_ Баһ бппнь — әвр чпдлтә Оәәж-

Бп уүгпчн таньдв — хальмг полна салтр.

Г- Тпнк дутмаи сәи! — гнж әмтнә күүндсн күүндвр эщ-тснд СОШ I ДВ-

'Зевор пвгән һарсна хөөп Делгр, кинь давхцад, әрә дуүһар коли.

Нанд цааранднь гүүдг чидл уга.

- Басчн тесж үз, тер сүүдртэ скамейкд күрч суух-

мн. гиж ^КӨПҮ^Н күүкиг эвлв.

Аш сүүлднь, олн шамин герләс ууҗмд бәосн, ингт моддын сүүдр туссн скамейкд күрч суухла, күүкн, юн болсиг ода ирҗ медәд, усн-цасн эңсәд уульв.

— Ууль, ууль, Делгр, — гиҗ баахн көвүн келв. — Зәрмдән уульхла, чееҗ уудад сән болдмн.

Күүкн эврәннь нер соңсчкад, «эн балһснд намаг та- ньдг кен бәәсмб?» гиҗ алң болад, бичкн ридикюлясн аль- чуран һарһҗ авад, нульмсан арчв. Делгр невчк төвк- нәд хажудан суусн көвүнүр ширтҗ хәләчкәд, өврҗ су- рв:

— Баатр?!. Чи энүнд ю кеҗ бәәхмч?

— Гимназьд дасҗаңав.

— Шин Кермнд юңгад эс одсмч? Мана Сал теегин баһчуд тенд дасналмн? — болҗ Делгр улм алмацв.

Баатр Хечинов күүкнә сурврт хәрү өглго, инәҗ келв:

— Чамаг Губернаторск садт үзчкәд, түрүләд нүдән итксн угав. Кесгтән ардасчн дахад, тедүкнд йовв.

— Таньсн болхла өөрдхмн билә.

— Кү күләҗәх, уга,' күләҗәх бнш, хәәҗ йовхичн мед- чкәд, харш болшгоһар...

— Чамд икәр ханҗанав, — гиһәд Делгр, цогцинь ширлсн шора-тоос, хог-бог, киртә тоотыг бнйәен сегсрҗ хайҗах мет, генткн ормасн шурс босад, ке сәәхн буш- му дән саҗад, деерән өмссн өлгмр джемперән чикләд, хәру скамейк деер суув. — Баатр, мини сурврт хәрү өг- сн угач?

--- Яһад чамаг эи скамейкүр авч ирсим медҗәичи? — болад Баатр мусг инәв.

— Би хамаһас медх биләв, — гнҗ Делгр, йосндан төвкнәд, эн таньдго күүнә ик балһснд эврә станицин кө-, вүн харһснд тәвсн хөвдәи ханад, түүг дахад бас ииәмск- ЛБ.

Баатр күүкнд тиигхд болси йовдлаи келж өгв.

Делгрт, көвүнә келснәс, делкә деер дуриас талдан

11 Балакаев

321

сурһуль даслһн, көдлмш келһн, цергт цергллһн, буцлһ татлһн, революции хүвслт бәәх хәру уханднь орж/дәк- нәс ичр-һутрнь серҗ, тср сурсн геин болн һәргтә сурвр- тан бийән гсмшәв.

— Буруһпм тәвҗ хәәрл, — гичкәд Дслгр көвунә һа- рпг чацһар атхв...

Тер цаган санад, Дслгр эн үвлин шүрүп салькнас хорһдад, орс чонҗии барун эрст немрләд, бөгдиһәд зог- сад бәәнә. Җөөлн ксрмн үч түүг җиңгәс харсна, болв һоста көлнь даарад, күүкн зәрмдән доран тавшна, болв «иегндән күрнәв— күләнәв» болҗ Делгр шиидәд, сөө- һин харңһуһас әәҗ-усхл уга, һанцарн зогсад бәәнә.

Нег мөслсн шиидвр кедү дүңгә әрүн болвчн, бәәдл- җирһл — эврә зокалта болна. Күүкп оратсндан түрүләд бийән гемшәҗәсн болхла, генткн түүнд орҗ ирсн тоол- вр Делгрин нүднәс заядар нульмс- асхрулв.

Баатр өдрәһә харһад, энүнд үзлцх болҗ үсцхләрн, келлә:

— Намаг невчк оратҗ гихлә, эрк биш күлә. Би Ока- нур орад һарх зөвтәв.

«Ока... Городовиков Ока түүнд нанас дота болҗа- на... — гиҗ Делгр һашутаһар тоолад, нег мәслсн шиид- врнь чинрән алдад, көвүнә һацанд хәрхәр, чонҗпн нс,м- рәс иигән һарад, чолун герән темцв. — Би оратув. чи нанас давуһар оратвч. г. Су, су, тер Окандан. • .»•

10.

Хечиновин уңг-тохм — харалта уңг-тохм- Түунә өвк Хөөч үн олнав гиһәд, станичн хурл болхла, нүдндан уз- гдсн дуту-дундыг илдкҗ келәд, бәәхтә хазгудт һә болдг билә. Түүнә йосн неринь ода күн медхш — түүг әмтн «Одак», «Саак» гидг бнлә.

«Саакиг» Сал тсегии аду, бод мал, хө өскэчнр конь чигн көдлмшт эс авхла, тер, геснә теҗәлпн төлә. Пк Дэ- рвдин һазр орад, тенд далн тавн миңһн хөөтә Букреев гидг байнд одҗ зартдв. Букреев торһн нооста Можайск шпанк тохмта хөД өскдмн, тер хөөдин нооснь нәрхн дес- рән, тосн чиихлтсн көлстә болад — хамгин үитәд тәол- гддг билә.

Тер байна хөөнә ард үвлпг үвл гилго, зуниг зун гил- го дахад йовсн «Одакд» Хөөч гисн нерн шпңгрәд хуурв.

322

Эцкәп өцгрхлә, Хөөчпн көвүд Бсмбэ Лпж хойр хәр\ Пй Б\\'р/1\'рн нүүж ирв.

■’.Нпж, ахасп номһп зацта, наһнпрап дурасн учряД- хазгудын тоод хәрү авгдв, болв эцкләһәп әдл чпк бәрв- _тэ. бас үн хәәһәд, станичп хурл болхла. харчудыг, бслв- _СП хазг гсргдпг, оруд мужгудыг татж келдг Бсмбз б;н' «Одак», «Саак» гисн нср зүүһәд, станичн атаман.ла. аду ескәчпрлә. хурлын ламла дацгин цүүгәтә баәв. Тсгзд чнгн Бембә удан әмд бәәсн уга.

Эцкнн нерн— Көвүнд ирдг. Баатр станичн школ тог- сәһәд, цуг сурһульчнрас сән гисн аттестат авб. болв тү- үнд цааранднь йовҗ медрл авдг дөң уга болв. Авһ ахнь эврән угатя, экднь Баатрас талдан кесг үрд бәәнә Тсгәд баахн көвүн олна дөңгәр ах сурһульд йовултн гиһәд эрлһ орулҗ өгсн, станичн парвлян түүиә эрлһнд «чини өвкчн чнгн, чини эцкчн чигн олна зөөрт хань тәвсмн биш» гиж, хәрү өгв.

Парвлянд болен күүндврт Хечиновин эрлһиг һандхн күн дөңнсиг көвүн меднә: тернь —атамана дарук Горо­довиков Ока. «һанц модн. — 'һалд өр болдго». Окан өм- нәс цуһар бослдв, нег үлү станичн атаман Алювинов Ланцин. Ланциңә тиигдг бас учрта: Баатрин өвк Хөөч түүнә эцкин Ик Дөрвдәс көөсн арвн мөриг зүсәрнь таняд бәрүлҗ өглә; көвүнә эцк Бембә Ланциниг оруд мужг мекләд, шим тату һазран түүнд нәәмәдлчкәд, тср орсас дала ял неквә гйһәд олна хург дсер шарла, чирәһинь улалһла, андлла.

Талдан көвүдиг олна мөңгәр сурһульд йовулна. Ба- атриг, түүнә уңг-тохмнь харалта болен төләд, дөңнсн уга.

Сурһульд сүзгән өгсн көвүн, ода яһдм гнһәд ухалж- ухалж, кенлә чигн зөвшәллго, селвҗ өмсх хувиан дәр- вад дүрәд үүрч авад, экиннь өгсн цөөкн мөңг хавтхлад, дорд үзг хәләһәд, йовһар һарад йовв.

Тенд, Әәдрхнә губерньд, хальмг келн-әмтнә залач- закрач бәәнә гинә. Тер залач байн, угатя гиҗ йилһл уга, гстән-герл, сурһуль-медрл авхар бәәх баһчудт дөңгэн күргәд, Әәдрхнә гимназьд, реальн училшцд бпш, нам Хазн, Шарту, Москва балһсдур йовулдг чигн.

Баатр икәр өгснднь хонад, баһар өгснднь үдләд йо- вҗ, Хальмг теегиг деед захаснь дорд зах күртл һатлад, аш сүүлднь, Әәдрхн балһсар орҗ ирв. Түүнә зууран үзсн тоот көвүнд наснаннь туршарт мартгдшгоһар тиизлгдәд

323

хазг-хальмгул. тесгт бәәсн Әлдрхпә хальмгу- \.ф 8мхла ' тсигрпи жирһләр бәәси бэәж.

^Д Орсп гер болһнь, хальмгин хуучн авъясар, ЦәаПән ичпад, бозап кеһәд, тоста шүүрмгән тәвәд — бәәсәи вг- Дю иовсп көлгтә күн харһхла, тергндәи суулһна, птәнь учрхла - ардап сундлна, дарук хотнд күргнә. Ьо- ¹_Лв точно бәәх-бәәдл бузр болчкад — яду, яду болчкад - харнһу, харцһу болчкад - иргч уга. Орси гер болпчд гемтә кевтсн күн харһна, захан негнь, ишкә герт түлон һалын утанас пүдпь уласн, өөр һооҗсн...

Уга, Баатр эн бәәдлиг кезәдчн мартшго, эн амтнд ге- рл, ссрл, медрл өгхин төлә эврән сурһуль дасх зовтә. Ха- льмгуд санан-ссдкләрн дала-нала болвчн, бәәх-бәәдләрн уга-яду, харңһу-сохр. Эдниг кен иигтлнь дажрсмб, харц- Һү тамин амнур авч ирсмб, үкәд чилх хаалһд орулсмб? Ксн, ксн, кен?.. һанцхн Әәдрхнд биш, нутг болһнд ас- рач бәәнә гинә. Тер асрач эн әмтнә түрү-зүдү, зөвдң-зо- вүр, гем-шалтг үзҗәдго болхув?..

Баатр Облупинск талва деерк хальмг келн-әмтнә Заллт бәәх хойр давхр герүр ирв. Генткн өмнәсиь, боодгнь алдрсн улана усн кевтә, җирәд шаху көвүд. зүн һартк ут эрсин үүднәс деврәд һарч ирәд, хаша дотркиг дүүргҗ шуугв. Теди нүр үүдәр орҗ аашсн зүсвр кввү үзәд кесгнь Баатрин өмнәс тосад гүүҗ ирв.

Хазг хувцта таньдго көвүн теднәс сурв:

— Хальмг келн-әмтна залачур альк үүдәр орхмб?

— Түрүләд кенән кел? — гиҗ маштг нурһта, далһа чирәтә көвүн сурв.

—• Баатр, — болҗ Хечинов хәрү өгв.

— Альдас ирвчи?

— Юн кергтә йовнач?

— Залачар ю кенәч?

Көвүн болһна сурврт хәрү өгхлә, дала цаг кергтә,. тегәд Баатр, эн бийинь эргәд дарцҗах көвүдәс бит, те- дүкн онц зогсҗасн, җөөлн хәләцтә бичкн көвүнәс сурв:

— Нернчн кемб?

— Май-йор-ров... Бад-дм.

— Бадм, задач хама сууна? — гиҗ Баатр, эн таасг- дсн көвүнәс дәкн сурв.

— Э-эн ү-үд-дәр-р ор-ртн, — гиҗ бичкн көвүн, барун һарт бәәсн үүднүр заав. — Хойр-рд-дгч д-давхр-рт.

—Ханҗанав, Бадм- — Бийнь шинкән арвн долата Хе-

324

чинов, эн бичкн көвүнә хоҗһр толһаг таалчкад, хМайоро- внн заасн үүдәр °Р^В-

Хальмгин за'лач дегд дааврта кергтэ боладв, аль чин- 1эн үзүлхәрв — көвүг зөвәр удан күләлһв. Аш сүүлднь, тартан зузан папк бәрсн, медәтәвр күн һарч ирәд, хазг көвүнд келв:

— Таниг Борис Эммануилович күләҗәнә.

Баатр дорваһан өмн хорад үлдәхдән харм төрәд, тү- үгән теврәд, залачин өрәһүр орхла, сарул у залд, ноһан цемгәр бүркәтә столын цаад бийд, шүрүн бәәдлтә, сар- сасн сахлта, өндр күн сууна.

—• Залачин зергәс, мендвт! — гиһәд 'Хечинов, эн ик чинртә, нертә, ямта күүнд келхәр урдаснь белдсн тоо- тнь дор ормдан мартгдад, хол хаалһд йовад шурдҗ од- сн үкрин арен һоснаннь тавгиг мәәмрүлҗ ишкәд, хаша дотр харһсн бичкн көвүнлә әдл, келкәрҗ келв:

— Би-и С-сал теег-гәс ир-рүв...

Криштафович көвүнә чирәһинь, нүдинь биш, хувцинь эргүләд, көләс толһа Күртлнь кесг дарҗ шүүрдәд, Баат- рин мендд чигн хәрү өгл уга, келсн үгмүдиг чигн онь- гтан авл уга, тагчг сууна.

Хечинов, энчн дүлә болҗана гиҗ тоолад, «ноха усн күзүндән күрхлә экләд усчна» гишң, цуг чидл, зөргәнху- раҗ, келкәрҗ келсән, ода бийән һартан авч, чаңһар да- втв:

— Би Хечинов Баатр Бембинович гидг күмб. Сал тее- гәс ирүв.

— Соңса бәәнәв! Бичә хәәкр, дүлә бишив! — болж, залач уурлв.

Баатрин агсгсн чидл, зөрг, эрчмн хәрсн деесн кевтә, Криштафовичин тер уурта дуунас дәкнәс салврҗ одв.

— Хечинов, юн һазрур ирсән медҗәнч? — гиҗ Борис Эммануилович шүрүтәһәр соньмсв.

— Хальмг келн-әмтнә залачур...

— Би кенән чамаг угаһар меддүв. Күүнә сурвр эс медх, күзүн деерк моһлцгчн хоосн болвза? —*-гиһәд Кри­штафович, нәрхн хумха хурһан шовалһад, цохан бурһу- дҗ сурв:

— Залачин зергәс, тана сурвртн нанд йосндан медгд- җәхш, — болҗ Баатр әәмв.

— Чини ирсн балһсна нерн юмб? — Борис Эммануи­лович урднь хурһарн эврәннь цохан бурһудсн болхла, ода хойр нүдәрн көвүг бурһудв.

325

-- Әәдрхн.

..... Тппклә чп одх балһсап эндүрсн оолвзач?

Уга, би пппплц танур, Ээдрхн тал ирүв.

— Ик соньн йовдл, цань у га өврмжтә йовдл, гич- кәд Кршнтафовнч, суусн жөөлн креслоһасн босад, у са- рул өрә дотраһарн кпиһслж, йовдңнв. Тер генткн тоолвр зүүһәд, көвүнә өмн одад, хойр һаран гесн деерән салалҗ атхад, эркәсән эргүләд, чочаҗ келв. — Чи, тегәд, Бирю­ков тал ирҗ йовдг болвзач?

— Тертн кемби?

— Ха-ха, Иван Алсксеевичиг меддго күн бас бәә- дви?.. Әәдрхнә хазг цергин атаман.

— Уга, нанд Борис Эм-эм-эм...—Хечинов папкта ка­рч ирсн медәтә залуһин келсн нериг сәәнәр тодлж. авла, зуг эн өмннь зогсҗасн ик ямгин бурһудсн киитн хәләнәс, түүнә эцкин нериг хаҗһр келчкхдән әәһәд, тер әәлһнәсн улм үүмәд, үүмлһнәсн дагҗҗ келкәрәд, маңнаһаснь кии­тн көлсн чиихв. — Нанд хальмг кел-лн-әмт-тнә ах-хлач кергтә.

— Не, тиим болхла, соңсҗанав.

— Нанд сурһуль дасхд тана дөң кергтә, — гиҗ Баа- тр, эн чингдсн бәәдләс болн өндр ората, ик терзмүдәс элвг гегән тусҗах сарул өрән күнд аһарас мөлтрҗ һар- хар, ирсн кергән шуудтнь цәәлһв.

Сарсасн сахлта, өндр нурһта хальмгин задач, генткн күрҗңнҗ инәһәд, хол-хол алхад, хәрү ик столыннь цэад бийд одҗ сууһад, хойр (һаран делгәд, бнзһнь күрч келв:

— Чамаг эрүл күн бишичн орҗ ирлһнләчн медләв.

— Би төрүц эрүлв! — болҗ Хечинов уралан ишкв.

— Эрүл хазг көвүн, хамгиң блн школмүд бәәх Тедгэн үлдәчкәд, нааран ирхий?

— Би эклц школ төгсәчкүв, тегәд гнмназьд орх күсл- тәв...

— О, нанд гимназь уга, нанд пансионат бәәнә, — гнж Криштафович һаран делгв.

— Пансион төгсәсн көвүдт цааран йовж, сурһуль да­схд таниг дөң болна гинә.

— Хечинов, мана хоорнд күүнддг төр уга- Би чамд келсн бәәнәлмн — балһс эндүрҗч гиҗ. Шин Кермн тал од, тенд чамд дөң болх, эрк биш дөң болх йоста. Не, менд йов!

Баатр, арһ уга, доран эргәд, хальмг келн-әмтнә зал-

326

врнн гертәс һарв. Хаша дотр саахнда шуугҗасн көвүд, занятьдан орсн бәәдлтә, негчн кун үзгдхш.

Хечинов Облупинск талваһас өөдләд, Московск ууль- нцд күрәд, зүн һартан эргәд, зөвәр йовад, Губернаторск нк садар орж. ирәд, үүднәс хол биш, нигт моддыи сүүдрт бәәсн скамейк деер сууһад, эн парта орчлң дсср ор һан- цан мсдәд, эң зах уга делкә альхна дүңгә болж. тоолг- дад, бпйән кедү дүцгәһәр батар бәрхәр седсн болвчн, чпдлнь күрч өглго, скамейкин нурһнд мацнаһан түшч- кәд, усн-цасн уульв. Көвүи сад дунд һанцарн бишән ме­дка, болв нсгчн күн түүиүр өөрдҗ бәәхш.

«Уга, би аавлаһан әдл Букрсевин хөд, авһ ахлаһан әдл Корольковин аду хәрүлхәр седҗәхшив. Би, би.

Баатр хаалһан эврән шүүҗ авла, гегән-герл бийдән шиңгрәчкәд, арһта болхла, олнд тусан халдах, арһ уга болхла, олн үртә экдән дөң-түшг болхар шиидлә. Ода тер күслнь өңгәлт тасрад, бәәдл-бәрциг һатлҗ һарад, җирһлин җидхд күрсн көгшн өвгн кевтә, тамин амн де- ср, Эрлг хаана үүдн хоорнд ирҗ зогссн болв.

Ик Буурлд болен йовдл, эндр эн Әәдрхнд, Облуппнск талва деер һарсн үүл — нег йозурта, нег һолта, нег түң- гтә: уга-яду улст, угатя хазгудт уралан йовдг хаалһ уга, улмд унх там кезәдчн белн.

Арвн долата Баатр түүг гүүнәр медсн учрар, Иҗлин уснд унҗ үкснь сән болхнь, аль сөөдән харңһу болхла, эн Губернаторск сад дотр нег моднас дүүҗлгдҗ үкснь гиигн болхинь ухалад, ардк улан-махн үрдтә экэн са- над, эврә бийиннь һалвр бичкн насан тоолад, улм-улм эңсҗ, экрҗ, хордҗ уульв.

Көвүнә хаҗуд нег күн сууһад, түрүләд Баатрин ээм деер һаран тәвәд, дәкәд хавтхасн дөрвлҗн эрәтә альчур һарһад, нульмснас норҗ одсн чирәһинь арчад, эвлүнәр келв:

— Төвкн, кукн. Залу күн махмудан иигтлнь сул тәв- дмн биш.

Бичкн күүкд бийән күн таалхла, улм күч авч уулвд­ел а әдл, Хечинов, таньдго залуһин җөөлн дуунас зүркнь урдкасн үлүһәр хорсҗ түңшәд, кинь давхцҗ экрв-

— Не, ууль-ууль, уульхла зәрмдән чееҗ ууддмн, — гиҗ таньдго күн зөв өгв. Тиигҗ келхләнь Баатр, түүнлә һацсн кевтә, уульдган уурв, зуг экрлһнь зогсҗ өгл уга, зоһдлһнд хүврв.

— Чи Сал теегәс ирсң көвүн бәәдлтәч. Долан жил хо-

327

оран би, бас намрин түрүп сарла, танахн тал одад, цуг арвн һурвн станпцитн эрглэв, — гиҗ таньдго залуг ксл- хлә, Хечинов алц болад, хаҗудк күүнүрн, зовкнь болчи- сн, нульмсар дүүрц нүдәрн хәләхлә, тсрнь җир һарся наста, тек буурл сахлта, хуучн хар шляпта, түүнлаһәч эдл бор көрсн хар күлттә, чачран эвкәд өөрән тэвчксн орс өвгн.

Сал тесгт хальмг ксл меддг орсмуд бас дала, болв ним тохнятаһар болн нәрнәр эврәннь кел меддг кууилэ түрүн харһҗана. Көвүг невчк төвкнсиг үзәд, өвгн инәҗ һаран өгв:

—Не, таньлдый. Мини нерн-усн Алексей Матвеевич.

Баатр өвгнә һариг атхад, түүнә өндр, өргн маңна хә- ләһәд, хо цаһан чирәһинь ширтәд, урднь эн күүг хама үзсн болхув гйһәд, ухаһан күчлҗ өгв.

— Өвкинтн нерн кемб? — болҗ, аш сүүлднь, Хечинов зөргшҗ сурв.

— Э-э, мек һарһхмн биш, — гиһәд өвгн инәв. — Тү- рүләд эврәннь нер-ус келх кергтә.

— Хечинов Баатр.

— Баатр?!. — Алексей Матвеевич көвүнә нериг дав- тҗ амлчкад, өргмҗтәһәр келв. — Иим нертә күн ууляд бәәдв!

—Уульсн баһ, бийән дүүҗлҗ үкх кергтә, — гиһәд Хечинов, негл эн медәтә күүнлә наснаннь туршарт тань- лта кевтә, седклән нул уга секв. — Хальмгин залачур орад һарув, гимназьд орхдм дөң-нөкд болтн гиҗ сурув. Тер намаг наад бәрәд, өрәһәсн көөһәд гишң һарһчкв-

—■ Тегәд тер ямтас көлтә үкхәр бәәхмч? — гиж, Алек­сей Матвеевич, инәдгән уурад, халта дууһар сурв.

— Нань оддг һазр уга болхла яһнат? Мини уңг-тохм, харалта болен учрар, мана Платовск станичн парвлянд олна мөңгәр цааранднь сурһуль дасх дөң күргшго ш и яд­ер авб. Тиигхлә энд хальмг келн-әмтнә асрач бәәдг чпгн, гегән-герл авхар ссдсн баһчудт дөңгән күргдг чнгн гнх- ләнь нааран ирләв. Тер хаат дураҗ сахлан урһасн Крп- штафович хал,ьмгин залач биш, теднә шигдәч, шимәи бәәдлтә, — болҗ Баатр цуг ө-һундлан келв.

— Ода хама бәәнәч? — гиҗ Алексей Матвеевич кө- вүнәс сурв. — Таньдг күн эн балһснд бәәнү?

— Уга. Эндр шинкән ирләв.

— Не, тиим болхла, намаг дах.

Күн кезәдчн тәвсн хөвәсн цөкрхмн биш. Хечинов Ба-

328

атрла харһсн күн— профессор Позднеев бәәҗ. Делкәд нсрнь туурсн гүн номтып чинр эн балһснд дааврта бә- аи\. Алексей Матвеевич көвүг гимназьд орхднь дөң бо- лад, энд ксрг-төрәп күцосн — Пстербурган орад йовҗ одв. Түүнә хөөн Хечинов тсндәс сар болһн мөңг авдг ОО.1В. Түрүн эшндән, тср мөңгиг кен илгәсинь медәд, хо­ру йовулчкхар шиидвр авчкад, дәкәд тиим ик ач-тус ке- сн күүг өөлҗ-һундахдан харм төрәд, өрәл җил шахуд тср прәд бәәсн мөцгиг һарһл уга хоршулад, кемр Позд­несв дәкәдӘәдрхнүр ирхлә, эврән һарарн бәрүлҗ түүнд өгхәр нег мөслв.,

Баатр гесән теҗәхин төлә сурһулин хөөн заһс эд- бод кедг заводт көдләд, һал кермәс аца зөөҗ буулһад мөңг шиңгәдг болв. Тер хоорнд Хечиновд шин үүрмүд учрв: ЯнДһа-Мацгас — Майоров Бадм, Хошудас — Ман- җнн Нагнун, Баһ Дөрвдәс—Джиринтеев Бадм, Эренце- нов Ваня эдн. Цааранднь бәәх дутман нәәҗнр одн бо- лад, Февральск революции хөөнэн үүрмүдәрн дамҗулад, нутг-нутг болһнд кенә кен гидг сурһульта, медрлтә, олнд тоомсрта залус бәәхиг медв. Хальмг Базрт — Петкиев Церн, Бадашов Түрвә, Гайфутдинов Шагит, Яндһа-Мац- гт—Джалыков Хохал, Котвыков Пүрвә, Хадылов Сан- һҗ-һәрә, Баһ Дөрвдт — Чапчаев Арш, Эрктнд — Душан Үлмж, Ик Цоохрт — Манкиров Һалзн, Очиров Бокта, Баһ Цоохрт — Отхонов Хоҗа, Хошудт — Кекеев Эрд- ни-Ара, Корсикой Нәдвд эдн бәәхиг медәд теднә зәрмс- ләнь өөрхн таньлдв.

Әәдрхнд ирсн даруһан Баатр, Алексей Матвеевич түүг гимназьд орулхар көөлдҗ йовсн цагла, бас нег со- ньн күүнлә таньлдла. Хечинов профессориг күләһәд, Позднеевлә түрүн харһсн скамейкдән суула.

Алексей Матвеевич нааран ирхинь медсң бийнь, тү- үг хажуһарн давҗ одвза гиһәд, энд-тендәс аашсн әмтиг Баатр шүүрдҗ хәләнә. Генткн Хечиновин хәләц баһ нас­та хазг офицерин хәләцлә зөрлцв. Хазг хувцта хальмг көвү узсн офицер алц болад хаалһасн хаҗиһәд, Баатрур өөрдәд, өөрнь суух зөвшәл сурв.

Тер хавтхасн портсигар һарһад, бүркәһинь ә һарһҗ секәд, Баран Хечиновур суңһад келв:

— Папирос автн.

— Би тәмк татдгов, — болҗ Баатр тагчг болв.

— Җигтә юмн, хальмгуд дунд хазг хувцта кү шпңкән

329

үзжәнәв, — гиҗ офицер ииәв. Та эн һазрин күн биш- вт?

— Уга, бп тецгә хальмгв.

— Тпиклә, таньл болый, — гиһәд баһ наста хазг офицер һараи өгв. — Аристов.

— Хечинов... Баатр.

— Мини нери — Мина-.. Мина Львович.

Тер таньлдсн күнь — һурви жил хооран Оренбург? хазг юнксрск училищ чиләһәд ирсн, Әәдрхнә 1-гч хазг полкд церглжэх, шникои хөрн зурһата офицер боли; һа- рв.

Хечиновиг гимназьд орсна хөөн Баатр Мина хойр хая-хая харһдмн, типклэ Аристов эн көвүнәс теңгә хаз- гудын болн хальмг-хазгудын тускар мөлжҗ сурдмн. Нег дэкж, Мина эврэннь тускар келҗ өгв: тавдгч жил рсво- люц болхд, түүг көдлмшчнр дөңнсн демонстрацд орв гиһәд, арвн хонгт түүрмд суулһад, дасжасн хазг пансио­на классическ гимназяс көөҗ һарһҗ. Түүнә хөөн Арис­тов Киев балһснур одад, университетд юридическ факу- льтетд орҗ. Тендән студентнрин үүмәнд орлнад, дэкэд сурһулясн көөгдәд хәрү Әәдрхнүрн ирхләнь, хазг цгрга ахлачнц көвүг бүкл җилдән гетҗ шинҗләд, аш сүүлднь, түүг чикрҗ гиһәд, Оренбург тал сурһульд йовулсн бәәж.

Империалистическ дән эклхлә, Аристовиг фронтд ав- чксн, Хечинов зуг хальмг үүрмүдтәһән үлдв. Февральск революц болсна хөөн Мина генткн хәрү Әәдрхнүрн ир- әд, ода гимназии дөрвдгч класст дасҗасн Баатриг эв­рэннь нуувчин болн ил көдлмштән шунмһаһар орлцулв. Хечиноз дигтә иим өргмҗтә болн омгта бәәсн саамдан Делгрлә харһад, түүг басен Тюмень нойиг Губернаторск садын хамгин олн-әмтн хурдг һазрт цокҗ унһаһад, кезә нег цагт эврән нульмсан асхрулад суусн скамейкүр күү- киг дахулад авч ирв.

Эн скамейк, Баатрт кишгән халдасн скамейк. Энүнд Алексей Матвеевичлә харһла, энүнд Мина Львовичлә таньлдла.

— Дөрвн жил хооран би дигтә энүнд уульж суулав, — гиж Баатр инәв.

— Бас дурнас көлтәйи? — болж Делгр, биплэһән уч- рсн тоотыг нег станициннь көвүнәс төрүц нул уга кслж өгхәр шиидәд, бас инәмсклж сурв.

— Уга, сурһуляс көлтә.

— Буруһим тэвж хәәрл.. •

330

Делгрин атхсн һарас, ток цоксн кевтә, көвүнә Мах­муд хал-хал чичрәд, цааранднь үг кслҗ чадлго, бахлу- ринь сүүдр дәврсн мет, тагчг болҗ одв. Күүкн бас, Баа- трин өмн нуувчан делгхәр седсн седвәрән соляд, арһул- арһул келв:

— Чамаг бурхн эврән наид дөц болтха гиһәд илгәж.

Эдн кссгтән тагчг суув. Бүрә-бишкүрин айс, дәрк минь, тенд-эид күңкнәд бәәнә. Нүдән әрә һартл кесрсн улс хошадар сүүвдлдсн йовцхана, баг-багар хурад зогс- сн күүндҗәнә. Нсҗәдәр йовснь, мөңгн хама бәәнәч ги­ен хәләцтә, энд-тсндән нүдәрн шүүрднә. Тедн дунд хав- тхд ордгуднь, гермүд тондгуднь чигн йовх бәәдлтә. Эн әмтнә бәәдләр, һазр деер цусн асхрҗана, салдсмуд үк- жәнә, орчлң дәәвлҗәнә гиҗ санҗ болшго.

Дслгр боев, Баатр бас түүг дахв,

— «Московск» гостиниц энүнәс холий? — гиж күүкн сурв.

—Тер бәәнә, — гиһәд, Хечинов хол биш үзгдҗәсн һурвн давхр герүр заав.

— Не, би йовнав, — болад Делгр Баатрин заасн үз- гүр һарв.

—Буру эс гихләчн — күргчкнәв.

— Эврән сурхдан чамас эмәвүв, — гиҗ күүкн арһул келв.

— Чи нанас бичә ичҗ-эмә, би чамаг кезәдчн өөлж- һундахн угав.

Гостиницин һаза ирхлә, ик шил терз һатц бас бүрә- бүшкүр эңсәд бәәнә. Ресторанд хот ууҗ суух улсин ум- снь халсн, теднә шууган чолун гериг чичрүлсн болҗ ме- дгднә.

— Орад хот уухмн болвза? — гиҗ Делгр келв. — Үнән келхлә, би эндр нам үдин хот эдләд угав.

Баатр күн болҗ иим үнтә ресторанд орҗ үзәд уга, дәкәд түүнә хавтхнь хоосн, тегәд, мууһан болн тагу- тартган медүлшгон төлә, өргмҗтәһәр келв:

— Би маңһдуртан ирнәв, тер цагт чи бидн хойр дур- та хот уудг гертчн одхмн!

— Тииклә намаг өр цәәтл харһнтха гиҗәнчи, — бо­лад Делгр, инән бәәҗ, эс медгчәр, көвүнә альхнд бичкн ридикюлясн һарһсн илгн түңгрцгән атхулад, һараснь эврән көтләд ресторан тал орв.

Эн цагас авн Баатрт талдан бәәдл-җирһл эклв. Өдр- тнь сурһуль, асхнднь Делгрлә харһлһн, тер хоорпд Мина

331

Л1ВОПИЧ1.11 даалһврар гимиазьд дасдг көвүдиг больше- „нкудип митинг болх Александровск садур, Губернатор- ск садур дахулж. одх кергтә болпа.

Делгр Әәдрхиә Марпинск гимназьд орхар, Хаана се- ләнд бәәсн Стоюнннә гпмназяс иаасдан сурулсн. тер «эзн күүкд күп цааспнь плгәхпн орчд, эцкднь күүкнти Әәдрхн орад зулҗ одна гиһәд хайгинь өгч. Түүг сонссн Арсинов, түрүләд гимназии директор гергнә бичгиг итк- лго, Каледина даалһврар Петроград орсн Улановд суц- һуг цокад, негинь йилһ гиж. сурв. Бадмас «үнн» гисн хәрү авчкад, Акиш, Корольков Александр Яковлевичин адунас тохм салһж. авсн, зесрд һалзн, дөрвн шиирнь булг һурвн мөр тарантаст татад, нарн һарх үзг хәләж, довтлв...

Губсрнаторск садт болен митингт эццн чирәтә, нүдн- дән Баатрла әдл козлдурта, шиңгн үсән барун талаи аюлҗ самлсн, бүтү захта бор кпилгән, күүкд күүнә хув- цн мет, зүн талакшан товчлсн, нәрхн өндр, һуч күрәд уга наста күн үг келв. Эн митингт Баатр Делгриг бас дахулҗ ирв. Күүкн тер күүнә келҗәсн үгмүд соңсад, икәр өврмҗ кев. Үг келәч Цаг зуурин правительствиг цань уг.аһар му келәд, терүнә «дәәг диилвр бәртлән кех- мн» гисн шиидвриг гемшаһәд, тер правительств олн-әм- тнә өмнәс ямаран хаҗһр йовдлмуд һарһҗахиг илдкәд, ташр деернь, тер цаг зуурин йосиг дөңнҗәх меньшевикү- дин, эсермүдин урвач үүлдвриг бас делгҗ хайв.

— Кен келҗәхинь медҗәнчи? — гиҗ Баатр, ик омг- таһар үр күүкнәсн сурв.

— Кемби?

— Трусов.

— Чи таньдвчи?

Хечинов эс соңссн кевтә, Делгрин сурврт хәрү өгсн уга. Дәкәд, скамейк деер зогсчкад, барун һаран хүрү- ләд халунар үг келҗәсн Трусовиг өздң бәәдлтә кесг улс татҗ у^һахар уралан шурһхла, көдлмшчнр, урчнр, сто' лярмуд, токарьмуд тедниг хәрү көөһәд, һар-һаран бәрл- дәд, хойр-һурвн эрәд күцәд, дурта күүһән харсв. Баатр бас, Делгриг үлдәчкәд, тер улсла негдәд нудрман атх- лдад, эрст тохрад зогсв. Күүкн терүнд төрүц өөлҗ-һунд- _сн уга— Делгрт түДү дүңгәһәр тер Трусовин келсп тоот төм болн чик үгмүд, тер үгмүднн утх таасгдв.

Асхнднь Баатр Делгр хойр «эврәннь скамейк» дее< рән ик удан суув.

332

Александр Евдокимович — большевик, — г и ж. Хе- чннов цәәлһв.

—' Большевик? — болж Дел гр а ли, болв. — Ьи тед- ипчн. күн-муусла эдл, зута, зуг амт алх-булхин төлә, Әрәсәг немшнрт хулдхар бәәх улс гиҗ сапдг билэв.

- - Тегәд ямаран бээж? — Баатр модна сүүдр тусжа- сн бийнь, үр күүкнәннь нүднг ширтж хәләв, зуг нүд- ноннь хэлоц чигп, чнрәннь бээдл чпгн үзж чаден уга.

Минпһәр болхла, йнрпн улсла эдл. Зуг...

Зуг юмб? — Делгрнг зогсж одхла, түүнә чирәһинь сүүдрт сәәиәр эс үздг болвчн, седклинь медхәр шахж СҮрв.

Зуг наадк улсас чик ухата, олна сә хәәлоч оолж медгдв.

Хсчннов күүкнә һариг чацһар атхад, халунар келв.

Александр Евдокимович арвн зурһатаһасн авн ре­волюции хаалһд орҗ, кесг дәкҗ түүрмд сууж! Кедү дә- кҗ герпнь .негҗсинь, сурлһ өгсинь тоолхла, чи ман хонрин һарин хурһд күршго!

Баатр, чи тегәд большевик болвзач?

Хөрн негтәв, болв большевик бишив. Тср ик һунд- лта.

— Чини келәр болхла, удлго чи чигн большевик оо- лх бәәдлтәч, —гиҗ Делгр гейүртәһәр келәд, өвдкүртә- һәр сурв. — Кемр большевик болхла, чамаг бас туүрмд суулһхий?

— Хаана йосн хольврҗ одла! Ода талдаи цаг...

— Тер талдан цагинчн тускар одак күн йнр мууһар келвшлмн, хаана йоснас деер бнш, нам, чидхнь, әмтнд күч үзүллһәрн давҗ тусх бәәдлтәһәр келв.

— Чи юн гиҗ санҗанач?

—Би урднь тиим үгмүд соңсад уга, умшад уга биләв. Ухалх кёргтә. Миниһәр болхла, түүнә кслснд худл уга, баячуд, зәәсңгүд, нойдуд урдк ксвтәи әмт зарад, теднә күч-көлс эдлжәхнь, шим-шүүс уужахпь, әмтиг, мал кев- тә, үклин нааһас йбвулҗахнь мел чпк.

Баатр бийпь чигн яһжахан медл уга, согтсн мет, ген- ткн Делгриг теврәд, урласпь, халхаснь, хамраснь, маи- наһаснь, нүднәсиь үмсв. Күүкн түүг хәрү түлксн уга, гемшәсн чнгн уга, зуг босад хол бпш бәэсн гостпницүр йовв.

— Делгр, хәәртә иным, буруһим Үәвж хәәрл? — бо-

333

Л7К Хсчннов. дслкә дсср хамгин пк хаҗһр, һутрта йовдл һарһсн ксвтә, бийән гсмшәв.

«Московск» гостипицпн үүднд прхлә, Дслгр, шамин гсрләс чигн, өөгүрнь нааран-цааран новҗах улсас чигн ичж-эмәл уга, Баатриг урласнь үмсчкәд, герүр гүүһәд орж одв-

Хечпнов тср сө унтсн уга. Ижлин көвәһүр прәд, модн тагт дссрәс көлән унжулчкад, тенд, энд хәәк.рсн һаЛ кер- мсин, Болдин бурм талас доңһдсн. паровозмудын, кссг прпстнә эргмд нпргжәх утспн ду, шууга, хәрглһ соцсхш: өрчнь дала-нала болад, зүркнь негт бульглҗ догдлад, псгт номһрҗ талваһад. таралцгнн орнд туссн мст, өргм- жтә, байрта, омгта боәно.

Дслгр, Дслгр, Дслгр... Аду өскәч байна күүкн хар- чудын бәәдл-жирһл хуваиж, большевик Трусовпн кслсиг таасж, түүнә боли талдан улсин хәәкрсн «Цуг йосиг Со- ветмүдт!» гисн лозунгиг таасва... — Тегәд тер ман хой- рпи хаалһ псгдхмн болхий?.. Байн хазгин күүкн... Тох- мнь харалта угатя хазгин көвүн.. • эдн хамдаи җнрһхми болхпй?..

Баатр баһ насндан басл ик зовлц, түрү, һуталһ, наад бәрлһ үзсн төләдән, бәәдл-ж.ирһлин ца-паадкпнь нәрнәр ухална, дурнд авлгдув гиж толһаһан үзг-чиг угаһар гее- хәр седжәхш.

Сөөнп дуусн зовкан эс харһулсн бийнь, Хсчинов нөө- рпь күрсн, махмуднь зовсн, цогциь сүлдрлсн бәәдл уга. Чпдхнь, тср урдк-урдкаен сегән-серглц, чаңһ-чиирг. жи- вр-далвагта.

Гимназнстнр бәәдг герт эс хонсндан Баатр кенәсчн әәжәхш, түүнд ода... сар, нарн, цолвң бәәнә... дурн, нньг, Дслгр бәәнә.. Көвүн, гимназь талан одхасн урд Дслгр и г бас нсг үзхәр, Ижлпн көвәһәс шивә тал өөд- ләд, тавн салата чонжпн өөр күрәд, зүн һартан эргәд, Мрсковск уульнцар йовхла, түүнә зүркнь г.енткп кпрд гиһәд. хара зөцдән хорсад, өрчиннь махн татгдсн бо­лад, ишкдлннь чацһаж. өгв. Гостиницүр өөрдх дутман. түүнә үүмәнь немәд, урмднь негт уралан шурһад, нсгт доран унтрад генүлв.

Хойрдгч давхрт һарч ирәд, Делгрин бәәсв хоран үүдпг арһул цокхла, түрүләд күн хәрү өгси уга. Эп хо- раһур Баатр кесг дәкж ирсн, -дөрв дәкж. үүдинь цокх болж күүкнлә үгплә, юңгад гихлә, Делгр, тал-талдан таньдго үлс ирлдәд, түүг дахулж хот уухар, иэвж серг-

334

хәр, тсатрт одхар, эс гиж һал кермәр новхар үрдг чигн. Тегәд тним улсас хөөһхин төлә, күүкн бәәсн хораһас I хая-хая һарна, Баатриг ирхиг күсл ксҗ күләнә

Хечпнов үүдиг улм чацһар Д^НР^В Д»»<>к цокв. I снткн үүдн сскгдәд, цань нүцкн күүкд күп үзгдәд. пааран >р- гәд, ууртаһар келв:

— Жоржик, бп чамаг бпйпм бичә эрт ссрүл гн<н бәәнәлмн.

Баатр алң болад, хәрү цухрад, хора эндүрсн бол- жанав гиһәд хәләхлә — Дслгрпн бәәсн номер мәп. Кн- вүн улм алцтрад, гостиницд көдлдг күүкд кү хаәж олад сурхлань, тернь хәрү өгв:

— Асхн энүнд нег күн ирҗ хопла. Тер күүкиг ирхнг басл удан күләв. Дәкәд тср күн сәәхн күүкиг эву.-' һурвн мөр татсн тарантаст суулһж авад, нарн һарал уга бәәтл гүүлгәд йовҗ одв.

Хечинов., эн зәңг келсн медәтә күүкд күүнд ханлт өргчкәд. адһмтаһар хәрү гүүһәд һархларн, зуурнь бәә- сн нк буһшта цецгәг унһан алдв.

«Төмр. •. Эрк биш тер андн ирәд Делгриг хулхалж авсн.болх... Түүг олҗ авад... алх кергтә!..»

Тиигхд Губернаторск садт болен йовдлын хәөн Тю- менә тускар Делгр чигн нег амн үг келсн уга билә. Баатр чигн түүнә тускар сурсн уга билә. Ода балһсна үульнцар, полицейское зулҗ йовх мет, адһмта гүүж йовх көвүн һашудҗ санна: «Тникд юн болсиг. юунае көлтә Төмр Делгриг һутасиг би дарунь яһад эс йилһен болхув, негнднь эс һарһсн болхув?.. Эднә хоорнд яма- ран залһлдан бәәсмб?. • Пиитрт, Хаана селәнд, эзнә хамгин әвртә гимназьд дасҗасн Делгр, тенд дасжася сурһулян хайчкад, юңгад нааран ирсмб?..» Баатрт генткн хамгин өвдкүртә болн басмҗта тоолвр орҗирв: Тюмень Төмр тенд кадетск корпус төгсәсн бәәнәлмн... Эх, Баатр, Баатр... харалта тохмин салтр... байн хаз- гин куүкн бийдән дурлх гиһәд нәәлдг — 'һәргтә домбр, тунг, мунхг... Нег нанла харһад, нег түүнлэ харһад бәәж. •. түүнә мектәһинь хәләһнч?.. Хәрнь, сүүлпн ца- гин эргцд дегд нанд ээлтсн болад бәәлә. «Зул —унтр- хиннь өмн падрдг...» Уга, байн хазгин күүкнә хаалһ талдан, угатя хазгин көвүнә хаалһ оңдан...»

Гүрм — һанцарн йовхш.

Хечнновнг гимназии үүдәр орҗ прхлә, дядьк-сурһач, шишлң түүг күләҗәсн кевтә, сүүһәснь шүүрч атхад, ди-

335

рсктории кабиистүр чпрәд орв. Баатрла хамдлн сурпуль дасжах үүрмүднь, шивр-ишвр шимлдәд, тедүкиәс хәллл- дәд, ард үлдцхәв.

Директории кабииетд урядник сууиа. лсчниовин к.тассив ах бани бас бәәнә. Эдн һурвули селгәдәр, кир- сләд хажах мет. сурврмуд өгв, болв көвүн, амндак ус ба.аһси ксвтә, тагчг, исгчн үг кслхш. Түүнә уханд һаиц- хн Дслгр: наараи гүүж аашхдан түүг байна күүкнд, ур- вачд, буру ухатад тоолдг, гемшәдг болвчн, о да эи учрси гүрмин сүүрд терүнәс, Делгрәс, хамгин үнтә, өөрхн, һан- цхн иәәлт, нарн, җпрһл угаг күцц медв.

Гимназии директор Хечинов Баатриг, болыиевикуд- лә залһлдата болснас иштәһәр, гимназяснь кэогджәх заквр умшв- Участкин урядник Хечинов Баатриг, одна бәәдлд әәмшгтә төләднь, Әәдрхн балһснас хөрн дөрвн часин хоорнд көөгджәх, дәкәд Әәдрхнә губернә һазрт чигн бәәх зөв уга гисн цаас умшж, өгв. Зуг һанихи түүнә класспн ах багш, толһаһан зәәлҗ, харм төрж, һаслдга- һар келв:

— Эх, Баатр, Баатр, генн тол!һа,-.. Хамгин билгтә сурһульчасн салхд нанд гиигн болһҗанчи^..

Хечинов муульта дорваһан үүрәд, бәәсн гимназии герәсн һарад, хамаран одхан эврән одачн йилһл уга, бүдрн-түгчәд балһсна уульнцар йовв.

Асхн, минь асхн Делгртә хоюрн- суусн «эврәинь скамсйкдән» ирәд, дорваһасн цаас һарһад, хойр бнчг бичв. Негинь Петроград тал профессор Позднеевд би­чи: «Дәкж нанд мөцг бичә илгәт.н, тана күргси ач-ту- ситн кезәдчн мартш угав», — гиж зәңглв. Наадк бн!- гинь хавтхлад, «эврәннь скамепкләһән», мөргжәх мет толһаһан һурв гскж, мсндләд салв. Московск уульн­цар дорд үзгүр йовад, рсальн училищ бәәсн герүр нрв.

Баатрпн өөрхн үр көвүд Майоров, Джирпнтсед Эрснценов эдно бәәдл-жирһлд чигн эн өдрмүдт ик \үв- рлт һарв.

Майоров Бадм, Надежда Георгиевна Матвее к» гн* дг багшин дөнгәр. хальмг пансион төгсәснәннь \ван, хойр класста Әэдрхнә балһсна училища орв. Ташр деернь, эн багшин килмжэс Бадмин кслкэрдгнь уурв - тернь түрүи пансионд орхдан дегд әәчкснәс көдтә нас зуур учрсн эрмдг бәәҗ. Февральск революции \вви, урдиь хальмгудыг рсальн училищд авдго базе и болх-

336

ла. ода авдг болв. Тегэд Майоров Соболсвин толһалдг рсальн учплищд орсн, дөрвдгч класст дасжана.

Баатр Бадмур прәд, хавтхдан бәәсн бичгән һарһж өгәд, өрчдән бәәсн өвдкүрән эн үүртән медүлшгон те­ла, күчор инәмсклҗ сурв:

— Эн бичгпг Мина Львовпчд күргҗ өг. Арһта болх- ла. эндр-маңһдур өгч үз.

— Сән. эрк бнш өгнәв, — болҗ Бадм халунар кс- лв. — Баатр, чи дорваһан үүрәд хамаран йовҗахмч?

— Хәрҗәнәв.

— Гсртксчн дуудҗану?

— Уга. — гнҗ Хечинов келчкәд, мусг инәв, — Хәә- рта \үрм, ода чамас юуһннь нуухв, намаг гимназяс кө- әчкв.

— Яһад?

— Дораһар гетәд бәәсн бәәҗ. Участкин урядник иш- ксн ишкдл болһним эндр умшҗ өгв. Күмн алц болхмн, нам үүрмүд хоорндан күүндсн күүндвр күртл темдгтә.

— Тадн дунд урвач бәәсн болҗана!— гиҗ Майоров халунар келв.

— Гегәд таднд уга гиҗ санҗанчи? — болад Баатр, үр көвүндән һаран суңһад, чаңһар нудрминь атхв. — Сагл, Бадм. Үүрмүдтән бас кел. Гетәчнр делгү дала.

— Хама йоввчн нег-негән мартхмн биш,—гиҗ Бадм" дәкнәс нег мөслсн дууһар келв. — Мана товч: «Цуг йосиг Советмүдт!»

Хечинов дөрвн җил хооран Хальмг теегиг деед заха- снь дорд зах күртлнь кемҗәлсн болхла, ода гер хаал- һаы дорд захаснь — Хальмг Базрас авн эклх болв.

Дөрвн Жилин хоо'рнд хальмгуд урдк-урдкасн угарҗ, нег үлү — Харухс нутг. Урднь ишкә гермүдтә бәәсн улс, ода икнкнь җолм өндәлһҗ, зәрмснь нам, толһап өмн та- шу һазрт нүк малтад, ораһинь керсң, бардмчар бүркәд, нохас кевтә, тер һазр гертән мөлклдәд орцхана-

Әмтнә хату-мөтү бәәдл, уга-яду түрлһ үзэд, Баатрин эврәннь зүркни зөвүрнь, түүгәр болхла, шин күртсн то- ад уд тоолгдв. Күн даарад, царцад, тому күртхлә, халун цә ууһад, нигт нооста девләр хучад, орндан кевтәд сәэ- нәр көлрхлә — тому эдгж одна. Тер мет, көвүнә зүркнд учрсн дурни шав, цагнь ирхлә, бүрлдәд, йосндан эдгҗ одх. Зуг эн түрҗәх, зүдҗәх, үкҗәх хальмг келн-эмтиг кеа харсҗ авхмб, кен тохм тасрхаснь гетлгхмб?.. Цаг зуурин правительств?.. Хоорндан йос булалдад каарчах

♦ 337

хальмгин сәәчүд?.. Уга; уга. уга„. Мана кслн-әмтнд залһх уле —һанцхн большевнкүд! Баатр ода тедииг мр- хн меднә. тсгәд чпгн больтпевикүдт нәәлжәиә.

Хсчинов, хол хаалһд һосиапнь ул тасрад уясн. көл нүикәр Ик Буурл станицәр орж. ирв.

11.

Экнь Баатриг үзәд, маштг шавр гср дотрнь сар-нарн мандлсн мет байрлв, түүг хама суулһхан, юуһар тоохид мсдж. эс чадад сахньв.

Цугтаһаснь икәр байрлснь — Эрнҗән, цуттаһйснд икәр хордснь — Ланцин. Алювинов тиигхд, стачичн ата­ман бәәхдән, эн «Одакин» салтрт цааранднь йовж <ур- һуль дасхднь, өвкләнь, эцкләнь өшәто бәәсн учрар. болхар, парвляна цуг чледүдиг, Городовиковас наадк- синь герүрн дуудҗ тооһад, сансн санаһан күцәпә. Зуг алтн шорад даргдна гидг — берк бәәҗ-

ЭрНҖӘН СТаНИЦИН бОЛН ӨӨр ШИДрИН КүүтрмүДНН 35Д- гсиг: Ланциниг олн-әмтн атаманаснь яһҗ көөҗ һарһсиг; түүнә орчд дүүһинь — Балдниг суулһсиг; Балдна зд, эн хавр Дакугиновиг шиидсиг — цугтынь-цугтынь йпл- һәд, илдкәд келҗ өгв. Хойр үр кедү дүңгәһәр седкләрв күүндсн бийнь, Баатр Эрнж,әнд зүркнәннь зөвүриг ме- дүлсн уга.

Хечиновд көдлмш хәәх кергтә болв. Станичн атамаад одхла, гимназь төгсәсн герч цаасн уга, тегәд Әәдрхнд болен тоотыг цәәлһәд келҗ өгх кергтә.. Көвүн түүнәннь тускар' негчн күүнд медүлх санан уга. Ода яһдм һәд, арһан бархларн, Баатр пошт орадһарв.

Баахн хазг көвүг үзчкәд, Лобиков өмнәснъ тосад бо­ев.

— Михаил Александрович, мендвт, — пик Хечгноз келәд, поштьш ахлачин суңһсн һариг чацһар атхв.

— Баатр... — Лобиков, хазг көвүнә эцкнн вер лү'- гәҗ авхар, өндр чагчм мацнаһан иләд инәхлә, келв:

— Шуд Баатр гитн.

—• Баатр Бембинович, сурһулян төгсәһэд нрвт? лҗ Михаил Александрович, көвүнә эцкнн нернг дан байсж, җөөлнәр инәв.

Хечинов түүнә сурврт хәрү өгхии орчд, арһул. ьер дала улс бәәх мет, келв:

338

— Михаил Александрович, кун уга дсер тапас эрхор бээхм - намаг код'лмшт авч үзтн.

Лобиков хәрү ормдан сууһад, эвтәхнәр урһасн сах- лан плод, өндр чагчм мацпань хурняслад, зөвәрт тагчг сууз. Аш суүлднь, тер плднь сурв:

’— Ямаран партьла залһлдата төләдти танке гимна­зиста һарһв?

— Тпигҗ кон келвэ? — болж, Баатр алц болв.

— Та бнптн.

- Би?

— Э. — гпчкэд поттын ахлач мусг инэв- — Таила болен иовдлтн цуһар Чирәдти бичэтэ.

— Үнәрпи?

—Та мини сурврт хәрү өгсн угат.

— Большсвикудлэ, — гиҗ Хечинов, эн күндгә күү- нәннь өмн худл келҗ чадшго болад, нуувчан секв.

— Гимназяс көөгдсн — хамгин ик гүрм биш, — бо­лж Лобиков серглңгәр келв. — Хамгин ик әрүн тәр — эк уүмәтә цагла чик хаалһ шүүҗ. авх.

Баатр, эдниг ним төр күүндә бәәтл хаҗуһин күн орҗ ирх гиҗ саглад, иоштын ахлачин келснлә әдл, сана орулв:

' — Михаил Александрович, та бас мини эрлһнд хәрү өгсн угат.

— Ухалх кергтә.

— Нанд удан ухалдг арһ уга. Өрк-бүлән асрх кергтә.

—Күзүн бәәсн хөөн — хәмүд олдх, — гиҗ Лобиков инәһәд, немв. — Маңһдур үдәс хооран күрәд иртн.

Эн шинкән хөрн зурһа-хөрн дола күрсн наста, күнд ухата, хурц хәләцтә, ахр цагин болзгт хальмг келиг, эв- рәннь төрскн келнлә әдл, сәәнәр дассн билгтэ күүнә һа- риг Хечинов дәкнәс чаңһар атхад, үг угаһар ханлтан өргәд, иоштас һарч йовад, үүдн хоорнд... Делгрлә нүү- рцж харһв.

— Баатр! — гиҗ күүкн алң болад, һартан бәрсн конвертән өрчдән шахад, келнь ээдрсн кевтә, нань үг ке- лҗ эс чадад, әәмәд.зогсв.

Хечинов бас, толһаһарнь нк модар цоксн мет, дйин- рәд, нам мснд сурхан мартҗ, байр болн һундл, өргмҗ болн хордлһи хамгас уншгон төлә, герин эрслә шахлдҗ зогсв-

— Чамд бичг йовулхар ирләв, — болж, Делгр эн чин- гдлһиг түрун эвдв.

339

— Үнәрйп? Ас нааран! — Баатр, күүкиә колет зс птксн бәәдлтәһәр, Делгрин һарас конвсртиг шүүрч авад, һадртнь бичәтә исрән үзчкәд, эн өдр-сө зөвүрлсн зөвү- рән. харт бәрсн хар ухаһан, ө-һундлаи дор ормдан мар- тж. дслкә деер эднәс талдан әмтә-киитә уга мет, нег- негнүрн тсврлдж киисв.

Корндорт яхлсн-яалсН ә соңсад, цаас бичәд суусн Лобиков босад үүд секхлә, тсндиь теврлдсн Баатр Делгр хоир үзгдв. Поштын ахлач, Хсчиновиг тиигҗ кслчкәд, дәкәд Платовой станицд хамгин байн аду өскәчпн күү- кнлә ним өөрхн зогсҗасиг үзәд, алц болад, үүдиг зөрц чацһар цокад хаав.

Ямр хажһр йовдл 'һарһсан Баатр ода ирж медв. Де- лгртә асхндан, күүкд сурһуль дасдг школын өөр харһх болж үгцҗ салад, Хечинов хәрү поштур орад, Михаи 1 Александровичд, орс гелңгин өмн нуувчан секҗәх мет, эврәннь бәәдл-җирһлин тускиг негчн юм нулго келж өгв. Эднә хөвәр, поштур төрүц күн орҗ ирсн уга.

Поштд көдллһн Баатрт икәр таасгдв. Сташщин әмт- нәс эдн түрүн Михаил Александровичлә хоюрн, негнь тиим газет, наадкнь иим газет умшад, хоорндан Тенд, Әрәсәд, делкәд болҗах йовдлмудын тускар иләр күун- дҗ, чикәр ашлвр кеҗ, Лобиковнь орс мужгуд, хазгуд дунд, Хечиновнь хальмгуд, хальмг-хазгуд дунд цәәлпв- рин көдлмш кецхәнә.

Баатр Делгр хойрин дурн өдр ирвәс күч авад, нег асхн эс харһхла — бүкл долан хонгтан, сардан, җнлдән эс үзлцсн болҗ генүләд, эдниг туулин орнд туссила әдл бәәлһв. Эднә дурна тускар хамгин түрүн болж Эрнжән

медв.

— Уга, Баатр, би чамаг юн күүһичн медҗәхшив, — болҗ Кулешов үүртән алң болв. — Чон хөн хонр нег шитмд бәәсиг кезә.үзләч.

— Делгр чонас талдан, — болж Хечинов пнәнэ.

— «Альмн ишәсн холд ундмн бшн».

— Эрнжән, Дакугинов Эрдәлә әдл, мел үлгур борл- дүлж кслдг болҗ кевтәлмч_ч.

— Инә, инә-.. Инәднчн'— хәнәднд хүврх.

Арсинов күүкнәннь тускар сонсчкад, түруләд һалв татхар седв. Болв эн сәәчүд харчуд хоорндан йос булал- джасн цагла, күүкм угатя хазг көвүплә үүрлсн - зүүдән тусан чигн халдах гиж. тоолад, цагин бәэдл шни- җләд, түрүн эшндән тагчг бәәв.

340

Удл уга ик станицд Хечиновин тускар бас нег зәцг җиркләд һарв. Тер зәңг соңсчкад, Ланцин шуд Арсинов тал ирв.

— Не, Акиш Сернигович, тана күргнтн польшав гя- нэ. Түүгән ода күртл нууһад, манд эс кслнэт, — болж. Алювинов хаңһуртаһар инэв.

—Ланцин, чи үгән болһаҗ кол,—гиж Арсинов урдяь атаман бәәсн медәтә хазгиг хөрв. — Колн ут болхла, толһад сава егдциг бичэ март.

Күүкнләһән күүндх цаг ирвә гиҗ Акиш шиидэд, Дел- григ эврәннь хораһур дуудв. Акад юмн, йириндэн эик көвүн хойр хоорндан өөрхн болх учрта, зуг Арсиновин өрк-бүлд тиим биш. Акиш ууһн көвүһән тер гертэн зар- дг Манҗиклә, хашаһинь хәрүлдг Моишла әдл сапна, юңгад гихлә, Тул эцкиннь өмн .теднәс үлүһәр чичрн). келн-амн уга болҗ одна. «Төөрсн мууг — дуудҗ бол- дго, төрхәрә муңхгиг — сурһҗ болдго». Тул — халунд сүүдр, киитнд немр болшгог медәд, эцкнь түүг экднь даалһад, әмән суһлҗ авб. Акишин омг болн ицл —Дел- гр-

Делгр эцкин-нь хорад орҗ ирн, түүг хойр халхаснь сели үмсчкәд, инәҗ кэлв:

— Бааҗа, нанд нег зүүдн орва- Намаг керлдхәсн, нанас сурлһ авхасн урд тер зүүд соңсх болвзат?

— Керлдхәр, сурлһ авхар бәәнә гиҗ чамд кен кел- вә? — болҗ Акиш алң болв.

— Тана хойр нүдн,— гичкәд Делгр тачкнҗ инәв. —

— Соңснт.

— Не, кел.

«Эр₍гмдән өргн тег. Бамб цецгүд, нег-негнәннь өмн намчан бардмнҗах мет, олн зүсн өңг һарч халһрна. Тер цецгуд дунд ңег баахн күүкн йовна- Йиртмжин бәәдлд бахтад күүкн ду чигн дуулна, шүлг чигн шүлглнә. Ө.м- нәснь сәәхн көвүн аашна. Күүкн көвүг үзәд бултхар сед- нә, болв цецгә болһн көвүнд «күүкн тер бәәнә» гиж за- алдна. Сәәхн көвүн баахн күүкиг һартаснь көтләд, ура- лан йовна. ГентКн тер элә шовунд хүврәд, күүкиг экләд чоңкна. Түуг үзәд тедүкнд хө хәрүлж йовсн тарха көвүн гүуж йрәд, элә догшн гиҗ әәл уга, түунлә ноолдад, әмд авч һарна. Баахн күүкн тарха көвуг бийән харсснднь биш, тууг өөрхн таняд, ухан-седклинь медх дутман иж- лдәд, түүнд дурлна. Түүг медсн эцкнь күүкәп дуудад...

— Энчн зүүди биш, энчн минн өмнәс чппн кеҗэх

341

|,ц . болҗ Арсинов күүкнәши, келвр шүрүтэһэр

^Ь11'^1П Уга, баажа, зүүднм сүл күртлнь сощхитн НӘВ.

Лкшп, буслси ууран дарҗ, тагчг болв.

■ - ■ Эцкнь күүкән дуудад: «Ксмр тарха көвүг эс март- хлачн, чамаг төмр тсрмд суулһнав», пша. Тиигхао, эикдән дурта күүкнь: «Танаһар чигн болтха, төмр тер- мд суулһтн», --- гпҗ хәрү өгиә. Эцкнь бас күүкидЗн дур- та болен учрар, хәләсн, нәәлсн, һанпхи күүкән тарха яз­ву нд өгшгоп төлә, буру хандҗ ууляд, зөв хәлэж инаһәд. күүкәи төмр термд суулһиа. Иньгәсн сален күүкн, ш- рпн хар салькнд цокгдсн бамб цсцглә әдл, дарунь ыр.ли алдад, чинән-күчән гееһәд, әмнәсн хаһцна. Дурта күүкзн һартасп алдсн эцкнь бас...»

— Ду таср! — гиҗ Акиш генткн хәәкрәд босад иря. — Тер Хечинов Баатран юн күүһинь цәәлһж ас!

— Бааҗа, кемр таниг мини зүүдн биш, тер Ба.тгр соньмсаҗ бәәхлә, соңстн: эк болһнас төрсн эр кийст^р Хечиновла әдл болен болхла, һазр деер кезәнәһә буйн- кишг делгрҗәх билә.

— Тегәд чи-ик түрү-зүдү бәәнчи?!.

— Уга, би өөкн дотрк бөөрлә әдл бәәнәв. Болв олн- әмтнә арвна кесн йисн хүвнь өлн бәәнә, емсх-зүүх уга бәәнә.

— Хечинов чамд тиигҗ келвү?

— Бәәдл-җирһл.

— Худл, худл, худл! — гиҗ Арсинов кесг дәкж мест дууһар давтад, ашлҗ закв- — Маңһдурас авн, уга, ад- рәс авн тер тарха көвүнләһән харһдган уур!

— Бааҗа, та ман хонрин заң-бәрц әдл бишнм, — &•- лҗ Делгр, негл эцкнь эс хәокрҗәх, эс уурлждх м?т. төвшүнәр келв. — Би танас үлгүр авч өсләв. би та ухаһар омгшдг биләв, тана тогтун бәрц дурахар сед' биләв. Юңгад гихлә, мана аав әмтнг. зовадг. засгчл меклдг билә, негчн күүг хәәрлдго» әрвлдго билә. лхла, нанас нууһад, нам мини экәс нүд далд, амт хзр- сад, харчуд.халхлад, эцкләһәи кесг дәкж цүүг.ш, мфд дләт. Би, таид дурта болен төләдәщ тер гоотытн бшшт сн авн медләв. Медәд —- зүркндән ишнгрәж авлав. жа минь, ода яһҗ одснти энви? .

— Цаачн орчлц хонр әцгрж одва! ТүҮ¹' иедн^ — Орчлң бпш, әмтн хойр әцгрв. Ода биш» ик« кея

342

_НЭс хаана йосна нилчэр. Арена кеснэ имен хув эмтн, Хонъ ачсн аиаһан цааранднь дааж чадшго болад, зе­вай йилһхәр, йосан һартан авхар седжэнэ.

ц_и бас большевик болж кевтэлмч, — гиж Арси- нов күүкнәннь эн үгмүдәс сүрдж, сүрәнь эрчмнв.

Баажа, намаг большевик болх гиж бичэ ээтн, болв мини келен тоотыг ухалад хэлэтн. — Делгр, эцкиннь атхлдсн хурһд үзәд, нег мөслҗ келв. — Кемр мини бээ- д.ъжирһлд орлцхар, мини дурн-седклд харш болхар на­маг дуудсн болхла — тодлад авчктн: би тана зантав. Бийән шааһад, керчәд, утлад бәәвчн, эврәннь седвэрэсн хоор хәршгов. Баатриг эврәннь өшәтнд бичэ тоолтн.

— Түүнә нер бичэ амл! — Акиш зүркән бәрәд доран суув.

— Хечиновла намаг эс таңьлдсн болхла, га мини иог- цнг Әәдрхнә «Московок» гостиницэс.биш, Ижлин уснас олҗ авх билэт- — Делгр, орҗ ирснләһән әдл, эцкүрн одад, халхаснь селн үмсәд, җөөлнәр, ээлттәһәр, ицлтә- һәр келв. — Бааҗа минь, намаг ода бүдрх гиҗ бичә әәтн. Нег дәкҗ эләһәс чоңкуллав, тернь болх.

— Юн эләһәс?

Делгр хәрү өглго эцкиннь хораһае һарв. Арсинов эн күүндврин хөөн күүкнәннь желсн тоотыг дәкн-дәкн уха­лад, көл дорак хату һазрнь элснд хүврәд, йовхд, нег үлү уралан йовхд, күчр болҗ медгднә. Дурта күүкән Акиш дәкҗ көндәсн уга, болв түүнә ормд харчудын, угатьнрин, муҗгудын өмнәс хорнь буслад, тер хорнь өөрләд ирв.

Хечиновин байр зөвүр хойрнь теңшәрәд, харңһуд бү- дрн-түгчәд гүүнә.

—Баатр, Баатр, күләхнчн, — гиҗ үүриннь ардас да- хлдж. һарснЖулешов эрнә. — Чамд ад гем ирсн болвза, — Буйн болтха, Эрнҗән, мини ардас бичэ дах.

— Дәкәд одак...

— Кемр һундлта үг келхләчн, үүрән гнж, хәәрлхн угав! — болж Хечинов уурлна.

— Не, үгдән бат бол. — Эрнжән үүртән өөләд, герү’ рн һарв.

«Революционн комитет» гнсн үгәс Баатрт живр ур- һҗ байр деврнә- «Делгр... оратж одув» гисн тоолврас зөвүр үүдәд, далвагтнь мөсн хуреп болҗ генүлнә.

343

< а ш а г

х;||иан үүднд >н< от/ ЮД, ЧОПЖИН өвр кү- үп хажуһарнь» ЦСрт^О*

рЦО-ПрИ-

чол)

гүүдлоп

Хрсимовиһ өилр

ш үзгдв, Хечпнов дегд баирлхлир! тер күүг кнаж, оорДәд. ардаснь Дуү

^Д!1' Делгр!

Сәәхн ины м, мууха удвчп!

Күцәд нрхлә — Эрнҗән бәәж, тер дууһан иәрхдү.ы- . күүкн күүнә дууһар хәрү өгсн бәәж. Хордж үурән узмл- пнь түлкчкәд, хажуһарнь давҗ һарад, Арсинонии гстдр о’хад, спилен ик-нк модн хааһулта терзмүдии не» ыы таржннулҗ цокв. Кулешов күцҗ ирәд, хаҗуһарнь дазх йовад, «урвач» үүрән хордхав:

— Баатр, Супруновла әдл байн аду өскәчин күргд болхларн, хамран икәр бичә өрг. Нәәҗнртән зөөр.^ы күртәх бол.

Яңшад хуцҗах барг нохасин дуунд Хечинов Эрижэпа келен хорта үгмүдиг соңссн уга. Хашан үүдн секгачд, пааһаснь Делгр һарч ирәд, нёгчн гемшәсн үг ксллгсү

иньгән күзүдәд зууньрв.

—. Делгр минь, һанцхн халатта көрч үкнәч.

— һурвн частан шүрүн салькнд чонжин өөр

рн чамаг күләсн бийнь көрч үксн угав, ода нег үлү үкш-

гов.

— Мини буру.

— Герт ор, — гиж күүкн Баатриг үрв.

— Танахс-..

— Манахс, тадна өмнәс сөрлһ бүрдәхәр, мана ку\ Р рт эндр хурцхав, болҗ Делгр цәәлһв.

— Үнәрйи?

— Герт орад медхч. Зарцнрас талдаи улс угз. Ът хар гертән, онц унтж кевтцхәнә.

Хечинов урднь Арсиновин герт көлән тәвзд уга бы лә. Эн өндр улан чолун гериг холас үзхәе бшп. гсди^г одхнь, түүнә дотркнь ямаран болхв гих ухан кетчл ордго билә. Баатр ода эда^һүр орад, хөрдгч шашш гср- лд гер дотрк өнр-ергн болчкад, үзмжтә-берк ү у^ кәд, генткн эврәннь маштг герән, тату-тартг оәэдлавда-

344

над, Делгр эн хойрин хоорнд ямр ик заг, хавчг, там бээ- хпг күцц медв.

Күүкн зү жни нэрн авьясар, иньгиннь чирэг хуврспг үзәд, түүнә 1аслдта тЪолвриг аадрулхар, үнн седклэсн зэцглв:

-- Мана күүтрт эндр асхн Ик Буурл станицни, эрг- мдк күүтрпн, Манц^олын өмн көвәһәр бүүрлсн аду өс- кәч хар керәс хурцхасн бәәиә...

Түүнә эп.кнн күүтрт кен-кен цуглрсиг, ямаран төр тедн өмнән тәвҗәхнг Делгр илднь келҗ өгхлә, Баатр энкр пньгтән улм-улм ханлтан өргҗ, эндр Городовиков Оканд болен йовдлыг цәәлһҗ өгәд, халунар келв:

— Медҗәнчи, Делгр, эндр мана станицд иргч шил жпрһлин булг — революционн хальмг комитет бүрдв.’

Хечиновиг келврән дуусхла, Делгр түүнәс сурв:

— Әәдрхнд мана сүүлин асхиг меднчи? Тникд Губер- наторск садт Трусов гидг күн үг келлә. Терүнә хөөн ми­ни ухан-седкл, йоралынь өөдән кесн кевтә, деернь көв- җәсн көөснь ургшан тунад, йоралднь халхлҗасн әрүн тоотнь деегшән һарад, нүдн ээһәд, чам'аЬан ямаран күү- һнчнь күцц үзхд ик ач-тусан халдала. Ода чини келсиг сонсад, чамаг тер Трусовин салтр гиҗ тоолҗанав...

Кемр делкә деер кңшгтә улс бәәдг болхла — эндр асхн эн хойр ямаран, эднлә әдл болх зөвтә. Нег-негән хәләцәрн, шинкән эклсн үгмүдәс, һаран атхсн атхлһарн медцхәнә.

— «Нарни балһсн» гидг дегтр умшлчи? — гиҗ Дел­гр иньгәсн сурна.

— Уга. Терчн юн дегтрви? — болҗ Баатр соньмсв.

— «Цуг делкән зәңг» гидг журналла хамдан ирнә,— гиҗ Делгр цәәлһв. — Чамд эн дегтриг эрк биш умшх кергтә.

Хечинов иньгиннь өгсн дегтриг эргүлҗ хәләһәд, өрг- мжтәһәр келв:

— Бичсн күүнәннь нернь яһсн соңьн юмб? Кампанелл ла.

— Бичәтә тоотынь умшхла, улм соньмсхч.

12.

Ока ики эрт босад, хашад бәәсн хойр үкрән һарһад, мал хәрүлдг үзгүр туучкад, эврән булгин кэвәһәр йо-

345

вад, өндр чонҗгш өөгәр давад, оруд мужгуд о;.мсн (наяр гермүдүр темцв.

Саман тоосхар коси, солом өрктә һазр гермүд, экду* рм дүнгә, пег-негпәннь бәәдлтә. Волн I ородовиков ОДЖ повх герән сәәнәр МОДНО. УрДНЬ, ДӘӘНД МОрДлНИИЬ вмн, *>н горүр нрәд, герин »знлә ҮҮрләд.^урн мужгэр карт тоот модн сав кслгҗ авдг било

Хашан үүднүр өөрдхлә, өмнәснь ноха хуив. Хуиси нохан әәһәс, цааһаснь эзнь һарч ирв, һарч нрсн залу хальмг-хазгиг үзчкәд, нк байртаһар мендлв:

— О, Ока Иванович, мсндвт! Теңгрәс унси мөядр ксвтә, генткн альдас һарч ирвт?

— Менд, менд, Дмитрий Петрович. — гих Городови­ков хәрү өгв. — Үклин нутгас ирүв. Не, маиахс. ямаряз бәәнәт? ~

Сорокинд эн хальмг залуһин келсн «манахс» гисн V' нкәр таасгдв. Урднь хазг-хальмгуд орс муҗгудыг «ор­уд» гихәс талданар келдго била.

— Ока Иванович, танд мана бәәдл темдгтә. «Ухая бәәнә, мөңгн уга» гиҗ маңһд улс келнә гинә. Түүшлж. һар-көл бәәнә, чидл-күчн бәәнә, зуг һазр уга, — болж Сорокин маасхлзв.

— Хм... һазр?.. —Ока, харадан җивр сахлаи шуат- рҗ хойр талнь илчкәд, инәмсклҗ келв- — Дмитрий Пет­рович, һазриг эврән булаҗ эс авхла, талдан күн тавг деер тәвәд, белнар авч иршго.

— Тертн зөвтә, — гиһәд муҗг байрлад одв. — Зуг һазриг булаҗ авхин төлә чидл кергтә...

Городовиков Ока Сорокин Дмитрий хойрпг күүнлә бәәтл, Сорокина дү Василий ирв. Тер эднә күүндвр соц- сҗаһад, ахасн сурв:

— Митяй, эмт дуудхмн болвза?

— Дууд-

Удл уга Дмитрий Сорокина шавр герт цергзе хэрж ирсн салдсмуд болн оруд мужгуд хурв.

Тедн дунд поштын ахлач, чагчм маңната Лобпксз Михаил, шар сахлта салдс Долгополов Федор, лнгдпр баатр цогцта Новиков Корней, хоңһр үстә Сердечный Афанасий ирцхав.

Хамгин сүүләс, өрчдән һурвн Георгиевск кирс зүүси, цогцинь кевд цокчкен мет, кевтэ-янзта подпрапорщик Никифоров Тит ирв.

Тедн цуһар Окаг эргад суучкад, энд-тендэен ку’ оо-

346

.11111 сурвр өгнә. Городовиков, Судии станид болыпсвикү- 1Д_Ә ямр залһлдата бәәсән кслж өгәд, тедн, болыпсвикүд, ОЛН-ӘМТПӘ төлә. төрскн Әрәсән ТӨЛӘ, КПШГТЭ бәәдл-жир- һлпн төлә ямаран иоолда ксжәхпг цәәлһҗ келв.

Фронтас одахи хәрҗ ирсн салдсмуд бас, Окала әдл, эврәннь үзсн. соңссн тоотари хувалцв.

Аш сүүлдиь. Городовиков теднд иәәлһв:

- - Биди, угатя хазг-хальмгуд, манад хурад күүидвр ксвүвидн. Революциопн хальмг комитет бүрдәвүвиди. Манд, харчудт, пегдх ксргтә гиҗ шиидвидн.

— Төрүц чик шипдвр! — болҗ тендәс Никифоров халунар дөңнв. — Угатя муҗгуд, хальмгуд ханьцх керг- тә Зуг... — Кеемсг бәәдлтә подпрапорщик келхәр сед­ев үгәсн генткн хоргдад зогсҗ одв.

— Кслтн, келтн. Тит Никифорович,—гиҗ түүг пош- тын ахлач Лобиков үдрдәҗ өгв. — Эднтн цуһар эврә улс. -

— Би бәәх улсас әәҗәхшив. Зуг мини келсиг бичә бурушатн. — Никифоров дегд әәмхләрн, өрчдән бәәсн һурвн кирсән, деернь тоосн ширлдсн кевтә, арчад авб. — Миниһәр болхла, Семен Михайловичи? күләхмн.

— Буденныг кезә ирх гиҗ күләхв, — гиҗ эндәснь Сердечный Афанасий келв-

— Семен Михайлович тенд тесш уга. Эрк биш удлго күрч ирх... Би түүг ирхд ицҗәнәв.Кхе-кхе... — Ни­кифоров дәкәд һурвн кирсән арчад оркв. — Буденныг күләхмн гидг учрм иим: Семен Михайлович тенд, Мин­ск балһснд, балһсна Советд болн Минск большевикудин комитетлә өөрхн залһлдата бәәлә. Би түүгинь меднәв. Бидн хамдан церглҗ йовлавидн. Дәкәд болхла, мана Семен Михайлович Фрунзе гидг хамгин ик большевик- лэ сән таньлта-.. Миниһәр болхла, түүг күләхмн...

— Даруһас ирх болхла, күләх кергтә, — гиҗ Соро­кин Дмитрий зөвшәрв. — Манд Семен Михайловичлэ эдл дәәни медрлтә болн Советин йосна керг-төр меддг -кун кергтэ.

Сорокина герт хурсн залус һархла, хаша дотр бээсн алг ноха әмтнә көл шөргәһәд, сүүлән шарвадад гүүв.

— Дмитрий Петрович, эн нохачн сән заңта бәәдлтә. Ирхдм — хуцад тосла, хэрхлэм — көлим иләд үдшәжә- нэ, — гиж, Городовиков герин эзиг наадлв.

— Ока Иванович, энтн мини хэлэсн нег адусм. Хаша

347

хоосн бича бээтхэ гиһәд авлав, - болж Сорокин өмвэ- ^С'"’11уг "алү'Лдвә'күүндврәс ссргмҗтәһәр инәлдв. Болв _хчжуһас хәләеп күп тедниг, келсн шогта үгмүдәс биш, Т-1Т1ПИ, бәәдл-жнрһлдпь ик хүврлт һарн гижәхиг урда- саь пткәд. залу болһпа өрчпг экәршго байр болн цекрпь го шнидвр эзлж, дапгпп зөвүртә йовдг чеежнь әрүн күс- .юр. бат омгар агсгдад, инәлдҗ йовхиг ил сәәиәр йил- 11Ж МСДХ бнлә.

Городовиков булгип уснас мөрән услҗана. Эндр Эльмт күүтр орад, тенд бәәсн экиннь, дүүнриннь мепд дәкәд нег медәд ирхәр шиидв.

Кер мөрнә зүп ар һуйд бальчг 'наалдад, нооснлань ншрлдҗ одҗ. Түүг хаша дотран эс үзсндән бийән гем- шәһәд. Ока тер бальчгиг альхарн зүлгәд арчҗаһад, генткн мөрнә нурһн деегәр, холас бий талан аашх кү үзв. Хәләхлә — таньдг күн болҗ медгдв.

М.өн, Буденный- Ока мөрән үлдәчкәд үүриннь өмнэс тосад йовв. Буденныйхбас йовдлан чайһаҗ Өгв.

— Ока, хәәртә үүрм, менд, — болад Буденный Горо- дозиковиг өрчдән шахҗ байрлв.

— Чамаг цань уга күләҗәнә, — гиҗ Ока зәнглв.

— Кен? Надяйи?

— Надежда Ивановна чигн, фронтас хәрҗ ирсн сал- дсмуд чигн.

— Байрта зәңг, байрта зәңг, — болж. Буденный улм өргмҗд авгдна. — Кен-кен ирсн бәәнә?

Городовиков станицд болҗах цуг тоот йовдлмудыг болн хүврлтиг цәәлһҗ өгәд, угатя хальмг-хазгуд дунд революционн комитет бүрдснә тускар келхлә, Семей Михайлович үүрән дәкнәс теврв:

— Ока, чамаг хара суушгоһичн медләв. Бпдн бас тиим комитет бүрдәнәвидн.

— Зүгәр, Семен, шамдх кергтә. Байн хазгуд, аду өскәчнр бас негдҗәнә. Арсинов Акиш Новочеркасск ар­ен зәңгтә.

— <Цаг түдлго станичн нк хург кехмн. Орсмуд ха- льмгуд хоорндан шулуһар негдх дутман сән.

— Манахс буру гиҗәхш.

— Не, тииклә, Ока, асхндан үүрмүдән дахулад ма- наһур ир, — гичкәд Буденный, «Хадта булгиа» кпнтн

348

уснур өкәһәд, аршан мет, хаңһуртаһар ууһад, чирә-нүү- рән уһаһад, герән темцәд һарв- Городовиков мөрән кет- лад зөвәрт үдшәв.

Ока тер өдр Эльмт күүтр орсн уга. Семен Михайло­вич Буденный ирон зәцг хазг-хальмгудт омг үүдәв. Эн һавшун, зөрмг боли ээлттә уптер-офицсриг тедн сәәнәр таиьңхана. Семен Окан эркн үүрнь мөн.

Михаил Ивановичин, Будснна эцкин, гер бичкн бол­ел р, түргн дүурч одв.

Семена хажуд Никифоров Тит сууна, талдан хаҗу- днь, урднь йовһн цергт ах унтер-офицер йовен, шар сах- лта Сердечный Афанасий сууна. Дэкэд Лобиков Миха­ил. Сорокин, Дмитрий Василий ах дү хойр, Долгополов Федор, Новиков Корней Филипп гидг көвүт^һән, Кида­лов Дмитрий, Иванов Иван, Семена дү Емельян эдн бәәнә. Городовиков Ока, Хечинов Лиҗ, Хечинов Баатр, Докугинов Камись, Эбгенов Цевг, Польшинов Бембэ, Шарманҗинов Җалака, Кулешов Эрнҗән, -Орһадулов Довж, Урусов Мэркл эдниг дахулад ирв.

Күүндвр ик уданд болв. Буденный Семен, урднь цер­гт йовхдан Минск балһсна Советлэ болн Минск больше- викүдин комитетлә залһлдата бәәсң учрар, Советд яһҗ суңһгддгин болн Совет яһҗ көдлдгин тускар цәәлһж. өгв. Никифоров Тит Улан гвардь бүрдәх кергтә гиж. төр тәвәд, тер шин гвардь хаана хуучн цергәс юуһарн йилһ- рхиг.келҗ өгв. Городовиков Ока угатя хальмг-хазгудын революционн комитетин көдлмшин тускар келэд, хальм- гуд орсмуд негдлһнә хоорнд ямаран харш бәәхнг цээл- һж өгв.

— Хазг-хальмгудт сәәнәр цәәлһвр кех кергтэ, — гиж. Семен Буденный келв. — Баячуд орсмудыг, хальмгудыг хоорнднь тукрад, тедниг улм-улм өшәтә кехәр седҗәнә. Биди харчудыг негдүләд, тедниг баячудын өмнәс боехх зөвтәвидн.

Эн хург деер инициативн баг бүрдәһәд, тер багд Ик Буурлын болн өөр шидрин цуг күүтрмүдин олн-эмтиг бслдәд, Советин йос зарлад, көдлмшчнрин, крестьянму- дын, салдсмудын болн хазгудын депутатнрин станичн Совет суцһх төр даалһгдв- Арвн хойр миңһн амтнә өрә- лнь хальмгуд, өрәлнь орсмуд болен учрар, миңһн күүнәс

349

пег депутат - зурпан орс, зурпап хальмг депугагнр суп- һх болях ГНПХОВ.

Станпчн атаманд дәәнә үүмәтә нагла кесг насна ме- дата хазгуд дуудад, һазр-усап харсх ксргтә болхла. Тед- гэ цергэ атаманд дөң илгәх поен бәәнә. Тер нос олзлад, Ик Буурлын долан күүтрин хазгуд хураһад, күүтр бол­ьна атамана толһачта цергүд бүрдәх болж. сәәчүд тог- тавр һарһв.

Ик Буурл деер хурах цергиг Унканов Шонҗ Кубрак ах дү хойр толһалх болв. Атаман Дакугинов Эрдәд цуг күүтрмүдин болн эн станицин цергүдиг һардж, кергтә тоотар теткх төр даалһгдв.

Түрүләд эдн лам Буринов Мончудан Цевг-Доржни туск тууҗ келәд, Эбгенов Цевгиг түүнә сүмсн гиҗ зар- лхла эн домгиг олзлад, Ик Гегә илдкәд, Цевгиг олн- әмтнә нүүрт «бурхна илгәсн күн, үүнә келеиг соңстн, юңгад гихлә, Теңгә хальмгудт нег цагин эргцд хәрү ирҗ ач-тусинь хәрүлҗ, дөң-нөкд болнав гиҗ андһарлсн ца- һан яста Цевг-Дорҗ, хол Алта уул һатцас, зуя тәвн җнл болчкад Цевгт сүмснь төрхләрн, тер андһаран күцәх ценгнь ирвә» гиҗ иткүлхәр шиидв.

Арсинов чигн түрүләд тиим седвәрлә зөвшәржәлә. Болв дәкәд, Эбгеновиг хамгин арһ уга, тоолвр тату, әмтнә өмн эднә нериг һутах күн гиҗ тоолад, эврәһәря кев. Тер Цевгиг герүрн сөөһәр дуудулад, бас нег зууна цаас өгәд, һартнь ханҗал атхулад тәвб.

Акиш эврән, зеерд һалзн, дөрвн шиирнь булг һурвч аҗрһан дәкәд тарантастан зүүһәд, эн саамд Шнн Кермн балһс орад довтлад һарв. Тенд күрәд, Корольковин ха- шаһур гүүлгәд орж, ирәд, шудрҗ герүрнь адһв. Деерк үнтә булгар һадрта үчән тәәләд уга бәәҗ, цаад ерәһәс тосад һарч ирсн, зөвәр махта, бийләнь әдл наста күүнд даавртаһар келв:

— Ванифантий Яковлевич, наңд эрк бит Каледпа- лә үзлцх керг бәәнә. Маниг харһхд чамаг туслх пж нэ- әлҗәнәв.

— Алексей Максимовичлә харһна гидг берк. Тер өдр сө уга көдлхәнә. Юңгад гихлә-.. — Корольков келхэр седсән соляд талдан зәңг сонсхв.

— Таганрогск округд муҗгуд Кутейников, Боголю-

350

бов, Платонов эднә эзлҗәсн һазрмудыг булаж авад, эдл-ах\'һннь тасчад тараж.

Мужгуд тер помсщикүдип һазр буласн болхла, цаачн манахнд угатя хазг-хальмгуд оруд мужгудла нег- дәд, бас мана — чини, чини ах-дүүнрин, мини һазрмуд, мал-гср булаж авхар бәәпә, — болҗ Арсинов адһж нәә- лһ в.

Эн зәңг соцссн Ванифаитий Яковлевич, эврә киилг махмуд! өөрхн гиһәд, Акишлә әдл бас экләд үүмв.

' Петр Христофоровичлә харһх кергтә.

— Терчн кемб?

— Генерал Попов, Каледина барун һар.

— 1<езә харһҗ болх?

— Эндр асхн.

— Хама?

— Манад.

Тавн талта халцха толһата генерал Попов Арсино- вд пкәр таасгдв. Толһаднь эс урһсн үсн күмсгтнь заягд- сн кевтә, күмсгнь нигт болчкад, сахл мет, сарсаһад бәәнә. Алтн дуһута козлдурин цаадк нүднәннь өцг сәә- тәр оньһгдхш, болв шүрүн, хурц, догшн бәәдлтә. Оон хамрнь мөрн чирә деернь онц монтана, өргнь чашкла әдл, уралан шована. Тиим өргтә улс хату зүрктә, бат ;һарта, сарул толһата гинә.

Генерал Акишла 'һар авч мендлчкәд, һарнь даарсн кевтә, теднән үмгәд, соньмсв:

— Зерг Арсинов, та станичн атаман бәәнт?

— Би аду өскәчв! — гиҗ Акиш хәрү өгв.

— Бас му биш, — Попов, Ванифантий Яковлевичин заасн күндтәбәәрнд, столын деед бийд суув. Барун һар- тнь Арсиновиг суулһчкад, зүн хаҗуднь Корольков эврән бәәр эзлхәр бәәтлнь, түүнә гергн инәҗ келв:

— Хәәртә генералын зергәс, зүркнәнтн өөр суух зөв нанд хәәрлтн?

—Глафира Иннокентьевна, та иигәд бәәҗ намаг үрә- чкн гиҗәнәт, — болҗ Попов мөрн чирәһәрн инәхлә, зу- зан урлнь секгдәд, тәмк татлһнас шарлҗ одсн шүдцнь үзгдв.

— Юңгад? — гиҗ Глафира Иннокентьевна, худлахар ормаж, суухдан түдәд, хаҗуднь нүдән галылһҗ зогсв-

— Алексей Максимовичин күнд өдрмүд хувацхин орчд, мел танаһур ирх дурм күрәд һарна.

— Тииклә йир сән болхгов! — гичкәд, герин эзн күү’

351

кд күн тачкиж инәһәд, генеральш өнр сууһад, шщ _г?. нлә шах.чдулв. ’’ ’ ’^!Г

— Болыпевпкүдиг кеп дорацулхмб? - Гссвь ийд олсж новен Попов шулуһар хотд күрхәр адһсн бпиил хажуднь шахлдад суусп кеемсг гсргиәс Һарсп духии ун’ рт саатулгдад. дәкәд нпәхәр ссдн, зуг вводи Һарч оггц уга.

- - Чернецов ('емилетов хойрин отрядмуд тедниг ■ ль үүср угаһар күүчж повна гиҗ вгидр эврәи келҗәлг?'

— Кншва вохас, шааһад, ксрчәд алад бәәсн бияиь. үүрәси деврсн шорһлҗс кевтә, ца-цааһасн дарнад һард прәд боәнә.

Гсргнәннь зүн һарт, генёралас терүн һатц сууси Ко­рольков, Поповин чиркд эврән коньяк кеһәд, сөевнмг наадкспннь сав дүүргхлә, өргмҗтәһәр келв:

— һанцхн болн кезәдчн хувагдшго мана Тсигии тә- лә, Хазг правительств делдсн мана эцк Каледина төлә. хазгудыг герлтә җирһлүр авч ирх генерал Попов... Петр Христофоровичин төлә!

— Ура! — гиҗ Ванифантийин көвүн, Шин Кермиә гимназьд эн жил орсн, Яков хәркрв.

—■ Ура! — болҗ Арсинов ормасн босв. — Би генерал Поповин төлә босад зогсҗаһад эн сөңгән эдлхәр бая­нов.

Хошаһад, һурваһад чирк’ бәрчкснә хөөн цупар ке.и е амта, сегән-серглң, инәдтә-шуугата болад ирцхәв. Ха.тҗ одсн улс шидр болен, хазгуд кулакудла негдх төр тәвгд« сн Эргцин тускар күүндәд, «Крестьянок ншщәнә» ахлач Мазуренког амндан орсарн му келцхәв.

— Тер кишва ноха, хазгудас долан кү, кулакудае долан кү суңһад, шин правительств бүрдәхмн гиж б\да цацв! —болҗ Попов ууртаһар келв-

•— Тер Эргцд би бас орлцлав, — гиж Арсинов что рән медүлв. — Митрофан Петрович, тер төрин тускар лу сарин чилгчәр күүндвр һарһхмн гиһәд, әвргә шиид- вр ^вла.

«Кулакудла негдхиг хооран саахмн», -т- гиж би Калединд сүв-срлвг огләв.

— О; тиим болхла, Петр Христофорович, та поста бурхн бәәжт, — болж Акиш Сернигович хэокрв. АрҺ- та болхла, мужгудыг куяакудын йоснур шидрдэхмн бит!

352