2. Эканамічнае развіццё бсср у перыяд 1945-1991 гг.

II сусветная і Вялікая Айчынная вайна прынесла вялікія матэрыяльныя і людскія страты. На франтах, пад бомбамі, у палоне і г. д. загінула больш за 50 млн чал., з якіх 27 млн – савецкіх людзей. З грамадзян СССР большасць ахвяр прыпадае на рускіх, украінцаў, яўрэяў і беларусаў. Што дагычыць грамадзян нашай рэспублікі, то да апошняга часу дакладна невядома, колькі іх загінула ў вайне. Прынята лічыць, што ад чвэрці да трэці 10 мільённага насельніцтва даваеннай БССР. У іх ліку загінуўшыя ў баях, расстраляныя ў час карных экспедыцый, замучаныя ў концлагерах. Вядома таксама, што каля 380 тыс нашых землякоў, у асноўным, моладзь, было вывезена ў Германію, адкуль вярнуліся далёка не ўсе.

Акупанты разбурылі і спалілі 209 з 270 гарадоў і пасёлкаў БССР, 9200 сёл і вёсак. 627 вёсак было знішчана разам з жыхарамі (Хатынь, Дальва). Каля 3 млн жыхароў засталіся без жытла.

Было разбурана больш як 10 000 фабрык і заводаў, 96% энергетычных магутнасцяў, у выніку зніклі цэлыя прзмысловыя галіны.

Ушчэнт былі разрабавзны калгасы, саўгасы, МТС. З-за недахопу рабочых рук і інвентару пасяўныя плошчы зменшыліся амаль напалову.

Пагалоўе коней скарацілася на 61 %, буйнарагатай жывёлы - на 69, коз і авечак - на 78, свіней - на 89 %.

Было разбурана шмат медыцынскіх і культурных устаноў. У грашовым вымярэнні БССР страціла больш паловы сваіх нацыянальных багаццяў.

Аднаўленне народнай гаспадаркі пачыналася адразу ж пасля выгнання ворага. Так, ужо ў жніўні 1943 г. выйшла пастанова ЦК УКП(б) і Савецкага ўрада "Аб неадкладных захадах па аднаўленні народнай гаспадаркі ў раёнах, вызваленых ад нямецкай акупацыі". Натуральна, што асноўныя фінансавыя і матэрыяльныя рэсурсы на аднаўленне эканомікі БССР ішлі з саюзнага бюджэту. Варта прыгадаць таксама, што з цэнтральных раёнаў РСФСР, якія не пацярпелі ад вайны, паступала дамамога, якую зараз прынята называць гуманітарнай. Па сутнасці, гэта была сапраўды братняя дапамога ў выглядзе прадуктаў, адзення, школьных прыналежнасцяў для дзяцей і г. д.

Па ўказанні Савецкага ўрада ў 1944-1945 гг. асобныя расійскія рэгіёны ўзяш шэфства над беларускімі абласцямі. На Беларусь было адпраўлена 10 тыс аўтамашын, 15 тыс сельскагаспадарчых машын, 500 вагонаў розных грузаў, абсталяванне для рамонтных прадпрыемстваў. У першую чаргу будаваліся і аднаўляліся прадпрыемствы, прадукцыя якіх ішла на патрэбы фронта. У іх ліку – авіярамонтны і аўтарамонтны заводы ў Мінску, гомельскі механічны, крычаўскі. цэментны. Аднаўляліся чыгуначныя дэпо і вагона-рамонтныя заводы. З дапамогай шэфаў пабудавана 36 прамкамбінатаў. У аднаўленні прадпрыемстваў бралі ўдзел былыя партызаны.

Вясной 1945 г., нягледзячы на цяжкасці, пачалася пасяўная кампанія. Звыш 700 тыс пудоў насення калгаснікам давялося дастаўляць са станцый літаральна на сабе. Каля 160 тыс. га было ўскапана ўручную.

Да канца 1945 г. была адбудавана вялікая колькасць прамысловых аб'ектаў: Гомсельмаш, гомельскі і мінскі станкабудаўнічыя заводы, мінскія радыёзавод і скурзавод "Бальшавік", бабруйскі лесакамбінат, ваўкавыскі цэментны, барысаўскі шклозавод, добрушскі папяровы камбінат “Герой працы".

Да канца 1945 г. было адноўлена 9746 калгасаў з 10165, 90 з 92 саўгасаў. У сельскую гаспадарку стала паступаць больш трактароў і грузавікоў. У кошт рэпарацый сталі прысылацца тысячы галоў буйнарагатай жывёлы і коней. Але ўсё ж даваенны ўзровень пасяўных плошчаў быў дасягнуты толькі ў 1954 г., пагалоўе буйнарагатай жывёлы - у 1955, а свіней - у 1957.

Варта падкрэсліць, што. менавіта ў пасляваенныя гады пачалася масавая калектывізацыя сялянскіх гаспадарак у заходніх абласцях БССР. Так, на 1 студзеня 1951 г. у 6054 калгасы было аб'яднана 83, 7% гаспадарак, якім належала 85% пасяўных плошчаў. Гэта была ў многім прымусовая кампанія, якая суправаждалася гвалтам, рэпрэсіямі і высылкай многіх сялянскіх сем'яў у Сібір і паўночныя раёны РСФСР.

Значныя фіансавыя ўклады ў эканоміку БССР з бюджэту і працоўны гераізм беларускага народа прыносілі вялікі плён. 7 лістапада МАЗ выпусціў першыя 5 самазвалаў. 18 чэрвеня 1949 г. - з канвеера сыйшоў першы колавы трактар МТЗ-2. У серыю ўвайшоў з 1950 г пад назвай "Беларусь". Былі пабудаваны таксама мінскі веласіпедны (у 1950 г. - першыя 70 апаратаў), віцебскі дывановы, мінскі і гродзенскі тонкасуконныя камбіната. Адноўлена і пабудавана каля 180 буйных прадпрыемстваў. Вырабатка электраэнергіі ўзрасла на 46% у параўнанні з даваенным перыядам. Да 1950 г. даваенны ўзровень выпуску прамысловай прадукцыі быў перавышаны на 15 %.

Пэўныя станоўчыя зрухі адбываліся і ў сацыяльнай сферы. У 1946/47 гг. вылучаліся сродкі на пабудову дамоў інвалідаў. 3 1944 па 1948 у новыя дамы (баракі) перасялілася звыш 2 млн чал. У 1949 г. удалося завяршыць перасяленне 1,5 млн сялян з зямлянак у драўляныя дамы.

Паступова адраджалася сістэма адукацыі (школы, рамесныя вучылішчы. Фабрычна-заводскія вучылішчы, ВНУ). Акадэмія навук БССР.

У 1947 г. была праведзена грашовая рэформа з абменам купюр у адно-сінах 1:10. Адпаведна зменшыліся і ашчадныя ўклады грамадзян. Картачная сістэма на прадукты перастала існаваць. Адчыніліся магазіны з даволі багатым асартыментам. Але пакупная здольнасць насельніцтва была нізкай. Мала таго, частку зарішаш давалі абпігацыямі.

Асабліва цяжкш было становішча сяллнства, якое пакутвала з-за высокіх падаткаў, адстутнасці аплаты за працадні і пенсій. Да пачатку 50-х калгаснікі знаходзіліся на становішчы прыгонных, бо не мелі пашпартоў. У той самы час тут актыўна дзейнічалі вярбоўшчыкі на лесараспрацоўкі Сібіры, на кітабойны промысел, на шахты Данбаса.

Экстэнсіўныя і інтэнсіўныя фактары развіцця эка­но­мі­кі БССР у 1950-1980-х гг. За пасляваенны перыяд эканоміка БССР як частка адзі­на­га на­род­на-гас­па­дар­ча­га комплексу СССР прайшла складаны этап свайго раз­віц-ця, які спалучаў у сабе два тыпы росту – эк­с­тэн­сіў­ны і ін­тэн­сіў­ны. Пер­шы характарызаваўся павелічэннем валавога ўнут­ра­на­га пра­дук­ту (ВУП) за кошт колькаснага нарошчвання эка­на­міч­ных рэсурсаў, што бы­ло выклікана спецыфікай сацыялістычнай сіс­тэ­мы гас­па­да­ран­ня і асо­бы­мі ўмовамі пасляваеннай разрухі, пе­ра­важ­на се­ль­с­ка­гас­па­дарчым характарам эканомікі БССР.

Экстэнсіўны тып яе росту знайшоў яскравае ўвасабленне ў пабудо­ве ты­сяч новых прад­п­ры­ем­с­т­ваў і энергетычных магутнасцей; стварэн­ні цэ­лых пра­мыс­ло­вых галін – хімічнай, аўтамабіле- і машына-, стан­ка­бу­даў­ні­чай і іншых; асваенні прыродных багаццяў (лес, торф, калій­ныя солі і інш.), асу­шэн­ні балот; павелі-чэнні парка сельскагаспадар­чых машын і г. д.

Дзя­ку­ю­чы экстэнсіўнаму фактару адбывалася значнае павелічэнне ВУП. Так, за сямігодку (1958–1965) аб’ём пра­мысловай вытворчас­ці БССР павялі-чыўся ў 2,1 разу пры плане 1,8. Было па­бу­да­ва­на больш за 300 буйных прад-прыемстваў, у тым ліку заводаў і камбінатаў «вялікай хіміі» ў Гомелі, Грод-не, Магілёве, Наваполацку, Са­лі­гор­с­ку, Светлагорску. Сярэднегадавы пры-рост пра­мысловай пра­дук­цыі да­сяг­нуў 11,4%, на 2,6% больш за запланаваны.

Вытворчыя пос­пе­хі рэспублікі дазволілі ёй выйсці на 2-е месца па зда­бы­чы торфу, вытворчасцi фанеры і iльняных тканiн; на 3-е – па выпус­ку грузавых аў­та­ма­шын, трактараў, станкоў, цэменту, шкла. У БССР за­вяр­шы­ла­ся фар­ма­ван­не прамысло­вага комплексу з развітым аў­та­ма­бі­ле-, трак­та­ра-, станка- і прыбора-будавання, радыёэлектро­ні­кі, наф­та­пе­ра­ап­ра­цоў­кі і хімічнай вытворчасці. З пабудовай Бяро­заў­с­кай, Вас­i­лев­i­ц­кай i Мiнскай ЦЭЦ электраэнергетыка БССР вырас­ла ў 3,1 ра­зу. У ас­ноў­ным бы­ло завершана стварэнне адзiнай Беларус­кай энер­гас­i­с­тэ­мы.

У маштабе ўсяго СССР экстэнсіўныя метады гаспадарання давалі 68,2% прыбытку, а сама эканоміка рабiлася ўсё больш затратнай. Зда­бы­ва­ю­чая прамысловасць атрымлiвала 30% капiталаўкладанняў, а да­ва­ла толькi 7% прадукцыi прамысловасцi. Прадукцыйнасць працы іс­тот­на адставала і ў па-чатку 1960-х гг. складала толькі 45% ад амеры-кан­с­кай. Рост галін групы «А» (вытворчасць сродкаў вытворчасці) апя­рэд­ж­ваў рост прадукцыі народнага спажывання (група «Б») нават у бо­ль­шых па­ме­рах, чым было прадугледжана сямігадовым планам.

У БССР гэтыя лічбы былі больш аптымістычнымі. Так, у 8-й пяці­год­цы (1966–1970) рэнтабельнасць прамысловай выт­вор­час­ці вырасла ў 1,5 разу, а гаспадарка БССР атрымала больш за 9 млрд. руб. пры­быт­ку – на 5 млрд. больш за папярэднія 5 га­доў. Аб’ём пра­мыс­ло­вай вытворчасці павялічыўся амаль на 80% замест 70% па плану. Пры­рост вытворчасці сродкаў вытвор-часці склаў 62%, а прадукцый­насць працы вырасла на 39%.

Без уліку дробных у строй увайшлі 78 буйных прадпрыемстваў, у тым ліку новыя магутнасці на Полацкім наф­та­пе­рап­ра­цоў­чым заводзе, 1-я чарга Полацкага хімічнага камбіната, 2-і і 3-і ка­лій­ныя камбінаты ў Салігорску, Гродзенскі хімічны камбінат, Свет­ла­гор­с­кі завод штучна­га валакна, Пінскі завод штучнай скуры, Брэсцкі ды­ва­но­вы камбінат, 1-я чарга Магілёўскага камбіната сінтэтычнага ва­лак­на і інш.

Партыйна-савецкае кіраўніцтва ўсведамляла, што эк­с­тэн­сіў­ныя фак­та­ры развіцця народнай гаспадаркі сябе вычарпалі і таму па­чы­на­ю­чы з ХХІV (1971) з’езда КПСС ставілася задача аб не­аб­ход­нас­ці яе пе­ра­во­ду на інтэнсіўныя рэйкі, але рэалізаваць задуманае не ўда­ло­ся. Во­сь­мая пяцігодка была апошняй паспяховай пяцігодкай са­вец­ка­га ча­су. У далейшым тэмпы росту вытворчасці працы і нацыянальнага да­хо­ду сталі зніжацца. Тэхнічная і тэхналагічная адсталасць пэўным чы­нам кам­пен­са­ва­ла­ся чарговымі фінансавымі інвестыцыямі. Так, у га­ды наступных трох (1971–1985) пяцігодак капітальныя ўкладанні ў эка­но­мі­ку Бе­ла­ру­сі далі магчымасць павялічыць вытворчыя фонды ў 3,4 разу (з 15,2 да 52 млрд. руб.).

Галоўнай задачай дзесятай (1976–1980) пяцігодкі аб­вяш­ча­ла­ся бара­ць­ба за інтэнсіфікацыю грамадскай вытворчасці. Экстэнсіўны шлях так­са­ма ўжо не даваў ра­ней­ша­га эфекту, бо нацыянальны даход узрос то­ль­кі ў 2,5 разу, а тэмпы рос­ту вытворчасці сталі зніжацца. Так, тэмпы раз­віц­ця эканомікі ў 1981–1982 гг. склалі толькі 1,1%. У 1982 г. пры­рост рэа­ль­ных даходаў на ду­шу насельніцтва знізіўся да дзесятай до­лі пра­цэн­та.

У выніку ў 1975–1986 гг. у СССР фактычна пе­ра­пы­ніў­ся эканаміч­ны рост, паколькі былі вычарпаны і экстэнсіўныя фак­та­ры (перапы­ніў­ся прыток рабочай сілы, замарудзіўся ўвод у дзе­ян­не прадпрыем­с­т­ваў, зменшылася фондааддача і сельскагаспадарчая вытворчасць і інш.). Эка­но­мі­ка стала набываць выразна затратны характар і патраба­ва­ла кар­ды­на­ль­ных рэформ.

Інтэнсіўны тып росту эканомікі, пад якім разумеюць перавагу ат­ры­ма­на­га ВУП над колькасцю затрачаных рэсурсаў, знаходзіў ад­бі­так у павышэн-ні вытворчасці працы, рацыянальным выкарыстанні сы­ра­ві­ны і матэрыялаў, энергазберажэнні, укараненні дасягненняў на­ву­ко­ва-тэх­ніч­на­га прагрэсу.

Асобныя аспекты інтэнсіфікацыі эканомікі вы­ка­рыс­тоў­ва­лі­ся ў га­ды сталінскіх пяцігодак, але ўсе яны надзвычай ак­ту­а­лі­за­ва­лі­ся ўжо ў дру­гой палове 1950-х гг. У выніку ў БССР, як і паў­сюд­на ў СССР, ак­ты­ві­за­ваў­ся рух брыгад і ўдарнікаў за ка­му­ніс­тыч­ныя адносіны да пра­цы. У 1960–1970-я гг. тут узніклі новыя формы са­цы­я­ліс­тыч­на­га спа­бор­ніц­т­ва: калектываў сумежных прадпрыемстваў, за высокую культу­ру вытворчасці, навуковую арганізацыю працы, прысваенне вы­рабам Дзяр­жаў­на­га знака якасці. Праводзіліся ка­му­ніс­тыч­ныя су­бот­ні­кі, удар­ныя працоўныя вахты ў гонар 50-годдзя Кас­т­рыч­ні­ка, 50-год­дзя ўтва­рэн­ня БССР і КПБ, 100-годдзя з дня на­рад­жэн­ня У. Леніна і інш. Ко­ль­касць удзельнікаў гэтых рухаў ахоп­лі­ва­ла амаль усіх пра­цоў­ных, але вы­ні­кі кампаній не мелі таго эка­на­міч­на­га эфекту, на які раз­ліч­валі іх ар­га­ні­за­та­ры. Па розных прычынах задача ін­тэн­сі­фі­ка­цыі эканомікі так і засталася нявырашанай на працягу ўся­го са­вец­ка­га часу.

Тэндэнцыі індустрыяльнага развіцця БССР у 1950-1970- гг. У сярэдзіне XX ст. ча­ла­вец­т­ва ўступіла ў паласу навуко­ва-тэхнічнай рэвалюцыі (НТР), ка­лі навука стала пераўтварацца ў выз­на­ча­ль­ны фактар вытворчас­ці. Яе га­лоў­ны­мі накірункамі сталі ком­п­лек­с­ная аўтаматызацыя, вы­ка­рыс­тан­не новых відаў энер­гіі, стварэнне новых канструкцыйных ма­тэ­ры­я­лаў і інш.

Прынятая ХХІІ з’ездам КПСС Праграма пабудовы камунізму вы-лу­чы­ла шэраг прыярытэтных накірункаў навукова-тэхнічнага праг­рэ­су – поўная электрыфікацыя краіны, комплексная механізацыя работ з да­лей­шым пераходам да аўтаматызацыі вытворчых працэсаў, шы­ро­кае выкарыстанне хіміі ў народнай гаспадарцы, укараненне лічыльна-вы­ра­ша­ль­най тэхнікі і г. д. у многім абумовіла выхад нашай краіны на пе­ра­да­выя пазіцыі ў эканоміцы. Выкарыстанне пер­ша­га ў свеце турба-рэ­ак­тыў­на­га пасажырскага самалёта «ТУ-104» (1956), запуск першага штуч­на­га спадарожніка Зямлі (1957), здача ў эк­с­п­лу­а­та­цыю атамнага ле­да­ко­ла «Ленін» (1960), палёт у космас Ю. А. Га­га­ры­на і іншае атры-ма­лі заслужанае прызнанне ўсяго чалавецтва.

На заводах і фабрыках БССР укараняліся аў­та­ма­тыч­ныя лініі. Істот­на ўзрасла кваліфікацыя рабочых і ІТР. За 12 пасляваенных гадоў ко­ль­касць інжынераў павялічылася з 5,1 тыс. да 13,7 тыс. чал., тэхнікаў – з 9,9 тыс. да 27,5 тыс. чал. З 1958 г. на прад­прыемствах прамысло­вас­ці, транспарту і бу-даўніцтва БССР па­ча­лі стварацца арганізацыі Усе­са­юз­на­га таварыства вына-ходнікаў і ра­цы­я­на­лі­за­та­раў, да канца го­да яны аб’ядноўвалі 21,8 тыс. чал.

Цэнтрам навуковай думкі з’яўлялася Акадэмія навук БССР. Распра­ца­ва­ны Інстытутам фізікі і матэматыкі метад спек­т­ра­ль­на­га аналізу металу ў 1956 г. быў укаранёны на Мінскім трактарным заводзе і даз­во­ліў сэканоміць каля 700 тыс. руб. У 1957 г. прапанаваныя Фізіка-тэх­ніч­ным інстытутам АН БССР метады ўдасканалення вытворчасці да­лі эканамічны эфект каля 2 млн. руб.

Фінансаванню саміх навук на­да­ва­ла­ся значна меншая ўвага, чым выт­вор­час­ці, і яно складала толькі 2,2% нацыянальнага даходу. Тым не менш бела-рускія навукоўцы да­сяг­ну­лі поспехаў у вывучэнні фізікі цвёр­да­га цела, спек-траскапіі, оп­ты­кі, цепла- і масаабмену, у атамнай энер­ге­ты­цы, хіміі неарга-нічных злу­чэн­няў і іншых важных напрамках на­ву­ко­ва-тэхнічнага прагрэсу.

У аснову сямігадовага (1959–1965) плана для БССР былі зак­ладзе­ны паскораныя тэмпы развiцця вызначальных для эканомiкi галiн – энер­ге­тыкi, машынабудавання, хiмiчнай прамысловасці. У рэчышчы да­сяг­нен­няў наву-кова-тэхнічнай рэвалюцы ў 1960 г. у сталіцы БССР па­ба­чы­ла свет першая ў краiне ЭВМ «Мiнск-1», у канцы 1962 г. з’я­віўся першы беларускі хала-дзiльнiк «Мiнск-1». У маi 1962 г. Iнстытут фiзiкi АН БССР запусцiў атамны рэактар (п. Сосны, пад Мінскам).

На працягу 1950–1960-х гг. былі створаны сотні комплексна ме­ха­ні­за­ва­ных і аўтаматызаваных участкаў. У 1970–1980-я гг. БССР ужо на­бы­ла трывалую славу флагмана прыборабудавання («Агат», за­вод імя С. Ар­д­жа­ні­кідзе), электронікі («Інтэграл»), радыёэлектронікі («Гары­зонт»). Асаб­лі­вых поспехаў дасягнула хімізацыя народнай гаспадар­кі. Так, на ба­зе Старобiнскага радовiшча быў ство­ра­ны калiйны кам­б­i­нат, здо­ль­ны за­да­ва­ль­няць 40% агу­ль­на­са­юз­ных патрэб у калiйных уг­на­ен­нях.

У 1963 г. пачаў дзейнiчаць Полацкi нафтаперапрацоўчы і Гомель-скі суперфасфатны заводы, Гродзенскi азотнатукавы камбiнат. У 1960 г. былi пракладзены газаправоды Дашава – Мiнск, Шчорсы – Го­мель, што за­бяс­пе­чы­ла палівам 11 прамысловых цэнтраў рэс­пуб­лі­кі. У 1964 г. у ра­ё­не Рэчыцы пачало распрацоўвацца прамысловае радовішча нафты. За 1961–1970 гг. аб’ём хі­міч­най і нафтахімічнай пра­мыс­ло­вас­ці па­вя­лі­чыў­ся больш чым у 5 разоў.

На прыканцы сямігодкі адбылася змена кіраўніцтва краіны. З-за пралікаў быў адхілены ад кіравання краінай Н.Хрушчоў, а ў кастрычніку 1964 г. Першым сакратаром ЦК КПСС быў абраны Л.І.Брэжнеў, Старшынёй СМ СССР быў прызначаны А.М.Касыгін. Апошні пачаў рэфармаванне гаспадаркі.

Вераснёўскі (1965 г.) пленум ЦК КПСС прыняў пастанову “Аб паляпшэнні кіравання прамысловасцю, удасканаленні планавання і ўзмацненні эканамічнага стымулявання прамысловай вытворчасці”. Удасканальвалася сістэма планавання ў прамысловасці, скарачаліся планавыя паказчыкі. Асноўным зараз лічыўся аб’ём рэалізаванай прадукцыі, а не аб’ём валавай прадукцыі. Уводзіўся гаспадарчы разлік. Прадпрыемствам дазвалялася: самастойна распараджацца часткай прыбытку. Былі адноўлены міністэрствы па галінах прамысловасці, якія неслі адказнасць за стан галіны, высокі тэхнічны ўзровень прадукцыі, увядзенне стандартызацыі і ўніфікацыі вырабаў, укараненне НТР у вытворчасць.

У многім таму, што на мяжы 1960–1970-х гг. эканоміка БССР да­сяг­ну­ла свайго вышэйшага ўзроўню, паспрыяла беларуская навука. Вар­та адзначыць, што і беларускае кіраўніцтва на чале з П. Ма­шэ­ра­вым аказвала ёй значную ўвагу. АН БССР істотна павялічвала свае маг­чы­мас­ці па каардынацыі ўкаранення дасягненняў НТР у выт­вор­часць. За 1970–1980 гг. да 21 яе інстытута дадалося яшчэ 10, а таксама кан­с­т­рук­тар­с­кая і вопытна-эксперыментальная база.

Разам з тым пры павелічэнні прыросту пра­мысловай вытворчасці амаль на 80% прадукцыйнасць працы як асноўны паказчык прагрэсу вы­рас­ла толькі на 39%. З гэтай нагоды на ХХІV з’ездзе КПСС гавары-ла­ся аб патрэбе інтэнсіфікацыі і паскарэння навукова-тэх­ніч­на­га пра-грэ­су. Заклік старшыні з’езда «арганічна спалучаць да­сяг­нен­ні наву-ко­ва-тэхнічнай рэвалюцыі з перавагамі сацыялізму» мог аз­на­чаць, што пад апошнімі варта мець на ўвазе тое ж дырэктыўнае пла­на­ван­не гас­па­дар­кі, цэнтралізацыю рэсурсаў, сацыялістычнае спа­бор­ніц­т­ва. І на­рэш­це, універсальным сродкам рашэння ўсіх эка­на­міч­ных і сацыяль­ных праблем абвяшчалася павышэнне кіруючай ролі пар­тыі.

На справе спроба ўкаранення дасягненняў НТР у вытворчую сфе­ру пры існуючай камандна-адміністрацыйнай сістэме ўжо да­ва­ла збоі. На Пленумах ЦК і з’ездах КПСС сталі гаварыць аб за­ган­нас­ці традыцый­ных экстэнсіўных фактараў росту народнай гаспадаркі, але рашэн-не праблемы бачылася толькі ў апрабаваных метадах. Таму дзе­ся­тая (1976–1980) пяцігодка так і не зрабілася «пяцігодкай эфек­тыў­нас­ці і якас­ці», а новая, адзінаццатая (1981–1985), як і ўсе па­пя­рэд­нія, выкон-ва­ла­ся па-ранейшаму на экстэнсіўнай аснове. Укараненне сродкаў ме-ха­ні­за­цыі і аў­та­ма­ты­за­цыі адбывалася са значным спазненнем. Разам з пе­ра­да­вым узроўнем развіцця ВПК захоўваліся застарэлыя тэхналогіі і аб­с­та­ля­ван­не ў мностве іншых галін.

У той час як на Захадзе вынаходніцтва рабататэхнікі, мік­рап­ра­цэ­са­раў, камп’ютарных тэхналогій, касмічнай сувязі і іншае стварыла ма­тэ­ры­я­ль­на-тэхнічны падмурак для постіндустрыяльнага (інфармацый-на­га) грамадства, у СССР, у тым ліку БССР, да сярэдзіны 1980-х гг. руч­ной працай была занята трэцяя частка рабочых у пра­мыс­ло­вас­ці, больш за палову – у будаўніцтве, тры чвэрці – у сельскай гас­па­дар­цы, уся­го каля 50 млн. працоўных.

Партыйна-савецкаму кіраўніцтву не ўдалося пераадолець су­пя­рэч­нас­ці памiж новымi магчымасцямi ў развiццi прамысловасцi, якiя ад­к­ры­ваў НТП, i cастарэлымi адмiнiстрацыйна-каманднымi формамi i ме­та­дамi кiравання, практыкай суцэльнай рэгламентацыi дзейнасцi ўсiх прадпрыемстваў. Яно не здолела своечасова вызначыць пер­с­пек­тывы развіцця навукі і тэхнікі на новым этапе НТР, не прыняла захадаў па рэарганізацыі гаспадарчага механізму для таго, каб вывесці эка­но­мі­ку краіны з застою і надаць ёй новы імпульс да развіцця.

Прычыны паступовага запаволення тэмпаў эканамічнага рос­ту і ўзнікнення цяжкасцей у сацыяльнай сферы.

Паступовае за-па­во­лен­не тэмпаў росту эканомікі было абу­моў­ле­на экстэнсіўным шля­хам яе развіцця, панаваннем адміністрацыйна-ка­ман­д­най сістэмы, унут­ры- і знешнепалітычнымі фактарамі. Са­цы­я­ліс­тыч­ная сістэма гас-па­да­ран­ня з манаполіяй на дзяржаўную ўласнасць, адміністрацыйна-ка­ман­д­ны­мі метадамі кіравання, ды­рэк­тыўным планаваннем і размерка­ван­нем прывялі да таго, што ў СССР ад­бы­ло­ся адчужэнне працоўных ад сродкаў вытворчасці, адсюль уз­нік­нен­не іх абыякавасці і не­за­ці­каў­ле­нас­ці ў выніках сва­ёй працы. Да важнейшых прычын, якія пры­вя­лі да за­ня­па­ду, эка­но­мі­кі варта аднесці слабую кампетэнтнасць кі­раў­ніц­т­ва ў эка­на­міч­ных пы­тан­нях.

Перыяд развіцця народнай гаспадаркі СССР з 1970 па 1985 г., у тым ліку і БССР, быў супярэчлівым. Па-першае, ствараліся новыя га­лі­ны прамысловасці, уступалі ў дзеянне прад­п­ры­ем­с­т­вы і адначасова па­да­лі тэмпы эканамічнага росту. Так, у 1971–1975 гг. сярэднегадавыя тэм­пы прыросту нацыянальнага даходу БССР складалі 8,3%, у 1981–1985 гг. – 5,6%, прадукцыі прамысло­вас­ці, адпаведна, 10,4 і 5,4, а пра­дук­цый­нас­ці працы – 7,4 і 5,3%. Па-дру­гое, развіццё пра­мыс­ловасці і се­ль­с­кай гаспадаркі спалучалася з захаваннем сас­та­рэ­ла­га абста­ля­ван­ня і тэхналогій, значным выкарыстаннем ручной працы. Па-трэцяе, на фо­не няўхільнага росту рэальных даходаў насельніцтва зніжаліся маг­чы­мас­ці ў яго забеспячэнні спажывецкімі таварамі.

Усё гэта і іншае знаходзіла адбітак на сацыяльнай сферы. Нягледзячы на стратныя для насельніцтва грашовыя рэформы 1947 і 1961 гг., яго пакупніцкая здольнасць год ад году ўзрастала. Але з прычыны пе­ра­ва­жаў­ша­га развіцця сродкаў вытворчасці, магутнасці лёгкай і хар­чо­вай прамысловасці былі не ў стане задаволіць попыт насельніцтва на спа­жы­вец­кія тавары. Так, за 1971–1985 гг. грашовая маса па­вя­лі­чы­ла­ся ў 3 разы, у той час як вытворчасць тавараў – толькі ў 2. Іх закупка за «нафтадолары» ў Польшчы, Чэхаславакіі, ГДР праблемы не зды­ма­ла.

Яшчэ адной негатыўнай з’явай у сацыяльнай сферы стала раз­бу­рэн­не бе­ла­рус­кай вёскі, якое адбывалася ў выніку перакосаў УКП(б)-КПСС у эканамічнай палітыцы. Толькі з прыходам да ўлады М. Хруш­чо­ва ў се­ляніна ўзнікла магчымасць у пэўнай ступені адчуць сябе не то­ль­кі гра­мадзя­ні­нам, але і ча­ла­ве­кам. Пасляваенная індустрыялізацыя то­ль­кі ўма­ца­ва­ла гэта па­чуц­цё, паколькі жыццё і статус га­рад­с­ко­га жы­хара зрабілася не то­ль­кі даступным, але і больш прывабным. Вар­та адз­на­чыць, што ў кан­цы 1950-х – пачатку 1960-х г. і ў далейшы час ЦК КПСС ужо не раз­г­ля­даў вёску як сродак ажыццяўлення ін­дус­т­ры­я­ль­ных планаў. Сакавіцкі (1965 г.) пленум ЦК КПСС прыняў пастанову “Аб неадкладных мерах па далейшым развіцці сельскай гаспадаркі СССР”. Уводзіўся цвёрды і нязменны план нарыхтовак на пяць гадоў наперад для кожнага калгаса, саўгаса, раёна, вобласці, рэспублікі. Павялічваліся закупачных цэн на прадукцыю ў сярэднім у 1,5-2 разы. Адмяняліся абмежаванні на ўтрыманне жывёлы ў асабістай дапаможнай гаспадарцы калгаснікаў, рабочых і служачых. Паляпшалася матэрыяльна-тэхначнага забеспячэння калгасаў. Пачалося правядзенне меліярацыі, вапнавання кіслых глеб, паляпшэнне лугоў і пашаў. Усе гэтыя работы праводзіліся дзяржавай.

Калгасы і саўгасы ўмацоўваліся на прынцыпах гаспадарчага разліку, адмянялася рэгламентацыя гаспадарчай дзейнасці (Статут сельскагаспадарчай арцелі 1969 г.). У сельскую гаспадарку ўкараняліся дасягненні навукі і перадавога вопыту, павышалася роля спецыялістаў і навукоўцаў. На Беларусі пачалося будаўніцтва буйных адкормачных комплексаў у жывёлагадоўлі. У розных раёнах рэспублікі былі пабудаваны птушкафабрыкі на 6 млн. галоў птушкі, кароўнікі на 958 тыс. галоў, свінарнікі на 856 тыс. галоў.

Праводзілася меліярацыя, асушана 957 тыс. га зямельных плошчаў. Буйныя памеры набыла хімізацыя – пастаўкі ўгнаенняў сельскай гаспадарцы ўзраслі амаль у 1,9 раза, у т.л. калійных больш чым у 2,6 разоў. Для ўнясення ўгнаенняў і апрацоўкі палёў хімікатамі пачала выкарыстоўвацца авіяцыя. Як вынік павялічыўся валавы збор збожжа ў 1,5 раза (за пяцігодку), прадукцыя жывёлагадоўлі ўзрасла на 34%. Ураджайнасць вырасла з 10 ц/га (сярэдзіна 60-х гг.) да 17-40 ц/г ў 1970 г.

Калгаснае ся­лян­с­т­ва і рабочыя саўгасаў атрымалі па­дат­ко­выя ільготы. З 1950 па 1965 г. у некалькі раз выраслі і рэ­а­ль­ныя да­хо­ды калгаснікаў. А да 1970 г. аплата іх працы павялічылася на 162%, у тым ліку гра­шо­вая – больш, як удвая. У 1965 г. быў прыняты за­кон аб пен­сі­ях кал­гас­ні­кам. Тым не менш з 1959 па 1970 г. у горад вы­е­ха­лі 465 тыс. сялян, а з 1970 па 1986 г. колькасць сельскага на­се­ль­ніц­т­ва ска­ра­ці­ла­ся з 5 млн. да 3,7 млн. Ужо ў сярэдзіне 1970-х гг. праб­ле­ма ра­бо­чых рук на вёсцы, асабліва механізатараў, уз­мац­ні­ла­ся нас­то­ль­кі, што перадавая трактарыстка калгаса «Лагаза» Герой Са­цы­я­ліс­тыч­най пра­цы Н. І. Куніцкая выступіла з заклікам: «Дзяўчаты, за трак­тар!». Але працэс адтоку вяскоўцаў у горад набыў незваротны ха­рак­тар.

Да ліку сацыяльных праблем, выкліканых недальнабачнай па­лі­ты­кай КПБ, варта аднесці праблему жылля савецкіх, у тым ліку бе­ла­рус­кіх, працоўных. Нягледзячы на тое, што за часы сямігодкі амаль 2,7 млн. грамадзян БССР атрымалі кватэры і пабудавалі дамы ў вёсцы, яш­чэ большая колькасць жадаючых былі вымушаны ча­каць сваёй чаргі. Да сярэдзіны 1980-х гг. амаль 30% беларускіх се­м’­яў і адзінокіх гра­­мадзян адчувалі патрэбу ў паляпшэнні жыллёвых умоў.

Відавочна, для тагачасных улад чалавек уяў­ляў сабой каштоўнасць толькі ў тым сэнсе, што з’яўляўся «вінцікам» сістэмы і выканаў­цам разнастайных партыйных праектаў. Аб тым, што яны, гэтыя пра­ек­ты былі ўтапічнымі, сведчаць рас­па­ча­тая барацьба супраць «непер­с­пек­тыў­ных» вёсак, утварэнне аграрна-пра­мыс­ло­вых комплексаў і «Харчовай праграмы СССР» на тэрмін да 1990 г. і інш. Да сярэдзіны 1980-х гг. вынікі такой палітыкі выявіліся ў тым, што зноў было ўведзе­на нармаванне продажу асобных пра­дук­таў.

У выніку ў 1985 г. па ўзроўні спажывання на душу насельніцтва СССР займаў 77-е месца ў свеце. Спробы вырашыць харчовую прабле­му за кошт павелічэння закупак за мяжой істотных вынікаў не да­ва­лі. Та­вар­ны дэфіцыт існаваў і ў БССР. У меншай сту­пе­ні ён закранаў пра­дук­ты хар­ча­ван­ня. Дзякуючы адносна вы­са­ка­раз­ві­тым мяса-малочнай жы­вё­ла­га­доў­лі, раслінаводству, садаводству, раз­вядзен­ню птушкі і ры­бы, вялікіх праб­лем набыцця гэтых прадуктаў не існавала. Нягледзя­чы на зусім не­вя­лі­кую долю сельскагаспадарчых угод­дзяў БССР у маш­та­бе ўся­го СССР, яе пастаўкі малака і мяса ў агу­ль­ны фонд склада­лі, ад­па­вед­на, 14 і 12%.

Разам з тым пасля перажытай вайны, якая зда­ва­ла­ся беларусам са­май страшнай з бед, а таксама з прычыны сваёй мен­та­ль­нас­ці яны з апты­міз­мам глядзелі ў будучыню. Таму БССР на працягу доўгага часу з’яў­ля­ла­ся адной з найбольш стабільных рэспублік у СССР.

26 красавіка 1986 г. на Чарнобыльскай АЭС (г. Прыпяць, Ук­ра­ін- с­кая ССР) у выніку непрадуманых дзеянняў дзяжурнай змены па ўста­ра­нен­ні пазаштатнай сітуацыі адбыўся выбух на чацвёртым энер­габ­ло­ку. Раз­бу­рэн­не рэактара прывяло да выкіду ў паветра велізарнай ко­ль­кас­ці ра­ды­е­ак­тыў­ных рэчываў. 60% іх асела на тэрыторыі Беларусі.

ЦК КПСС і Саў­мін СССР у першыя дні абралі тактыку замоўчвання інфар­ма­цыі аб маштабах бяды і практычна замарудзілі захады, якія маг­лі б па­мен­шыць адмоўнае ўздзеянне радыяцыі на насельніцтва. Як звы­чай­на, 1 мая ва ўсіх га­ра­дах і пасёлках СССР, у тым ліку набліжа-ных да Чарнобыля, адбыліся свя­точ­ныя дэманстрацыі.

З моманту ўзнікнення аварыі ліквідацыяй яе наступстваў і ака­зан­нем неабходнай дапамогі насельніцтву заняліся Усесаюзная і рэс­публі­кан­с­кія ўрадавыя камісіі. У 30-кіламетровую зону вакол ЧАЭС былі на­кі­ра­ва­ны «ліквідатары» – камандаваныя спе­цы­я­ліс­ты, пажарныя, ва­ен­нас­лу­жа­чыя, ваеннаабавязаныя-за­пас­ні­кі, усяго не менш за 600 тыс., з якіх 115 тыс. – рэк­ру­та­ва­ных з Беларусі.

4 мая 1986 г. па распараджэнні з Масквы рэс­пуб­лі­кан­с­кая камісія пры­ня­ла рашэнне аб адсяленні насельніцтва з 30-кі­ла­мет­ро­вай зоны ЧА­ЭС, у першую чаргу з Брагінскага, Хойніцкага і На­раў­лян­с­ка­га раёнаў. Да канца года было адселена 27,7 тыс. ча­л. Але гэтыя ме­рапры­емс­т­вы не ўнес­лі заспакаення ў бе-ларускае грамадства. Па­мыл­кі ЦК КПБ на ча­ле з Першым сакратаром М. Слюнь-ковым у справе ін­фар­мавання насе­ль­ніц­т­ва, за­бес­пя­чэн­ня яго прыборамі кантролю і да­зі­метрыі і г. д. су­р­’­ёз­на скам­п­ра­ме­та­ва­лі ўсю КПСС і распачатую ёю па­лі­ты­ку пе­ра­бу­до­вы.

З цягам часу выявіліся агульныя страты, панесеныя людзьмі, у тым ліку жыхарамі Беларусі. Радыеактыўна­му забруджванню пад­вер­г­ла­ся 56 са 118 яе раёнаў. Асабліва моцна пацярпелі жыхары Го­ме­ль­ш­чы­ны. Ра­ды­я­цыя выклікала пагаршэнне здароўя соцень тысяч людзей.

Аварыя нанесла моцны ўдар і па эканамічным патэнцыяле БССР. 340 прамысловых прадпрыемстваў апынулася ў зоне адчужэння. Мно­гія іншыя з-за пераезду рабочых і служачых таксама перапынілі вы­пуск прадукцыі. Апынуліся непрыгоднымі для выкарыстання сотні тысяч гектараў лесу, 132 радовішчы сыравіны і мінералаў, у тым ліку наф­та­нос­ныя раёны. Было выведзена з сельскагаспадарчага абароту амаль 265 тыс. км кв. (29% усіх зямель і ўгоддзяў). Агульныя страты склалі 235 млрд. дол., або 32 гадавыя рэспубліканскія бюджэты 1985 г.

Было відавочна, што без агульнасаюзнай дапамогі БССР не ў ста-не справіцца з ліквідацыяй наступстваў Чарнобыльскай аварыі. Зра­зу­ме­лі гэта і кіраўнікі СССР, якія ў свой час адмовіліся ад між­на­род­най гу­ма­ні­тар­най дапамогі. У красавіку 1990 г. на пасяджэнні Вяр­хоў­на­га Са­ве­та СССР было вырашана скласці комплексную Дзяр­жаў­ную праг­рам­у на 1990–1992 гг. па пераадоленні наступстваў чар­но­бы­ль­с­кай ка­тас­т­ро­фы. У сувязі з крахам перабудовы ажыццяўленне праг­ра­мы па­ча­ло­ся толькі пасля ўтварэння суверэннай Рэс­пуб­лі­кі Беларусь.