Алар көче белән җирдән күтәрелә Яңа авыл, яңа калалар.

«Киләчәккә хатлар» поэмасында Һ. Такташ коммунизмда яшәячәк авылның хыялдагы өзек-өзек сызык­ лардан оешкан сурәтен дә тудыра. Ул күмәк хуҗалыкның киләчәгенә, аны оештырган кешеләрнең үз эчләрендәге «ми­ неке» дигән төшенчәне җиңәсенә ышана.

Һади Такташ шигырьләрендә авылны сагыну мотивы

Үз заманының трибун шагыйре Һ. Такташ иҗаты кемне генә битараф калдырыр икән?! Мине ул бигрәк тә — авылны, анда үткән бала чагын, үсмер чагын көчле сагыну хисе белән сокландыра.

Аның бер шигыре «Сагыну» дип атала да. Шагыйрь, ку­ лына каләм алуга, үзенең яшь чагын сагыну турында гапгади генә, әмма бик тә үтемле итеп язып куя.

Яшьлек — Такташ күзе белән караганда, «серле җәннәт» ул. Лирик мин хыялында тергезгән әнә шул җәннәтнең түргә эленгән бишегендә тирбәлә.

Бу шигырендә дә зәңгәр күзле бәләкәй герой казлар куа. Бүгенгесенә кире кайтканга караганда, усал ана казның ир­ кендә калу да аның өчен хәерлерәк булып күренә.

«Такташ үлде» шигырендә дә без әлеге хис белән очраша­ быз. Әнкәсен, әткәсен, сөйгән ярын кире кагуын белдерсә дә, моның герой бунтарьлыгын, аның заман кешесе булуын күрсәтү өчен кулланылган бер поэтик алым гына икәнлеген аңлыйбыз.

Иске тормыш! Синең кырларыңда

Зәңгәр күзле уйчан яшь егет — Ул юк инде, —

дип яза шагыйрь. Ә бит баласын көтеп тилмергән ата-ана сурәтләре лирик миннең үткәненә, әти-әнисенә битараф булмавын, алар кичкән гомернең михнәтле икәнлеген бөтен җаны-тәне белән аңлавын күрсәтеп тора.

Урман — авыл табигатенең бер өлеше. Такташ шигырь­ ләрендә без аның образы белән еш очрашабыз.

Минем көтү көтеп йөргән урман! Сәлам сиңа сөйгән улыңнан! —

ди аңа Һ. Такташ.

Синең бөтен җирең минем хәтеремдә; Сагынсам да сине, Яратсам да сине,

Кайта алмыйм әле хәзергә, —

дип, үкенеч белдерә шагыйрь.

«Еллар, авыл урамыннан алып, җырчы малай итеп үс­ тергән» Такташ... «Син дә үл инде» шигырендә дә бар аның сурәте. «Тилергән хисләрнең даһие» анасы турында уйлый . Ул, әлбәттә, аның үлүен теләми. Шигырьдәге шул хактагы юллар йөрәккә ук кебек кадалса да, без иҗатчының я ң а белән иске көрәше арасында үзара килешүләр, юл куешулар юклыгын, берсе урынына гына икенчесенең туа алуын күр­ сәтергә теләвен аңлыйбыз.

«Әйдә, энем!» шигырендә мин түбәндәге юлларга игътибар иттем:

Егет, чишен аягыңны Төкер сандалына! — Яланаяк кына кайтырбыз, Авылыбызга кайткач:

— Шәһәрләрен яратмадык! — Диеп әйтербез...

Шулай дип яза икән, ничек Такташны авылыннан баш тарткан дип әйтәсең инде?!

Такташ шигырьләрендә шагыйрь образы

Һади Такташ 1926 нчы елның 18 нче февралендә «Нәни разбойник» шигырен яза һәм анда гади авыл малаеның олы юлдан атлап китүен күрсәтә. Әсәрнең автобиографик җирлеге бар икән. Бәләкәй чакта Такташны әнисе мөгал­ лим итеп күрергә тели, ул исә бары тик шагыйрь булырга гына сүз бирә, хәтта аның белән еш кына тарткалаша да. «Син минем сүземне хәтерләрсең әле!» — дигән була ул бервакыт, үзенең шагыйрьлек талантына нык ышанып. Ел­

лар узгач, әлеге бәхәсне исенә төшереп, ул «Нәни разбойник»ны иҗат итә дә инде.

Такташ, белгәнебезчә, татар әдәбиятын алга әй­ дәүче иҗат көчләреннән була. Ул үзенең узган го­ мерен бервакытта да исеннән чыгармый, геройларында,

лирик миндә без аның чагылышларын һәрвакыт табабыз. Шагыйрьнең күпчелек әсәрләрендә лирик миннең каләм әһеле икәнлеге тоемлана. Бу юктан түгел, Такташ әлеге оч­ ракта фикерләренең, язмышының төп геройныкына туры килгәнлеген искәртергә тели. «Юану» әсәрендә лирик мин үзен Байронга тиңли, ә бит бу ике шагыйрь иҗатына хас

уртак яклар аз түгел.

Такташның бик күп әсәрләрендә героеның күзләре зәңгәр булыр, кайвакыт чәчләре дулкынланып торыр. «Мәңгелек әкият» тә:

Зәңгәр күзле егет каберен үбәр, —

дигән юллар бар. «Сагыну» әсәрен укысак, аның герое «зәң­ гәр күзле яшь чагын» сагына. «Такташ үлде» әсәрендә ул үзен «зәңгәр күзле уйчан егет» дип атый.

Такташ турындагы истәлекләрдә аңың казлар кыйнау гадәте булганлыгы турында сөйлиләр. «Нәни разбойник»- ның, «Сагыну»ның герое да нечкә чыбык белән каз куып йөри бит.

«Давылдан соң» әсәрендә шагыйрь үзен иҗатчы буларак чагылдыра. Геройларының СССРның бөтен җирләрендә яшә­ вен, әдәби материалының барлык кешеләрнең, шул исәптән үзенең тормышы да булуын әйтә. Аның икенче кисәгендә байрак илтүченең портреты бар:

Ә ул иң алдан Байрак тотып килә, Бөдрә чәчле, Зәңгәр күзле,

Күк блуза кигән комсомол Кем иде ул? — Белмим.

Комсомол егетнең кемлеге ачык: ул тоткан байракка ша­ гыйрь әсәрләрендә уздырылган хөрлек фикере язылган.

Алга таба әсәрдә шундый юллар очрый:

Ул авылда туды, Шунда үсте, Аны зифа авыл таллары

Кояш эссесеннән саклады.

Салам япкан җимерек каралтылар Салкын җилдән, кыштан каплады.

Дөрес, бу өзек нәкъ менә Такташ турында гына с ө й л ә м и , әмма аның да авыл баласы икәнлеген истән чыгара а л м ы й ­ быз.

«Әйдә, энем!» шигырендә Такташ лирик миннең үзе б у л у ы хакында җиткерү юлын тапкан:

Сезгә бәхет белән, тәүфыйк теләп, Сәлам яза Такташ бабагыз!

Көрәш еллары аша кичеп, хезмәт вахталарында бил бөреп, киләчәк буын өчен яңа тормыш төзеп, бервакыт я ш ь л ә р өчен Такташ бабай булып каласын әйтәсе килә, ахры, ш а ­ гыйрьнең.

«Бүгенге матурлык»та да лирик миндә шагыйрьнең үзен чагылдырганлыгын чамалау кыен түгел, анда башка ш и ­ гырьләрдәге фикерләр тагын кабатлана: авылда үскән, к ө ­ рәшкә дип чыгып киткән, әнисе сагынса да, кайтып х ә л белергә дә вакыты юк, аның өчен бөек эшләр, Җир-ана, Илана язмышы беренче планда тора.

Дөнья матур, Шушы дөньяның мин —

Ирке чикләнмәгән юлчысы. Давыллы елларның, зур көрәшнең Матурлыгын җырлар җырчысы, —

ди Такташ, үзенә заман йөкләгән бурычларга горурланып . Һәм без, аның әсәрләрен укыганда, үзе белән очрашкандай булабыз.

Югалган матурлык

«Югалган матурлык» — традицион-психологик коллизияләргә бай романтик драма буларак, юга­ ры гуманистик, оптимистик максатны куйган һ ә м ,

иске әхлак-көнкүреш философиясен ташлап, ә яңасын кыю рәвештә тудырып, замандашларына башкача яшәргә кирәклек турында сөйләгән әсәр.

Гали Халит

Һади Такташ — поэмалар, шигырьләр остасы. Моны һәр­ кем белә. Ә бит аның әле проза һәм сәхнә әсәрләре дә бар. Кызганычка каршы, алар киңкатлам укучыга азрак таныш.

Драма әсәрләре әдәбият жанры буларак тикшерелсә дә, аларны язу өчен, театр тарафыннан әдәби материалга куел­ ган таләпләрне белергә кирәк, һәм аларны иҗат итү һәркем­ нең кулыннан килми.

Шагыйрьләрнең пьесаларын мин бик яратып укыйм, чөн­ ки алар, кайсы гына жанрда иҗат итсәләр дә, шигырь язу осталыкларын файдаланмый калмыйлар. Бу кеше-образлар системасында, драма әсәрләренә метафораларның күплеген­ дә, җыр-моңга урын күп калдырылуда, тирән гомумиләште­ рүләрдә, асмәгънә белән әйтелгән фикерләр күплегендә чагы­ лырга мөмкин.

Һ. Такташның «Мәхәббәт тәүбәсе» һәм «Югалган матур­ лык» әсәрләрен янәшә куеп тикшерсәк тә, без тел-стиль чараларының уртаклыгын күрер идек.

Шигырь — романтик яисә трагик рухлы шагыйрь шәхесе­ нең җан авазы ул. Хәтта реалистик пландагы әсәрләр языл­ ганда да, бу шулай дип уйлыйм. Әгәр шагыйрьләр сәхнә әдәбиятын иҗат итәргә алына икән, әлеге рух язганнарына ниндидер дәрәҗәдә керми калмый. Бу уңайдан Илдар Юзеев драматургиясен искә төшерү дә җитә. Һ. Такташның телгә алынган поэмасы һәм пьесасына карата да шушы ук фикер­ ләрне әйтергә булыр иде.

Иң элек бу ике әсәрне тема ноктасыннан чагыштырыйк. Икесендә дә үзәккә мәхәббәт темасы куелган. Язучы герой­ лар язмышы аркылы ирекле мәхәббәткә үз мөнәсәбәтен бел­

дерә. Димәк, тема аша күтәрелгән төп проблемада охшаш­ лык бар.

Ике әсәрдә дә гаилә һәм җәмгыять, аның эчендә аерым бер шәхеснең тоткан урыны, җәмгыять институтларының яисә кемнеңдер гаилә эчендә һәм ике кеше арасында барган конфликтларга, алар бигрәк тә интим хисләргә нигезләнсә, катнашырга хакы бармы, татар кызының гыйффәтлелеге,

балалар алдында җаваплылык кебек мәсьәләләр дә куела.

Һ. Такташ әлеге сорауларга гомумкешелек принципларыннан, җәмгыять кануннарыннан һәм гореф-гадәтләр яссылыгыннан чыгып җавап бирә. Аерым бер гаилә — җәмгыятьнең ячейкасы. Аның я з м ы ш ы н һәркем кайгыртырга тиеш. Синең ялгышларыңда туачак баланың гаебе юк. Бала турында ана да, ата да бердәй к а й ­ гырта. Ике җенес арасындагы мөнәсәбәтләр вакытында да бер-берең өчен җаваплылык хисен онытырга ярамый. Н и ­ кахсыз бала табу — татар кешеләре өчен чит бер күренеш, моны бары тик саф мәхәббәт хисләре белән генә аклап була.

Ике әсәрнең дә исеме башта бер үк төсле булган и к ә н . Башта әле пьесаның бер герое Зөбәрҗәт Зөбәйдә исемен йөрткән. Мин поэманы язу сәхнә әсәренә хәзерлек этабы булган дип уйлыйм.

Без кайбер уртаклыкларны геройларның яшендә һәм һөнәрендә күрербез.

Ике әсәрдә дә Такташ «хатын-кыз һәм гаиләдә, һ ә м җәмгыятьтә лаеклы урынын табарга, бер урындагы вази ­ фалары икенчесенә зыян салмаска, ул һәрьяктан камил бу­ лырга тиеш» фикерен уздыра.

Зөбәйдә һәм Галия язмышында уртаклыклар булса д а , Зөбәйдә — Галиягә үрнәк булырлык хатын-кыз ул, ч ө н к и аналык хисен бервакытта югалтмый, йөрәгендә хисләр да ­ вылы булганда да, сабырлык белән һәм акылына т а я н ы п эш итә. Яңа тормыш вахтасына баскан Галиядә әкренләп табигый тойгылар юкка чыга.

Җәмгыять тамырдан үзгәрергә мөмкин, әмма озын тари­ хы булган гаилә, гаилә эчендәге мөнәсәбәтләргә нигезләнгән кануннар мәңгелек, ди шагыйрь.

Гаилә төзүгә гадәти бер эш дип караганда, «иптәшлек тормышы» белән генә яшәгәндә, кеше үз өстенә җаваплы­ лыкны алып та бетермәскә мөмкин икән. Бүгенге көндә безне әнә шул куркынычлар сагаламыймы? Әлбәттә, сага­ лый. Үзгәртеп кору елларыннан соң илебездә туган кайбер күренешләргә «Мәхәббәт тәүбәсе» дә, «Югалган матурлык» та бик дөрес бәя бирә.