ләрне соңгы юлга озатканда, дога укуларын, баш­ каларның, шуңа таянып, авырлыкларны кичеп чыгуларын күрәбез.

Ике йортта да хатын-кызларның хәле аеруча аяныч. Ирләр белән бер шартларга куелганлыктан, үзләре­

нең асыл сыйфатларын югалта баралар, ихтирамлы мөнәсәбәт таләп итә алмый алар. Габдулладан алдану бант­ та берникадәр хөрмәткә ия булган Сәгадәтне дә башкалар рәтенә куя. «На дне» әсәрендәгечә яшәү шартлары теләсә кайсы социаль төркемне үзара тигезли.

Менә шушы рәвешле фикер йөртеп, без әле Гаяз Исхакыйның «Теләнче кызы» һәм рус классиклары иҗаты арасында бик күп уртак якларны күрсәтеп уза алыр идек.

«Теләнче кызы» һәм «Очрашу...» әсәрләренә рус әдәбиятының йогынтысы

Г. Исхакый «Теләнче кызы»нда реализм баскычыннан тагын да өскәрәк атлый, «Очрашу яки Гөлгыйзар» повесте белән кергән романтизм, сентиментализм алымнарыннан да баш тартмый. Иҗатын буйдан-буйга тикшереп чыгу аның әсәрләренең бер-берсенә төрле җепләр белән бәйләнеп, сю­ жетларының үрелеп баруын күрсәтә. Г. Исхакыйның әдәби мирасын хронологик эзлеклелектә карап, язучы тормышын­ дагы, карашындагы үзгәрешләрнең аерым әсәренә ничек тәэсир итүен, биографиясендәге фактик материалның иҗа­

тын баетудагы ролен күзәтергә мөмкин.

Образлар арасында күчемлелеккә мисал итеп, Сәгадәт бе­ лән Гөлгыйзарны алыйк. Гөлгыйзарга караганда авыррак шартларга куелуына карамастан, Сәгадәт күңел чисталыгын, олы мәхәббәт хисләрен югалтмый. Икесе дә — шактый гына үзсүзле туташ-ханымнар. Икесенә карата да авторның сим­ патиясе сизелеп тора. Берсенең дә бәхете үзләренә генә бәйле түгел. Нечкә күңелле кызлар өчен үзләрен чорнаган тирәлек ят, рухларына, тәрбияләренә туры килми.

Г. Исхакый тудырган хатын-кызлар, үзе яраткан рус әдипләренеке кебек, ирләрдән рухи баерак, матуррак, акыл­ лырак. Аларның хәтта үзсүзлелеге дә ирләрнең кирелеге («тиреслеге») дәрәҗәсендә түгел.

«Очрашу яки Гөлгыйзар» повестенда Габдулла алдан күрүчәнлеге аркасында туган тойгылардан газаплана. Сәгадәтне исә хәбәри төшләр йөдәтә. Төш образы беренче әсәрдә аеруча күп кулланыла.

Алар Габдулланы хыялында йөрткән ат белән очраштыра­ лар. Зәбир дә Гөлгыйзарны ат алып кырга чыгу уе белән көтә. Һәм соңгы төшендә хатынын үз атында алып та китә. Төшләр рас килә. Еллар үткәч, күңел яралары төзәлгәч тә, Габдулла сөйгәненә охшаган бер ханымның атта узып китүен күрә.

Гөлгыйзар Габдулланы, кешене кызганган кеше үзе кыз­ ганычка калыр, дип кисәтә. Сәгадәт язмышында тәкъдири­ лек шулай ук бар. Ул һәрвакыт моңлы, кызганыч эчтәлекле җырлар җырлый, китапларны да үзәк өзгеч моң белән укый, шуңа күрә язучы: «Картларда бер сүз бар — күңеле сынык булачак кеше(нең) күңеле моң булыр, имеш», — ди.

Сәгадәт, Габдулла белән Гөлгыйзар шикелле, табигатьтән күңеленә, кылган эшләренә аваздаш хәрәкәтләр эзли: «Ай һаман шул булса да, Сәгадәткә үчекләгән кебек күренгән була иде. Аяк астындагы карлар да, чыж-чыж иттереп, берберсенә Сәгадәтнең двор өендә ни кылганын сөйләгән кебек булалар иде».

Алда саналган охшашлыклар ике әсәрнең бәйләнешен дә, Гаяз Исхакый һәм Тургенев иҗатындагы уртаклык­ ларның дәвамчанлыгын да күрсәтәләр.

«Инкыйраз»да, «Теләнче кызы»нда, Г. Исхакый иҗа­

тында беренче тапкыр буларак, инде Гоголь йогынтысы да

үзен сиздерә, чөнки аны өйрәнүне, аннан тәрҗемәчелек эшен әдип шушы чорда башлый. Бу бигрәк тә фаҗигане комик элементлар белән үрүдә чагыла.

Г.Исхакыйның башлангыч чор иҗатына шул сыйфат хаслыгы хакында Ш.Әхмәдиев тә әйтә: «Боңа кадәр Гаяз әфәнденең үткен, уңган каләме татарның кара тормышын­ да гына йөзеп йөри иде. Ул тормыштагы типларны алдымызга китереп:, безне көлдерә һәм җылата иде, чөнки башкача татар дөньясында әдипкә зәмин (мөмкинлек, нигез, җир) юк иде».

Г.Исхакый Гогольнең тасвир алымнарын куллана.

М.Аллаяровның бүлмәсен күз алдыбызга бастырганда, Гогольчә нечкә юмор, яратып шаярту алымыннан файдала­

на: «Ләхет төсле тар бүлмәнең сул ягында — Ман­ сур әфәнденең агач караваты. Тәрәзә тугрысында балта эше белән эшләнгән өстәле куелган иде. Тәрәзәсе тар гына, озын гына булып, тәрәзә төбендә

зәңгәр шарлы лампа белән кара савыт, каләм тора иде. Уң читендә, элгәре монда руслар тәре куя торган урында, Ман­ сур әфәнденең русча, төркичә, гарәпчә, татарча китаплары тулган иде. ... Моның караваты бара башлаганчы ук шы­ гырдарга тотына иде».

Дөньяның астын-өскә китерергә йөргән студентларның җәмгыятьләрендә сөйләгән сүзләре дә укучыны көлдерер дәрәҗәдә кызык: «Өченчесе, үзенең бер фәкыйрь генә, эшли белә торган мулла кызын алып, кәҗә савып кына, мөгаллим булып, хатыны белән иртәдән кичкә кадәр бакча карап, арып тирләгәч, борыныннан маңкасы аккан, ыштансыз улы белән бакчада чәй эчүләрен күз алдына булган кебек китереп куя иде».

Мансурныкы янында әлеге егетнең хыяллары нинди вак, үзе дә ничек кечкенә икән ул. Икенче төрле әйтсәк, әлеге образ вак кына эшләрен дә дөньяви проблемалар дәрәҗә­ сендә күзаллаган, хыялларына аның буе гына җитәрлек дип аңлаудан рәхәтлек тапкан Гоголь чиновникларын хәтерләтә. Рус әдибенең әсәрләрендә халык язмышы белән бәйле мәсьәләләрне чишүдә халык үзе катнашмый. «Теләнче кы­ зы»нда да шулай. Тормыш авырлыгы изгән халык бүгенге көн белән генә яши, иҗтимагый-сәяси хәлләрне аңлау дәрәҗәсенә күтәрелмәгән, шул сәбәпле аларны чишү дә раз­ ночинецларга, бигрәк тә әдәбиятчыларга тапшырыла.

Җәмгыятьтәге җитешсезлекләр күбрәк зыялыларны бор­ чыган кебек булса да, яшәешнең тискәре яклары гади халык язмышы аша күрсәтелә. Ике әдип тә милләт тормышының караңгы яклары өчен һәр кеше әхлакый җаваплы дип та­ ный. Мансур, Габдулладай бай улларының намуссызлыгы аркасында, татар хатын-кызы түбәнгә тәгәри, дисә дә, җавап­ лылыкны кызның үзеннән дә, ата-анасыннан да төшерми, авыр шартларда да кеше яшәү һәм намуслы калу өчен кө­ рәшергә тиеш дип саный.

Гоголь кайбер әсәрләрендә мәгънәсез эшләр эшләүне (әй­ тик, Чичиков) эшсезлектән килә дип күрсәтә. Габдулла да, «кыз күрүгә мохтаҗлыктан-фәләннән түгел, аш төрләндерү

кебек төрләндерү», «эч пошканлыкны бетерү һәм эш юклыктан бер эш булсын өчен генә», яшь кыз­ ларны бер-бер артлы алмаштырып тора. Аның ашау-эчүгә һәвәслеге дә эшсезлегеннән килә.

Гоголь геройларында булган уңай чаткылар, аларның нинди мохиттә яшәүләренә карап, я бетәләр, я үстереләләр. Габдулланың да күңел түрендә шундый чаткылар бар. Ман­ сур белән аралаша башлаганнан соң, анда Сәгадәткә карата туган кызгану хисләре башка уңай сыйфатларның да баш калкытуына сәбәпче була.

Г. Исхакый иҗатына тәэсирләре зур дип исемнәре атал­ ган әдипләр ватандарлык төшенчәсен аны тәрәккыятькә ил­ тү белән бәйлиләр. Моның өчен тормышның бөтен җитешсез­ лекләрен ачуны язучы үзмаксат итәргә тиеш дип саныйлар. Бу очракта Тургенев кына искәрмә була ала. Түбән катлам кешеләренең тормышын бөтен аянычлыгы белән тасвирлау­ да һичкем Достоевский, аннан кала Толстой белән ярыша алмый.

Г. Исхакый А . С . Пушкинны шагыйрь буларак таныса да, рус халкының аны күкләргә чөюен аңлый алмый һәм бу хакта «Теләнче кызы»нда да яза. Әдип Лермонтовны, гомумән, кешеләр юатыр дәрәҗәдә еламсырак бер язучы дип атый. Инде иҗат принципларын тулысынча ачыкла­ ган, реализм юлында шактый алга атлаган Гаяз Исхакый

аларның икесен дә Толстой, Тургенев, Горький кебек язу­ чылардан аерып куя.

Рус тәнкыйтендәге Лермонтов, Пушкин һәм башка каләм ияләре хакында даими барган бәхәсләр дә Г. Исхакыйның аерым иҗатчыларга карата мөнәсәбәтен формалаштыра, үз­ гәртә булса кирәк.

Мәсәлән, бу чорда Г. Исхакый Н . К . Михайловский хез­ мәтләрен бирелеп укыган. Аның, «сәнгать сәнгать өчен» фи­ керләреннән ваз кичеп, реаль тормышны бөтен тулылыгы белән тасвирлауны пропагандалауга тотынганы билгеле. Ул бик күп мәсьәләләрдә Толстой белән фикердәш була. Досто­ евский, Тургенев, Гоголь прозасына тәнкыйть хезмәтләре язып, әлеге әдипләрне башкаларга да таныта, иҗат принцип­ ларын аңлату өстендә эшли.

Ул, мәсәлән, Тургеневның бөтендөнья язучысына әйләнүе­ нең төп сәбәбе — геройларының чиста рус кешеләре булмый­

ча, абстракт-психологик, ягъни гомумкешелеккә хас типлар булуы хакында үтә кызык фикер әйтә. Һәм без аның XX гасыр башында иҗат иткән бер генә татар язучысының игътибарыннан читтә кал­ мавын да шуның белән аңлата алабыз.

Н . К . Михайловский: «Образларны индивидуальләште­ рүдә чын-чынлап гадәтилектән чыгучы оста иде, Алай гына да түгел, аның фигуралары безнең алдыбызда шәхси физио­ номияләренең иң вак үзенчәлекләре белән, тере кебек басып торалар. Без моны һәр олпат рәссамнан алабыз. Ләкин Тур­ генев үзенең хәрәкәт итүчеләре арасына, аларны нинди дә булса аерым предметка карата бер үк торышка куеп, бер үк хәлгә куеп керткән сыман һәм шулай да бөтен ваклы­ гына кадәр шәхси сыйфатларын саклап, чын ярыш оешты­ ра иде», — дип яза.

Тәнкыйтьче, үз сүзләренә мисал итеп, «Беренче мәхәббәт» повестен китерә. Бу әсәрдә алты ирнең бер ханымга нигез­ ләнгән алты төрле мәхәббәте сурәтләнә. «Ася»да да без төрле мәхәббәт типлары белән очрашабыз. Г. Исхакыйның тулы бер иҗатында без дә Н . К . Михайловский атаган мәхәббәт типларын күрә алабыз, әмма, читкә китмичә, «Теләнче кы­ зы»нда Мансур Аллаяров белән Габдулла байбәтчәнең рухи дөньясы аеруча Сәгадәткә мөнәсәбәтләр төрлелегендә ачылу­ ын билгеләп узу һәм, бу мөнәсәбәтләр тарихын ачу өчен дә, тулы романны уку кирәклеген әйтү белән канәгатьләнербез.

«Теләнче кызы» һәм рус классикасы арасында сюжет охшашлыгын эзләү белән мавыгу Г. Исхакый иҗатының эстетикасын ачуга ни дә булса бирми. Повестьныкын хә­ терләткән сюжетлар татар әдәбиятында инде тулып ята. Бу уңайдан X. Вәлинең «Әдәби типлар механизмы»н искә төше­ рергә мөмкин. Ул әлеге хезмәтендә Р. Фәхретдиновның Әс­ масы, Гаяз Исхакыйның Сәгадәтләре уртак язмышлы хатынкызлар булуын күрә. Аларның икесен дә укымышлы бай кияүләрнең төзәлү юлына бастырулары хакында яза. Тән­ кыйтьче, күргәнебезчә, Г. Исхакый романындагы мәгъри­ фәтчелек реализмы методына бәйле моментларга игътибар итә һәм шунлыктан үз прозабыздан охшашлыкка уңышлы мисал да таба.

Кыскасы, рус әдәбияты белән бәйләнешләр турында сүз алып барганда, әдипнең үз әйткәннәренә, әсәрнең идея-эс­