охшаганнар. Андыйларга туры сүзлелеге, үз хез­ мәте, уйлары аша каршы куелган Сөнгатьләрнең без әлегә иске тормышны җимергәннәрен генә күрәбез, ә киләчәкләрен бары тик фаразлыйбыз

гына. Революция ярлы халыкка, эшчеләр сыйныфына һәм аларның тарафдарларына җиңү алып килә. Бу факт әсәрдә барган төп каршылыкның — иҗтимагый-социаль конфликт­ ның чишелеше булып тора.

«Гасырлар һәм минутлар» поэмасын укыгач

Һ. Такташ язганнарны дулкынланмыйча гына укый ал­ мыйм. Аның иҗаты безнең күз алдыбызга шанлы үткән көннәрнең тулы картиналарын тудыра. «Гасырлар һәм ми­ нутлар» поэмасын гына алыйк. Әлеге әсәрдә шагыйрь гади халыкның һәм большевикларның җитәкчесе В . И . Ленин үлгәннән соң туган аерым бер кеше, төрле социаль төркем­ нәр, милләт, бөтендөнья халкының кичерешләрен отышлы сайланган поэтик алымнар ярдәмендә сурәтләп бирә.

Поэманың төрле сандагы иҗекләрдән торган юллары аны уйлану характерында итә. Табигать күренешләрен Һ. Так­ таш кыска җөмләләр, еш кына хәтта бер сүз белән гадәти генә теркәп куя. Аның өчен бүген кар явамы, яңгырмы — һич кенә дә мөһим түгел, лирик мин күңеленә алардан да зуррак тәэсир ясаган вакыйгалар бар. Шул ук вакытта әдәби геройның төн карасы эчендә таш урамнарга карап утыруы сөйләнәчәк хәлләрнең шомлылыгын, авырлыгын хәбәр итә. Алар аны миңгерәүләтеп җибәргәндәй булган.

Поэманың икенче кисәге өмет кабызып җибәрүче сүз­ ләрдән башлана. Әлеге өмет кешене ашыктыра, зур эшләргә әйди, әнә шуңа күрә шагыйрь яңадан аз санлы иҗекләр белән эщ итә. Аңа вакыт агышын тизләтергә, шуны күрсә­ тергә кирәк:

Төн карасын яндырып төннәр туа; Таңны көн, Көнне Гасыр, еллар куа.

Иҗекләр санының бертуктаусыз үзгәреп торуы яңгыраш-

тагы бераз кискенрәк күчешләргә китерә. Бу да әсәрне тәэсирле итә.

Алга таба кыска җөмләләрдән соң шагыйрь еш кына өндәү билгесе куя. Алар лирик миннең фике­

рен зур ышаныч белән әйтүен күрсәтә.

Зур көрәшнең соңгысы алда булганлык турында юллар әсәрнең буеннан-буена кабатланып килә.

Кешене хәрәкәтсез иткән кыска боерыклар (Туктагыз!), игътибарны җәлеп иттерүче сүзләр (Чү!) дә бар поэмада. Юлбашчының үлемен хәбәр иткәннән соң, тойгылы җөмлә­ ләрнең эчтәлеге үзгәрә. Шагыйрь алар ярдәмендә Ленин исеменең мәңгелеген (Ул үлмәде!), ленинчыларның саны артуын, барлыгын, Ленинга бәяләрен (Ул, ул — Кеше!), кө­ рәш вәгъдәләрен җиткерә.

«Гасырлар һәм минутлар» поэмасын мин яңгырашы өчен яраттым.

«Гасырлар һәм минутлар» поэмасын укыгач

Һ. Такташ язган әсәрләрне укыган саен, тирән уйга бата­ сың. Бүген сезне матур тормышка илтәбез, элек сез алдан­ гансыз дип сөйләнүчеләр хакмы, әллә кешеләр арасын­ да тигезлек өчен көрәшкән бабаларыбыз дөресрәк бул­ ганмы? Хәзерге яшь буынга дөрес бер нәтиҗәгә килү бик авыр.

Илдә байлар саны арткан бер вакытта никадәр кеше хәер­ челек баткагына төшеп бара! Патшаны да, президентны да, шул байларны да ашаткан эшчеләр сыйныфының кадере китте. Социаль тигезлек буласына ышанмаган, коммунист­ ларны хурлаган зыялыларыбызның хәле көннән-көн мөш­ келләнә бара. Түбәнгә тәгәрәүнең чиге дә булмастыр кебек.

«Гасырлар һәм минутлар» поэмасын укыганда, мин та­ гын үзебезнең бүгенгебез турында уйландым.

Н. Такташ Ленинны изелгән хезмәт халкының юлбаш­ чысы, алар кайгысы белән яшәгән чын Кеше дип атый. Әгәр меңнәр, миллионнар аның үлемен үз туганының үлеме кебек кичерә икән, аның кылган гамәлләре яхшы булгандыр дип саныйм. Минем бүгенге китапларда аңа ягылган карага ышанасым килми.

Һ. Такташ — талант иясе. Аның каләме үзенә ияртә, әйткәннәрен үз фикерең кебек кабул итә­ сең. Ә бит Җир шарында кайсы идеяләрнең бөтенләйгә җиңәсе әле һичкем өчен мәгълүм

түгел. Гасырлар узгач, Һ. Такташ язганнар чынга ашмас дип тә әйтә алмыйбыз.

«Агыйдел» повестенда Артыкбикә образы

М. Әмирнең «Агыйдел» повестен бик яратып укыдым. Артистлар турында әсәрләр әллә ни күп түгел. Ә яшьләр нәкъ менә шуларны укырга ярата. Дөрес, бу повестьта М. Әмир һәвәскәр артистлар уенын гына тасвирлый, шуңа да карамастан без аны чын сәнгать дөньясы хакында кебек кабул итәбез.

Гаязның Артыкбикәне бик югары бәяләве баштан ук кү­ ренеп тора. Ул аны спектакльдә Галиябану ролен башкарыр дип өметләнә. Шулай булып чыга да.

Артыкбикәнең үз-үзен тотышы бик матур. «Артыкбикә беренче җыры белән үк залны үзенә» карата. Автор аны «йөрәк җыры» дип атый. «Шулкадәр дәртләнеп, шулкадәр бирелеп җырлый иде Артыкбикә, әйтерсең лә, ул чын-чын­ лап Галиябану кичергәннәрне үз йөрәгендә кичерә. Аның вакытлыча гына Галиябану роленә кергән һәвәскәр артист­ ка икәнлеген онытасың», — дип яза ул аның хакында.

Кызның тышкы кыяфәте, сөйкемле итеп елмаюлары, га­ дәттән тыш яңгырашлы тавышы сокландыра. Әлеге тавыш­ ка «гади кешегә аңлашылмый торган ниндидер сер яшерел­ гәндер сыман тоела».

Артыкбикәнең моңлылыгы бер дә юкка түгел. Аның ба­ лачагы ятимлектә, авырлыкта, байларга эш эшләп узган. Үсеп җиткәч, көчләп кияүгә бирүгә каршы торырга, качып укырга китәргә дә туры килгән аңа.

Китапка урнаштырылган өзек кенә Артыкбикәнең тулы образын ачмый әле, әмма инде ул да аның хакында матур фикерләр калдыра.

Ана — бөек исем

Ана да — бөек исем, ата да, әби-баба да... Алар­

хөрмәтеңне күрсәтеп каласың килә. Шулай да аналардан да газизрәк кем бар икән? Аларның кадерен үсә төшкән саен ныграк аңлыйсың.

Минем ике апам бар. Алар инде үзләре дә — әниләр, шуңа күрәме әнине бервакытта да борчымаска тырышалар. Кунакка кайткач, аны өй эшләреннән азат итәләр. Иң кыйм­ мәтле бүләкләрне, иң тәмле күчтәнәчләрне аңа атап алып кайталар. Үзләренә кайтып киткән вакытларында миңа киңәшләрен бирәләр, әниемнең сүзен һәрвакыт тыңлавым­ ны үтенәләр.

Ана — бөек исем. Әгәр алай булмаса, һәр шагыйрь, һәр әдип үз әниләре хакында иң җылы сүзләрне язып калдырыр идемени?! Хатын-кызларның һәрберсе я әни, я әле әни була­ чак. Аларның төннәре — йокысыз, көннәре эштә үтәр. Ба­ лаларына хәсрәт килсә дә, иң элек алар йөрәген теткәләр.

Әниләр озак яши, диләр. Аларны балаларын шушы дөнья авырлыкларына ташлап калдырасы килмәү, оныкларын кү­ реп, бергә шатлану теләге шулай озак яшәтәдер. Авыр хез­ мәт тәннәрен ныгытадыр, хәсрәтләр түземлелеккә өйрәтәдер.

Яшәсеннәр әниләр. Сезне, безне, барыбызны сөендереп, озын гомер кичерсеннәр. Алар янында балаларга гына түгел, киемнәре юылган, үтүкләнгән, авызларыннан тәмле ризык өзелмәгән әтиләргә дә рәхәт.

Әти — бөек исем. Әни исеме — бөекләрнең дә бөеге!

Минем Госман образына мөнәсәбәтем

Ф. Хөсни язган «Йөзек кашы» әсәренең үзәгенә Айдар образы куелса да, Госман турында күбрәк уйланам мин, чөнки аны аңларга телим. Кеше гел кара яисә ак сыйфатлар­ дан тора дип санамыйм. Дәреслегебезне язган галимнәр Гос­ манны кара эчле, гомер буена уңай якка үзгәрмәгән бер зат дип бәялиләр.

Бу шулаймы? Менә кечкенә Госман. Ул да авыр тормыш­ лы гаиләдә үсә. Үз осталыклары бар. Бераз көнләшүчән,

үртәшүчән кебек тәэсир кала. Ә бәлки, ул кечкенә вакытында ук Айдар белән бер үк кызга гашыйк булгандыр да үртәшәдер. Икенче бер кешедән кимсенү әнә шулай бик еш кына тискәре гадәтләр барлыкка килүгә сәбәпче була.

Ике дус сабантуйда чакны искә төшерик. Айдар Госман кыланышларында мактанчыклык күрә. Ярыш вакытында аның үзендә дә Госманга карата начаррак мөнәсәбәт сизелә. Аннан курыкмыйм, дисә дә, узар дип шикләнә шикелле. Атының борынына ялгыш тигән камчыга үч итеп, Госман­ ның битенә камчы белән селтәнә ул һәм гомергә бетмәслек яра эзе калдыра.

Айдарның Вәсиләсез калуында Госманның гаебе юк бит. Ул хат язмый йөргән арада аны башка бер кешегә ярәшеп тә өлгергәннәр. Әнә шундый чакта аңа ярдәмгә Госман һәм аның туганнары килмимени? Килә!

Госман минем өчен бик кызганыч, чөнки ул бервакытта да үзенә карата чын ярату хисен татымаган. Аның гомерен дә дусты өзгән. Ә бит ул үлеме алдыннан аның каршысында гаебен таныган.

Дөрес, Госманга хас курку хисен аклап булмый. Ә без­ нең кайсыбыз үлемнән курыкмый. Әгәр Айдар дуамаллык күрсәтмәсә, алар дошман тозагына килеп эләгерләр идеме­ ни?! Бәлки, аларның кулга төшүе, исән кайтып, ил төзешүе дә яхшырак булгандыр.

Кыскасы, бу ике дуста уңай сыйфатлар да, тискәреләре дә бар. Госманда шуларның икенчеләре өстенлек итә, әмма бу гына аны кеше хисабыннан сызып ташлау хокукы бирми. Һәркемнең гомере — бер генә. Аның шул гомерне тулысынча яшисе, үзе теләгән кызны гына сөясе, сөеләсе килә.

Шул ук вакытта мин Айдарны да табигатьтән килгән кайбер начар сыйфатлары өчен гаепләргә теләмим. Ул да — адәм баласы.

Мин бөтен кеше кара буяуда гына күрергә теләгән Гос­ ман тарафдары булып язам. Үз фикеремә ышандыра ал­ дыммы, юкмы — белмим.

Туксанынчы еллар егетеннән Айдарга хат

Айдар!

Үзеңнән ярты гасыр элек яшәгән бер кешегә хат язу сәер бер эш тоелса да, кулга каләм алдым, чөнки сиңа әйтәсе килгән фикерләрем бик күп минем.

Айдар! Укытучым синнән үрнәк алырга чакыра, синең бик матур уңай сыйфатларың барлыгын сөйли. Мин исә һич кенә дә сине үземә үрнәк итәргә теләмим. Әйе, син көчле бер ярату белән яратасың. Шул ук вакытта әлеге ярату ха­ кына бер генә нәрсә дә эшләмисең! Вәсиләне булачак ире кулыннан коткарасың да тагын да яманрак хәлгә куясың. Исеме чыккан, яманаты таралган кыз кемгә кирәк булыр дип уйлап та карамыйсың. Синең эгоистлыгың бернинди бәхәс тә уятмый торгандыр. Матур кызлар да сиңа булсын, ярышта да гел беренче кил, алманы да сиңа ыргытсыннар. Нәрсә дә булса синеңчә түгел икән, Донбасска, Уралга чы­ гып качарга була. Шәп бит, әй!

Кыскасы, Айдар, мин сиңа рәнҗим. Менә дигән кызның язмышын бәхетсезлек сукмагына илтеп куясың син.

Менә шул.

Рамил.

Айдар!

Без инде синең белән бертуганнар кебек булдык. Һәм мин, үз иткәнемне күрсәтеп, исемең белән генә эндәшәм.

Их, Айдар, еллар узды, кешеләр генә үзгәрми бит! Алар арасында, Госман кебек, кеше бәхетенә көнләшеп, шул бә­ хеткә кабер казып яшәүчеләр әле дә юк түгел.

Син андыйлар белән үзеңне коры тотасың. Молодец! Мин сиңа сокланам. Сиңа да үз хәлләрем турында сөйли­ сем килә . Кемне яшерен сөям, кемгә нинди үпкә сак­ лыйм ...

Кызганыч, әдәби герой гына шул син.

Кырыс характерың да бик ошый миңа. Атыңа сукканны да, кызыңны алганны да кичермисең. Бу — егетләрчә! Әнием, кешеләр белән кешечә кыланырга кирәк, ди, синең үзеңне бик ошатса да, кайбер гамәлләреңне кабул итә алмый. Ул — олы кеше. Олыларча уйлый. Явызлыкны да оныту, яхшылык кына эшләп яшәү ягын каера.

Башта дусларың сиңа үзләре яхшылык эшләсеннәр, әйе-