. Атлантның космонавт улы Икар моны мөмкин түгел бер эш дип саный. Чыннан да, гасырлар дәва­ мында җир йөзендә бер үк хаталарның кабатлануы шуны дәлилләмимени?!

Икенче яктан, шул ук Җирдә кайбер аллалар да игелексез эшләр башкарып калдырганнар. Алар тормы­ шы кансызлык, гаделсезлек, мәкер, шәфкатьсезлекнең та­ мырлары күпкә тирәндәрәк ятканлыкка ишарәли. Ирек сөйгән горур халыкны хәтта Зевс та кабул итә алмаган: вулканнар ярдәмендә җирләре белән бергә океанга батыр­ ган.

Аллалар гомере белән чагыштырганда, кеше гомере бик кыска. Димәк, аңа игелек эшләүне соңгы көнгә калдырырга ярамый. Нәкъ менә шул Яхшылыгы белән ул Явызлык сим­ волы булган мифик затлардан күпкә өстенрәк тора. Моны

хәтта аллалар да таный. Аңлаганга күрә, әнә шул Яхшылыкка каршы көрәш уты ачалар да.

Игелек идеалының гомер ягыннан чикләнүе үкенечлелек тойгысы алып килсә дә, Явызлыкка каршы торуда бердәмләшә алган кешенең көч зурлыгы б е з д ә аны артка чигерә, ул оптимизм хисе белән а л м а ш ы н а .

Аллалар да холык-сыйфатлары ягыннан кешеләргә о х ш а ­

гелекне, гүзәллекне гәүдәләндергәннәре дә юк түгел. А ф и н а ­ ны гына алыйк. Зәңгәр күкләр алиһәсе ул. Т ы ш к ы яктан караганда, үзе дә табигать кебек камил һәм бик ч и б ә р . Ты­ ныч, имин, рәхәт яшәүне алга сөрә.

И. Юзеев бу поэмасында борынгыдан килгән төрле ф ә л ­ сәфәләр белән эш итә. Шуның берсе — дөнья я р а т ы л ы ш ы н а бәйле нур фәлсәфәсе. Кешенең тууы да, яшәве дә, үлемгә дә бер яктылык булырга тиеш, ди шагыйрь.

Поэманың вакыйгаларны бәйләүче герое белән бергә без дә мәңгелек белән очрашабыз һәм аның кеше а к ы л ы б е л ә н генә ирешә алырлык, әмма гомере, гамәлләре белән ү л ч ә н ­ мәслек чиксезлек икәнлеген күрәбез.

М. Әгъләмовның «Акмулла арбасы» поэмасы турында кайбер фикерләрем

Мөдәрристәге бәйсезлек, шагыйрьне дөньядагы барлык абруйлардан өстенрәк итеп күрү әнә шул ерактан, татар яшәешенең түреннән үк килә.

Р. Зәйдулла

Киңәйтелгән план.

Кереш. «Акмулла арбасы»на нигез биргән этәргечләрнең берсе.

Төп өлеш. Поэманың структур өлешләре һәм а л а р н ы ң идея-эчтәлеге.

1. Кереш. Яктылык символларының кулланылыш м а к ­ саты. Янәшәлек һәм контрастлар. Акмулланың узган чор кешеләренә һәм бүгенге буынга якынлыгы сәбәпләре. П о э ­ мада яңгыраган кыю фикерләр.

2.Беренче бүлек. Поэмада күтәрелгән сәяси мәсьәләләр һәм көндәлек тормыш проблемалары, авторның аларга җаваплары.

3.Икенче бүлек. Акмулла узган юл. Мөстә­

кыйль дәүләт турында халык һәм шагыйрь хыялларының тәңгәллеге. «Каһәрләнгән татар китабы». Китап язмы­

шы — халык язмышы.

4.Өченче бүлек. Шагыйрьнең үлемсезлеге һәм кайвакыт аның кадерен белеп җиткермәү хакында фикерләр.

Йомгак. Поэмада эпиграфлар кулланылышындагы һәм кайбер башка үзенчәлекләр. Йомгактан чыккан төп мәгънә.

Язмама эпиграф рәвешендә китерелгән Ркаил Зәйдулла сүзләре «Акмулла арбасы»н язуга этәргеч-мотивны, анда чагылган аерым бер фикерләрнең нигезен бик ачык күрсәтә булса кирәк. Чыннан да, әлеге поэмада шагыйрьне шәхес буларак хөрмәтләү, талант буларак олылау бик көчле, һәм ул бүгенге көн шагыйрьләрендәге рухи ирек хисенең ерактан килгән тамырларын да чагылдыра.

Поэманың кереше, бүлекләре һәм йомгагы структур өлешләре булып тора. «Акмулла арбасы» шагыйрь сүзен якты нурга тиңләгән строфа белән башланып китә. Илаһи­ лык символын иҗат кешесен белдерү өчен куллану исә аңа халык күрсәткән мөнәсәбәтнең күк затларына тиешле бер мөнәсәбәт икәнлеген дә аңлата.

М.Әгъләмов шуннан соң үз заманының икейөзле рухани­ лары катламын, нәкъ менә тирә-юньгә нур сирпергә тиеш­ леләрне Акмулла белән янәшәлектә тасвирлый, һәм аны чын халык улы дип атый, чөнки андагы азат рухның кешеләрнең күңел түренә барып тоташканлыгын белә.

М.Әгъләмов янәшәлекләр, контраст тудыру алымнары белән эш итә. Шул капма-каршылыкларның үзәктә торга­ ны — «кара еллар» җирлегендәге мәгърифәт яктылыгы.

Акмулла кешеләргә үзләре кебек яшәү рәвеше белән дә бик якын. Кая гына бармасын, ул йорт салырга булыша, хуҗалык эшләрендә ярдәмгә килә, шунлыктан аны сүзгә генә маһир буш куык сыйфатында кабул итмиләр.

Шуннан соң М. Әгъләмов яңа гасыр кешеләренә аның кай ягы белән якынлыгы мәсьәләсен куя. Әлеге сорауга җавап биргәндә, белемнең, мирасның кадере турында уйла­ на. Шул уйлар аны бүгенгесенә, иртәгесенә алып чыга.

Поэма 1981 нче елда язылган, әмма анда нинди кыюлык!

Ишек шакый кемдер. Ә иртәгә Ничәдер яшь тула Тукайга; Шунда чыгып чыгыш ясыйсы бар Заман җиле искән уңайга, —

ди торгынлык еллары иҗатчысы, сүз иреге б у ы л г а н г а , нор­ мативлыкка, фикердә ярашуга ишарәләп.

Шагыйрьне бимазалаучы графоманнар, теләгән к а д ә р ки­ тап чыгара алмау, идеология басымы астында язу, ш и г ы р ь ­

дәге шаблонлык... Болар, минемчә, постсовет ч о р ы н д а да

М. Әгъләмовның Акмулла арбасының балталы ө л е ш е н ә иң алдан тукталганлыгын күрербез. Шагыйрь — т ө з ү ч е , яңа

ны, аңа аерым ил кирәк! Әнә нинди сәяси мәсьәләләр к ү т ә р ә икән М. Әгъләмов, көндәлек тормыш проблемаларыннан этә­

релеп.

Бер бүлектә татар китаплары...

Барып җитә дала түренә, Кая киттең, кая Мифтахетдин? Ерак калмый анда Себергә?

Икенче бүлектән китерелгән бу өзек, тирәнгә т ө ш е п уй­ ланмаганда, Акмулла узган дала юлын гына күрсәтәдер» төс­

ле. Ә бит автор ирекле сүзне сөйгәннәргә янаган к у р к ы н ы ч к а ишарәли. Кемнәр генә Себергә сөрелмәгән дә, к е м н ә р генә имансыз кулыннан якты дөньядан китмәгән!

Шагыйрь максатчан рәвештә кешенең үз китабынна, үз илен булдыруга омтылышын бүлек саен ассызыклап б а р а . Гадәти генә кебек күренгән «Кеше арбасында к е ш е җ ы р ы » дигән юлларга да халыкның милли бәйсезлеккә о м т ы л ы ш ы турындагы фикер асмәгънә рәвешендә салынган. Г о м у м ә н , бу әсәрдә асмәгънәлелек, фикерне читләтеп әйтү, а н ы "чыл­ быр буыннары рәвешендә ялгау хас.

«Каһәрләнгән татар китабы», — дип сүз йөртә ш а г ы й р ь , чөнки аның нинди цензура киртәләрен узганын, я н д ы р ы л г а ­

нын, читләргә сибелгәнен, аны язганнарның язмы­ шын яхшы белә.

Бу бүлектә шагыйрь китап язмышын халык яз­ мышы белән янәшә куя. Әкренләп без шагыйрь, китап, халык кебек өч төшенчәнең аерылмас берлегенә ки­

ләбез. Аларның уй-хыяллары да, язмышлары да уртак икән шул...

Акмулла утырып йөргән бүлек. Ул — «егерменче гасыр дулкыннарының алып китәр башлангычы»ның өе.

Татар хатынының күкрәк сөтен имгән, мулласыннан Мифтахетдин исеме алган шагыйрь. Кылган гамәлләре өчен Акмулла атын йөрткән шәхес.

... Башларыңны салып уйланырлык, Уйланып та уйга калырлык, Уйга калып горурланырлык! —

ди аның хакында бүгенгенең шундый ук икенче бер шагый­ ре М. Әгъләмов. Кызганыч, Казанда яшәмәгән шагыйрь әле дә тиешле дәрәҗәдә бәяләнми. Сөенеч ки, аны төрки ха­ лыклар, бигрәк тә башкортлар һәм казахлар үз уллары дип саный.

Поэмага куелган эпиграфлар фольклордан, шагыйрьнең үз әсәрләреннән алынган һәм алар бүлекләрнең эчтәлеген, Акмулланың язмышын бик ачык чагылдыралар, шунлык­ тан поэма кисәкләренә фәлсәфи ачкыч та булып торалар. Беренче эпиграфта чагылган фикергә («Акмулланың арба­ сын // Буяганнар дан өчен») соңгысында авторның мөнә­ сәбәте белдерелә. Шул ук вакытта ул элек һәм хәзер Акмул­ лага карата хезмәт халкында, аның кадерен белгәннәрдә булган мөнәсәбәтне дә чагылдыра:

... Саф алтынны нәҗескә буяу илән, Нәҗес китәр, алтынның заты китмәс!..

Күргәнебезчә, әсәр ахырында автор тагын яктылык образ­ ларына мөрәҗәгать итә икән: Акмулланы илаһилыкның катып калган, бергә тупланган яктылыгы булган алтынга тиңли.

Поэманың йомгак өлеше шагыйрь башкарган эшләрнең дәвам итәсенә ышаныч белдерү рәвешендә. Татар җирендә

йөзләгән яшь шагыйрь бар һәм аларның һәрберсе Акмулла юлында.

План.

Әсәр эпиграфлары ярдәмендә төзелгән өстәмә вариант. Шулай ук киңәйтелгән план булып тора, җәя эчендә сочи­ нение эчтәлегенә карата кайбер аңлатмалар язылган.

1. «Акмулланың арбасын Буяганнар дан өчен...»

«... Саф алтынны нәҗескә буяу илән, Нәҗес китәр, алтынның заты китмәс!..»

(Акмуллага аерым бер кешеләр, сыйнфый катламнар күр­ сәткән мөнәсәбәтләрдәге аерымлыклар турында язабыз.)

2. «... Мәргәннәрне танырлык хәлемез бар, Шул сәбәптән сабыр кылып торалмадык».

(Поэмада дала халыкларының ирек өчен көрәшен чагыл­