V. Методыка правядзення аналізу музычнага твора
МУЗЫКА – гэта мастацтва, якое адлюстроўвае рэчаіснасць, што ўздзейнічае на чалавека праз пасрэдства гукавых выяў.
Музыка выступае спецыфічным сродкам зносін паміж людзьмі, яна валодае здольнасцю моцнага эмацыйнага ўздзеяння як на асобнага чалавека, так і на вялікі калектыў. Па сваёй прыродзе музыка адпавядае маўленчай інтанацыі, здольнай выяўляць унутраныя, душэўныя, станы чалавека, што і дазваляе гаварыць аб яе інтанацыйнай прыродзе. Аднак маўленчая і музычная інтанацыі маюць істотныя адрозненні, бо зместам музыкі выступаюць мастацка-інтанацыйныя выявы, захаваныя праз думку і пачуццё музыкі.
Гістарычнае развіццё музыка атрымала праз вусную народную музычную творчасць, дзе кампазітар, выканавец і слухач аб'ядноўваліся ў адной асобе. З развіццём прафесійнай культуры адбыўся іх паступовы падзел і адасабленне. Выканавец (спявак, інструменталіст , дырыжор) стаў творчым пасрэднікам паміж кампазітарам і слухачом, які можа даць індывідуальную трактоўку выкананага твора.
У
гістарычным працэсе развіцця мастацтва
вылучыліся
наступныя
віды
і жанры музыкі: да асноўных відаў
адносяць сімфанічную,
камерную, оперную, а сярод жанраў
адрозніваюць песню, танец, сімфонію,
сюіту, санату
і
г.д.
Асноўныя
элементы
і
выразныя сродкі
музыкі
— лад, рытм,
метр, мелодыя, тэмп, гармонія
і інш.
Выдзяляецца
таксама свецкая і духоўная
(пераважна культавая) музыка. Па выканаўчых
сродках падзяляецца на вакальную
(спевы), інструментальную і
вакальна-інструментальную. Музыка часта
спалучаецца з харэаграфіяй, тэатральным
мастацтвам, кінамастацтвам.
Адрозніваюць аднагалосную
(манодзія) і шматгалосную
(паліфанія) музыку. Як самастойны від
мастацтва
музыка зарадзілася яшчэ ў першабытным
грамадстве. Музычная культура
першых цывілізацый свету
(Егіпет, Месапатамія, Індыя, Кітай,
Грэцыя) характарызавалася дзейнасцю
прафесійных музыкантаў, якія
выступалі пры дварах мясцовах
кіраўнікоў, падчас грамадскіх святкаванняў,
масавых абрадавых
дзействаў.
У эпоху сярэдневякоўя для
яе былі характэрны строгая традыцыйнасць,
кананічнасць, калектыўнасць,
слабое выяўленне індывідуальнага
пачатку. У эпоху Адраджэння
ў Заходняй і Цэнтральнай Еўропе на
аснове ідэалогіі гуманізму расквітнела
свецкае мастацтва, якое вызначалася
большай свабодай ад кананічных
нормаў, узрастаннем творчай
індывідуальнасці. На працягу
17—20 ст. кампазітарская творчасць
развівалася пад уплывам і ў рэчышчы
розных мастацкіх стыляў, кірункаў
— барока, класіцызм, ракако,
рамантызм, рэалізм, імпрэсіянізм,
авангардызм
і інш. Атрымалі шырокае
распаўсюджанне опера і балет. 3
сярэдзіны 19 ст. у Заходняй Еўропе
фарміруецца новы музычна-тэатральны
жанр аперэта; у прафесійнай
творчасці выдзяляецца самастойная
лінія "лёгкай" (побытавай,
танцавальнай) музыкі, нараджаецца
забаўляльная зстрадная . Найбольш
яркімі, таленавітымі кампазітарамі
18—20 ст. з'яўляліся І.С.Бах, ВАМоцарт,
Л.ван Бетховен, Ф.Шапэн,
Ф.Ліст, Э.Грыг, Дж.Вердзі, Дж.Пучыні,
Р.Вагнер, П.Чайкоўскі, С.Рахманінаў,
Р.Штраус, Г.Малер, І.Стравінскі,
А.Шонберг, Б.Брытэн, С.Пракоф'еў,
Дз.Шастаковіч, Л.Бернстайн,
Дж.Гершвін і інш. У 20 ст. ўзніклі
і атрымалі шырокае распаўсюджанне
такія новыя музычныя кірункі,
плыні, віды мастацтва, як джаз,
рок-музыка, поп-музыка.
Вытокі
беларускага музычнага мастацтва
— у народнай творчасці ўсходніх славян.
Першымі носьбітамі
музычнага прафесіяналізму былі скамарохі,
музыкі (лірнікі, дудары, гусляры,
цымбалісты, скрыпачы і інш.),
а таксама музыканты ў храмах
і манастырах. У эпоху сярэдневякоўя
атрымала пашырэнне царкоўная
музыка. Асяродкамі царкоўнай і свецкай
музычнай культуры 16— 17 ст. былі брацкія
школы, музычныя буры пры калегіумах і
манастырах,
якія мелі капэлы, тэатры, ставілі
спектаклі. У 18—пачатку 19 ст.
значную ролю ў фарміраванні прафесійнага
кампазітарскага і выканальніцкага
мастацтва адыгралі магнацкія
тэатры, капэлы, балетныя і
музычныя школы, дзе пераважна працавалі
запрошаныя з заходнееўрапейскіх
краін кампазітары, дырыжоры,
спевакі. Пры народных вучылішчах,
прыходскіх школах ствараліся
хары, у гарадах і мястэчках —
музычна-драматычныя
гурткі, якія ладзілі
беларускія вечарынкі. У 1920—30-я
г. разгарнулі актыўную творчую
дзейнасць кампазітары М.Чуркін, М.Аладаў,
Я.Цікоцкі, М.Анцаў,
Р.Пукст, АТуранкоў, В.Яфімаў
і інш. У другой палове 20 ст. узрасла
цікавасць кампазітараў да маральна-філасофскай
праблематыкі,
адбываліся якасныя змены, часам
апазіцыйныя да традыцый і папярэдніх
жанравых і стылявых нарматываў,
што выявіліся, напр., у творчасці
Л.Абеліёвіча, Я.Глебава, С.Картэса,
Дз.Смольскага, АЯнчанкі і
інш. У жанры аперэты і мюзікла актыўна
працавалі Ю.Семяняка, Р.Сурус,
У.Кандрусевіч, Я.Глебаў, А.Мдывані
і інш. Шмат увагі беларускія
кампазітары надаюць тэатральнай
музыцы і кінамузыцы. Праводзяцца
шматлікія музычныя міжнародныя
і рэспубліканскія фестывалі, у
т.л. "Беларуская музычная восень",
"Мінская
вясна", "Славянскі кірмаш",
Нацыянальны фестываль бе-ларускай
песні і паэзіі, фестываль духоўнай
музыкі "Магутны Божа" і інш.
3 1980-х г. пачала актыўна развівацца
поп-музыка і рок-музыка. У галіне эстраднай
музыкі адбываліся якасныя
змены, выкліканыя зваротам
да фальклорных крыніц, асаблівасцямі
сучаснай манеры выканання, узаемаўплывамі
розных жанраў ("Песняры",
"Сябры", "Верасы" і інш.).
Найбольш плённа ў жанры песні
працуюць кампазітары І.Лучанок,
У.Буднік, Э.Зарыцкі, Л.Захлеўны,
Ю.Семяняка, Э.Ханок, І.Палівода,
А.Елісеенкаў і інш.
Задача методыкі правядзення аналізу– паказаць, што асновай методыкі вывучэння любога музычнага твора з'яўляецца існуючая ў агульнай музыказнаўчай літаратуры своеасаблівая мадэль сістэм і метадаў вывучэння твора , у якой разглядаецца мадэль твора як адзінства зместу і формы, пры гэтым адны метады адносяцца ў большай ступені да зместу, іншыя – да формы, трэція –выражаюць ідэю іх узаемапранікнення:
Змест:
- Канцэптуальны аналіз (ідэйна-сэнсавы).
- Вобразна-драматургічны аналіз.
- Тэматычны аналіз.
- Інтанацыйны аналіз.
- Аналіз сродкаў выразнасці.
- Акустычныя метады (матэрыяльна-фізічны субстрат).
Форма
З методыкі аналізу формы вырастае мадэль цэласнага аналізу музычнага твора, як асноўнага этапа вывучэння твора. Можна прапанаваць прааналізаваць твор пры дапамозе адказаў на прыкладны блок пытанняў:
1 Вызначыць прыналежнасць музычнага твора да адной са сфер: песня, танец, марш і г. д.
2 Вызначыць сродкі выразнасці (элементы музычнай прамовы), якія дапамаглі разабрацца ў гэтай музыцы: характар руху мелодыі, тэмп, лад, дынаміка, тэмбр, характар суправаджэння, форма.
3. Вызначыць, самастойны гэта твор або частка твора буйнага жанру.
4. Нацыянальная прыналежнасць музыкі. Народная або напісаная кампазітарам.
5. Інтанацыйна-вобразная аснова твора. Развіццё музыкі. Музычная выява. Музычная драматургія.
6. Якія думкі, ідэі ўвасобленыя ў музыцы? Для чаго створаны дадзены твор?
7. Маляўнічасць музыкі. Сродкі выразнасці.
8. Рысы характару мастацкага вобраза (героя), выяўленыя ў музыцы, яго настрой, пачуцці.
9. Аб якіх падзеях распавядае музыка?
10. Пры якіх жыццёвых акалічнасцях магла гучаць гэтая музыка?