нч күрч чпрәһән 6уЖ1С ГИҺәД 11ар\В, боЛЖ ОВИ! .әрү өгв.

- Зөвтә седвәр.

Кнгшн хазгпп өөгүр давад һарчкад, ардан эргәд, д> кнәссурв:

• Дендә, асхндан танад әмтн хуржану?

- Лй, Атнан, бп хамаһас медх биләв.

- - Пе, бидн ирҗ тууль соцспавпдн.

-- Иртн, пртн.

Дсндә сссрпн өмн кецүр ирәд, накаста өвдг дее- рән сөгдәд, тәвлһ пштә тайган хажудан тәвәд, арша эр- шалхар бәәх ксвтә, түрүләд һаран усар уһав. Дәкэд аман цавдад, ухрлҗ бәрсн һарарн киитн булгин уснаг тосҗ авад, әрүн ксвәр сорҗ уув. Өвгн ундан хәрүлчкәд, булгин туңһлң усар маңнаһан, өргән, чирәһән нәәһинь олҗ уһав. Түүнә хөөн көгшә һаран намчлад, теңгр тал хәләҗ зальврчкад, суусн ормасн босхар седв.

Эн саамла Мәртм¹ талас орҗ ирдг ар наклас мөртэ кесг улс довтлад һарч ирчкәд, булгин хаҗуд суусн цал буурл өвг үзәд, мөрдиннь амһа татад, Денд^һүр өөрдв.

Мөртә улсин негнь, бәәдлнь, толһачнь, өвгнәс сурв: — Көгшә, киитн булгин уснастн ундан хәрүлҗ бол- хий?

— О, дәрк, һазрас эврән һооҗҗах уснас уухдан кун зөвшәл сурдви, кукн. Уутн, уутн, — болҗ Дендә, баа- хн залуһин тоомсрта сурврт бахтҗ, үнн седкләрн урв.

Мөртә улсин икнкнь көвүд бәәдлтә- Тедн мөрдәсн һәрәдлдҗ буулдад, киитн уснас ундан хәрүләд,- чирәһән, бичкд кёвтә, шалвачҗ уһаһад, нег-негндән ус цацлдад, шууглдад, нирглдәд одв.

—Көвүд, хамаһас хамаран җола бәрҗ йовнат? Кенә- хнә залусвт? — гиҗ Дендә көгшә соньмсв.

— Чапраг орҗ йовнавидн, — болҗ көвүднн ах тоо- тань хәруцв. — Баһуда улсвидн.

— Тенд юмб? — гичкәд, көгшә, күүкд күн кевтэ, йовдсн улсин кергәр төр кеҗәхдән бийән гемшәһэд, ге- мән эрв. — Мууха юмн, залус, буруһим тәвҗ хәәрлти- Медәтә бичкн хойр — соньмсг болдг. Эндүрәд тадннг мөшкжәнәв.

— Сурснд, көгшә, учр уга. Манд танас нуух нуувч

1 М ә р т м — Мартыиовка.

286

_үга< _ болж, көвүдин негнь һольшглв. — Бидн, көгшә, үн хәәж йовнавидн.

_ ү_нр __ Дендә, баахн көвүнә хәрү иткҗ эс чадад, бүтңгү үздг нүдәрн тсднүр ширтҗ хәләв.

— Э, көгшә, үн. Цаатн Пиитрт йосн хольврҗ гиҗ зәңг һарна. Тсрүг үнн, худлынь медхәр, Чапраг орҗ йов- навидн.

— Ан, кукн, хавраһа нсг дәкж. йосн хольврад, номин эзк цаһан хан ширәһәсн буусн кевтә билә, — болҗ Ден- дә алң болв.

— Мөн- Хавра хольврад тогтсн йоснтн хаана йоснас доерлкх йосн биш болҗ һарла. Ода ямаран йосн тогт- снь медгдҗәхш, — гиҗ баһчудын толһач цәәлһв.

— А-а, хәәрхн, тер шин йоснтн олн-әмтнд туста йосн болтхал, — гиҗ Дендә йөрәһәд, дәкәд хойр һаран нам-, члж теңгрүр өргв.

Баахн хазг көвүд, көгшәлә мендләд, мөрн деерән гиигнәр һәрәдҗ һарлдад, ик хазг станицин һол уульнцар хатрулҗ һарад, Чапраг ордг зам улан хаалһд орад, дов- тлад йовад одцхав.

Дендә ахр тайган түшәд, ардаснь гердҗ хәләһәд, ке- сгтән зогсв.

— Үн хәәҗ йовнавидн гинә. Хм... кхе, кхе... — Көг- шә, чееҗинь бүтәһәд һарч ирсн ханядна күчнәс, эклҗ чаңһар келсн тоолвран таслад, зүн һарарн аман бәрв. Ханядн зсн*схла, дәкнәс соңсхҗ ухаһан медүлв. — Көөр- кс, үн хамаһас олхмф.. • Угатя күүнд — һанцхн үнн бәә- дмн. Зөвтә болвчн, бурута болвчн — үнн уга...

Буурл сахлта, цаһан үстә, элңкәдән орсн хуучн хувц- та көгшн өвгн, нааран ирснләһән әдл, тайгарн өмнән тулж һазр чичәд, сел-әнә һол уульнц хәләһәд һарв.

— Үн, үн... наснаннь туршт үнн хама бәәхиг хәәләв. Насм чилҗ йовна, үнн гидг юмна эк-зах үзгдхш... Хм, баһчуд, баһчуд.. • Нам нег зүүдән сән... Баһчуд үн хәәх зөвтә. Мана үйд эс олдсн үнн, яһҗ медхв, эднд олдадчн бәәх... А-а, хәәрхн, деедс тус болтха.

Өвгн селәнә дорд зах талаһар бәәсн маштг герин хашаһур орв.

Ода Ик Буурлд бәәх үйнрин элнцг өвкнр, кезәнә, ке- зә нег нагла, эн буйнта бүүр олад, түрүн ишкә герәп тәвсн зөвтә. Тер цагас нааран, ишкә гер шавр герәр со-

287

льгдад, шавр гер модп герт хүврәд, гср деер гср всм- гдҗ бәргдәд, гсрмүд олжад ирхләрн уульнцд хуврзд, уульнц уулыщан дахж өсәд йовж, эндр И к Буурл дәрви м'нцһ пзаху гермүдәрн тсг кесрүлно.

Урдиь эн станициг һанцхи хазг хальмгуд эзлжәсн болхла, ода хазг ссләнә өрәлнь тецгә хазгудас боли оруд муҗгудас бүрднә. Тегәд чнгн эн ссләнд, хустг шатаем ксвтә, бәәҗә тәд-бәәҗәһәд, байн хазгуд угатя мужгуд дунд, хальмгхазгуд орс хазгуд дунд цүүгән, ноолдан.гү- вдлдән һарад одна. Тер мөрглдәнә экн — һазр. һазр, эн буйнта шимтә һазр, хойр зун найн җил хооран хальм­гуд нааран түрүн нүүҗ ирснәс авн — теңгә хазг хальм- гудын дүүҗңд тоолгдна. Болв үзг-бүр нутгудас, һазр шахр болад пигән нүүҗ ирсн муҗгуд, хальмг хазгудын һазриг нәәмәдлҗ авад, тәрә тәрәд, эврә өрк-бүлән зер­на, эн һазрин эзн улст чигн хүвәринь өгәд, теҗәлтә ке- нә.

Урднь бәәхтә хальмг, байн орс хазгуд угатя хальмгу- дыг болн оруд муҗгудыг хоорнднь түкрәд ноолдулдг бә- әсн болхла, ода келн-әмтәр биш, угатя-ядуһар күмн йил- һрәд ирв. Урднь угатя Манҗ оруд Яван хойр байн хазг Сернгин һазрас көлтә, аду өскәч Ванифантийин мөрдәс көлтә хоорндан үктлән гүвдлддг бәәсн болхла, ода Ма- нҗ Яван хойр хоорндан үүрләд, нег-негнәннь бәәдл-жлр- һл таняд, түрү-зүдүһән хувацҗ күүндәд, усн ивтршго иньгүд болв.

Эн бәәдләс, эн йовдлас цаг хүврәд, орчлң хойр әңгрк бәәх захан күн болһнд медгдәд прв. Делкәд аһу ик хүв- рлт һарчах ил болв.

Зуг... зуг Ик Буурл хазг станиц урдк кевтән, Сал те- егин дунд, Манц һолын ар бийд тунжрж харгдна.

«Хадта булг» бәәх сеерәс деегшләд, базр һардг тал- ваһас экләд, нигт көк модд урһна. Эн моддын зах чплх- лә — көвүд сурһдг школ бәәнә. Тер шкрлас хол бнш хальмг хурл болн станичн парвлян, нег-негнләһән зерг- ләд гишң дүңгәнә.

Хурлын ик суврһиг эргүләд, гелцгүд бәәдг бичкн- бичкн модн гермүд, мөргүлд ирәд сөгдсн эмгд кевтә, бә- гдиҗ үзгднә. Болв суврһн, теднә дунд кеерүлсн Сөмр уулын бәәдл һарч маңхана. Харчудын сүрә дархин тело, суврһна дөрвн нүүрт лу, арслң, ирвск, чон дөрвнә дүрнг, сояһинь ирзәлһәд, күмн сүрдм бәәдл һарһад, өмн хойо көл, ирсн күн болһнур һәрәдхәр бәәх мет, догшнар ке-

288

һәд тәвәд оркж.. Тер дөрвп дүрас өмд.юд, дундзһярн хо- тасн дсевр эклнә. Эн десвр бумбрг болж тәгсзд, түунәс түстан өөдән нәрхн шовлг тецгр зо )ж һарад, аһарар кә- всн үүлиг хатхж иаадси болна. Шовлгпн үз\рт алтар хордасн сар-нарнп кев, өдрпп герлд гплв-далв гпж, сүз- гч үлснг махлаһппь авч мөргү.шә-

Пнрнн әдрмүдт үрглжәсп нцгтә хурдып бәәдл, Пк Гсгә. Бнчкн Гсгә плдксп цагт, эс гпҗ Цаһан, Үрс, Мә)- др. Зүл болад оркхла, нәөрәсп серсп мст, ниргә юр, шу- үгаһар дүүрәд, үзг-бүр һазрас, өөр, хольш күүтрмүдәс мөртә. Й0В’Һн улс цүврлдәд, Ик Буурл, НООС ЧИКСН МИШГ- лә әдл, әсәд, өргжәд, телтәһәд, тооһарн арвн тавн миңһ- нәс давад одна.

Эн өдрмүдт станичн атаман Эрдә.Дакугинов, хурла лам Мончуда Буриновд үлү үзҗ, шүлсәп зальгҗ, дотрап нсг мөслҗ аралдна: «Зогсҗа зуг, удл уга станичн хурл болх. тер цагт...»

Станичн хурлт болхла, атаман Дакугинов, үзлтә хув- цан өмсәд, һартан атамана темдг шаавран бәрчксн, өрүн эртәс авн станицин дундаһар йовдңнна. Көгшн хазгуд Эрдәлә махлаһан авч мендлнә, баһчуд, атамана нүднәс далд йовхар, холаһар эргҗ һарңа. Болв станичн парвля- нүр әмтн, хурлд ггрснлә әдл, олар цуглрна. Тер бас учо- та. Эн станичн -хурлт деер хазгудын цуг төр хаһлгдна.

Хальмг хурл станичн парвлян хойрас зөвәр тедүкнд, салан зүн амнд күүкд сурһдг школ бәәнә. Эн шкслас емәрләд, көвә көөһәд, одна сад көкрж урһна. Ода зер- земш өгдг моддын хамтхаснь унсн, зуг нүцкн ацмуднь, серүнд даарсн бәәдлтә, иигән-тиигән сарсалдҗ, борлна.

Эн садын тус, телтр көвәд, салан эрг деср, олн өндр гермүд дунд нег маштг гер бәәнэ. Герин һаза хувцинь, хуучн болвчн, дулалҗ өмсксн хойр бичкн күүкн, хамхр- ха шаазңгин тасрхаст элс кеһәд, гинч тоосн болад наад- жана.

Маштг герт модар кесн нар дсер сууһад, күүкдин негнднь девл уйҗасн, өкәрлг чирәтә баахн күүкд күн, көдлмшиннь заагар терзәр шаһаһад, һаза нааджасн бичкдүд тал халта хәләцәр хәләнә.

Хаалһата хашан үүдиг нег күн түлкәд секәд орад ирв. Хазг хувцта. Нурһндан дорва үүрч, сүүвдән мпшгт цуглата юм сүүвдҗ.

Таарта наадҗасн хойр күүкн, таиьдго залу үзәд, ша-

10 Балакаев

289

зңгни тасрхасан, нсгл эн хәрнн залу булаж звхар 6;й:< мст пүоһндан халхлж. б^лгулв

Хазг хувцта залу күүкдүр зввәрт ширтжаПад. гедниг бпГюсн зерлгшжәхпг медәд, әрвждо нндр күүкнүрнь вер­па д. ээлттәһәр сурв:

Катя... Каталина, чи намяг таньжахшзчи?

- - Бпйүрм бича өөрд’ болад бичкн күүкн чишкв.

Наадк күүкнь, эгчән тнигж һашутаһар чишкхлэ, т*ф дүупас сүрдәдв, аль таньдго хәрпн залуһас әәһәдв — бпр тәвәд уульв.

— Помпа, бичә ууль, — гичкәд, залу ээмдк дорва- һан буүлһад, аминь тәәләд, дотрасиь бор кенчрт нәәһииь олад орасн долда һарһад, аярхн секәд, шикрин тасрха авад, хонр күүкнд нсҗәдәр бәрүлв. — Мә, Помиуция... Ав, ав, Каталина...

Чншксн күүкн чигн, уульҗасн күүкн чиги, дангин күсл кедг әмтәхн шикр үзәд, таньдго залуһас зерлгшд- гән уурв. Хазг хувцта залу хойр күүкиг түрүләд толһя- һинь таалад, дәкәд бийләһән невчк ижлдхлә, хойраһвиь барун. зүн сүүвдән авад теврв.

Эн саамла герт үүл бәрҗ суусн гергн терз тал коле хәләв. Хәләчкәд — зүркнь менрәд одв. һаза нааджася хойр -күүкинь хазг хувцта залу теврәд. зогсҗана- Хәрин залуһин чирә үзгдхш, болв хәврһәснь хәләсн бийнь, тер күүнә цогц таньдг болҗ медгдв. ’ -

Гүүһәд һархар седчкәд, баахн гергн бийән хөрәд хо­ру түдв. «Уга, биш, биш... Тенд холд йовсн күн.хәрж ирнә гидт берк», — гисн тоолвр седклинь эзлсн байринь дарад, өргмҗинь унтрав. Болв терзәр дәкәд нег шаһач- кад, тесҗ эс чадад, хойр көлнь эврән уралан гүүһәх маштг гериннь үүдиг делгҗ секәд, адһмтаһар һазаран. һарч ирв.

— Ааку! — гиҗ келәд, баахң күүкд күн, өмннь шйлг учрсн кевтә, дор ормдан менрәд зогсв.

Хазг, сүүвдсн хойр күүкиг эвлүнәр һазрт тәвчкод, зогсҗасн ормасн көндрл уга, аярхн толһаһан гекв:

— Занда, мендвч.

Үсинь күцц кеһәд, тосиңь эладәр тәвәд, зать хальмнр хойрар амтынь ясад, зандрулад чансн җомба үүһад орк- сн Окан заһрмгас көлсн һарад, эврән ургшан һ.оожад бәәв.

590

Катя Помпа хопр, герәсиә зер.тг кичгүд кевт.), знвор тедүкнд, орпдг беш хоорпд. зусвр за.туг бииури өөрдх- лә, һарч зулхдан бе.пп кол десрон суулдна.

Түрүн ншкр огхднь күүкд невчк ээлтсн болла, зуг манит горни эрк алхад эикәп орхла, тер хоир нааран орт угайар, хооран цухрад, хашап үүднүр гүүлдв. 1 сд­виг экпь күчләд, һартаспь котлод орулж авч ирв.

һурвн жил хооран эцкон доонд мордхд, Катали­на _З_тавга, Помнуция — һунта- било. Шавта ирод, баа- хн зуур гертән бэоснь — тоод у га. Тсгэдчн эдн эикэсн зсршж одсн бәәдлтә.

Ока Занда хойрнн хоорнд чигн аарта күүндвр пари өгчәхш. Герин эзн залу удан цагт өрк-бүләсн уужмд йов- хла, бичкн күүкд биш, авсн авалин бийнь зсршж оддг бәәдлтә.

Аминь улан мөңгәр чимксн агч модн ааһд Занда дэ- кәд мелмлзүләд цэ кев. Ока, ааһта цәәг авч уухасн урд, бийинь таг-яг дердәлһсн, кев-янзта хазг мундир хувцна өврәс дөрвлҗн бор альчур һарһад, заһрмган, күзүһән арчна.

Зандрсн цәәһәс нег балһчкад, герин эзн, агч аапан хона деер тәвәд, бешин нурһ түшәд, ээмднь күид ацаи ачгдсн бәәдлтәһә-р бөгчиһәд, дун-шун уга зогсжасн Зан- даһур коле хәләчкәд, сурв:

— /Хтнанахн ям ар ан бәәнә?

— Сән бәә.цхәнә, цуһар эрүл-дорул.

Талдан улсла, таньдг, эс таньдг тоотла амрар күүнд- дг илркэ Окад, ода' эврәннь гергнләһән юуна тускар кү- үндхнь медгдҗ өгхш,. үгмүд олдхш.

Тенд, Сулинд бәәхдән Городовиков түрүн эшндән ард үлдсн өрк-бүлиннь тускар, хойр .бичкн күүкнәнно болн авсн авалиннь тускар дару-дарунь сандг бнлә. Тү^ үно хөөн, Әрәсә.н эң зах уга аһуһар үүмәтә цаг хүвсхәд, күч-көлсәрн бәәдг улс зөвән некж, йосан һартан авхар буцлһ татхла, Ока тсднлә негдәд, оруһин улана усна ур’ схулдхарһсн мет, ардксаи сандг цол, зав, мпсхүл угаһар харчудын тер дольганд авгдв.

Орндгин шуһуд суусн күүкднь зүевр залуһин ту с кар мартад, шаазцгин тасрхасап һарһад, дәкнәс наадан эк- лв. Ока теднүр өөрдхәр седсн бнйнь, күүкдән бийләһән баах-баахнар иҗлдтхә гиһәд, нааджах наадинь эвдшгон кергт, дораһар этүдәр хәләһәд, тагчг сууна. Занда, залу*

291

һан дәкиәс сурвр өгхинь күләһәд, урдк кевтән, бешин ну- рһ түшәд зогсад бәәнә.

«Ур — бпй зоваҗ, уул —мөр зоваж» гидг үнн, Iер Скнрндовд уурлад, гергндән авхар ссдси белгән авсн угав. Ядхдаи альчур, эс гпж бүшмүдин эд^белглсн болх- ла.-. Түдү жнлдән гсрәсн ууҗмд, салу йовчкад, хоосн прдви.. »

Ока эн тоот тоолврмудтан авлгдад, уужасн хотдан чнгн, орндгин өөр паадҗасн күүкдтән чигн, нурһарн беш түшәд зогсҗах гергндән чиги оньган күцц тусхажа- хш.

—Ааку, цәәтн көрч одв, — гиҗ Занда, саглсн дуу- һар, арһул сана орулад, хаҗуднь ирж чөклҗ суув.

Залуһан амнь чимкәтә агч ааһта цәәг өргәд авч нов- тл, гергнь адһҗ келв:

— Альков, шинәс кесв. Цәәтн йосндан көрч одв.

Эн саамла маштг герин үүдн секгдәд, йирин хувцта, дөч күрсн наста залу орҗ ирв. Цергәс бууҗ ирсн үүрән үзҗ байрлад, Ока хона модна өөрәс үкс босад, үүдн тал адһв.

— Лиҗ, менд. Чи кезә ирләч? — болҗ герин эзн бай- рлв.

—= Түрүләд бийичнь сәәнәр хәләх зөв өг! — Хечинов энд-тенднь һарч үүрән шинҗлҗ хәләв. — Хм, ах уряд­ник хувцан тәәлҗ хаяд уга кевтәлмч.

— Хаалһ йовудта болтха гиһәд сольсн угав. Зуур юнкермүд, цаһачуд, төмр хаалһиг эзләд авчксн, йирин хар улст йовдл өгчәхмн уга,—гиҗ Городовиков цәәлһв.

— Меднәв, меднәв, — болҗ Лиж инәв. — Эврән эр- эн гиҗ тер шилгичн һатлад һарч ирүв. Төмр хаалһ фрон- тас зулҗ йовх улсар чикәтә.

Занда талдан ааһд цә кеһәд, орж, ирсн залуһин өми тәвб. Лиҗ ааһиг авад, нерн уга хурһан цәәд һурв шүүс- ләд, өөдән цацчкад, экләд уув.

— Не, мана нөкднрәс кен станиц деер бәәнә? — гж Ока соньмсв.

— Польшинов Бембә, Эбгснов Цевг, Докугинов Ка- мись,»Шарманджинов Джалака, Урусов Мәркл...

— Баһчудас?

— Мини ач Баатр, чини зе Эрнжән...

— Орһадулов Довж урдк кевтән олна аду хэрүлнү? —Э.

292

Хойр үр зөвәрт тагчг болҗ одв. Сорҗ уусн цәәһин әәһәс. бешнн өөр наадҗах бичкн күүкдин гүңгр-гүңгр гисн шнмлдәнәс талдан ә-чимән уга. Аш сүүлднь, Хечи- пов эн тагчгиг эвдҗ, Окад медүлв:

— Мана нөкднр чамаг нрхиг күләҗәнә. Шин йосна тускар үн медхәр седҗәнә.

— Зөвтә седвәр- Цуһар асхндан манад хуртха.

Лпж. сууси ормасн босад һархар седв. Городовиков бас дахҗ босад, үүриннь ээм деер хойр һаран тәвәд сурв:

— Семк ирҗий, угай?

— Терчн кен билә? — болҗ Хечинов алңтрв.

— Буденный. Семен Михайлович...

— Одак Козюрин күүтрәс нүүҗ ирсн оруд муҗг бол- вза?

— Э, тер.

— Ирәд уга кевтә.

— Орс харчудас кен бәәх бәәдлтә?

— Никифоров, Сорокин ах дү хойр, Сердечный, Дол­гополов, Новиков эдн үзгднә.

— Лобиков хуучн КӨДЛМШТӘН КӨДЛӘТӘЙИ?

— Поштин ахлачий? — гиҗ Хечинов сурвртнь сурв- рар хә.рү егв.

- Э.

— Көдләтә.

— Нс, сэн. Асхндан эрк биш ирцхэтн.

Лиҗ Хечинов, үүдн тал һарч йовад, герин эрст түшү- лһәтә винтовк үзәд, дор ормдан түдәд зогсв. Үүриннь хэ- лэц хавлж, авад, Ока цәәлһв:

— Удлго энчн манд кергтэчн болх-

— Альдас аввчи?

— Ростов балһсн деерэс, — гичкэд Городовиков, эн винтовк, тер чашк авхин төлә ямаран мек һарһсан тох- нятаһар келҗ өгв, Хечинов түүгинь соңсад, элк хатҗ инәв.

Лиҗ винтовкиг авад, бахтҗ бәрәд, җилвтж таңна- һаң ташад, өргмҗтәһәр келв:

— Әвртә бу бәәҗ!

— Чамд зер-зев бәәнү? — болҗ Ока соньмсв.

— Бәәнә. Зуг бердәнк.

—Бердәнк чигн, чашк, җид чигн—цуһар кергтә болх. Хечиновиг хәрхәр һархла, Ока үүрән хашан үүдн

293

күртл һарһв. Лнж повхар седчкәд, түдәд зогсв. Эргмдш, мол чпцнәчпр бәәх мет, тер арһул-арһу'л сурв:

Ока, чп большевик болен болвзач?

Уга, -- гнҗ Городовиков хору өгв. — Болв ухан- седкләрп тедплә пегмб. Ах урядник нсртә Пастуховии завод эс. хәрүлҗәсн болхла, эрк бнш тсднә зергләнд орх биләв.

— Мннн ач Баатр... — Лнж цаарапднь келхв. бәәхв гпсн өцгтәһәр, Окаһур хәләчкәд, хашан үүд секхәр һа- ран суңһв.

Уга, иег эклсн хөөн кол. Баатрла юн учрж одв?

Түүг болыпевикүдлә залһлдата гиһәд гимназяснь көөчкж.

Большевикүдлә хаалһнь пегн болхла — оайрлх ксргтә-

— Байрлҗ болхмн билә, зуг... — Хечинов дәкәд та- гчг болж одв.

— Изң-татң гиһәд бәәхәр, медүләд келхнчн ухачд- кан.

—Тииклә тер Делгрлә юңгад үүрлнә?

— Делгрлә?.. Арсиновин күүкнләйн?

— Э. .

— Зүркнд — йосн чигн, закан чигн уга, — гиҗ Ока Баатриг харсдг болвчн, — кемр тер көвүн революции хаалһд орсн болхла, угагтя байн хоир хоорндан эвцшго өшәтинь медх зөвтә, — гиҗ алң болв.

— Чи тиигж. санҗанчи? — болад Лнҗ, невчк төвкн- сн бәәдлтәһәр, үүриннь чирәһүр хәләв.

— Цаг, цаг... — Городовиков цааранднь ю келхән эс медсн кевтә, дәкнәс давтв. — Цаг, цаг.. • Цут тоотд цаг — герч, цаг—зарһч, цаг — йилһәч...

Ока Лиҗиг үдшәчкәд, хәрү орҗ ирәд, нег ормдан су- уж эс чадад, маштг гериннь терзәр һазаран шаһаһад, «Хадта булгас» һооҗсн ус хәләһәд, телтр көвәд бәәсн олна сад һәәхәд, кесгтән тагчг зогсв.

Түүнә өрчд я маран баатр шиидвр болн нег мөслгч тоолвр төрәд, дәкж. хүврш угаһар, болдар цутхсн ксвтә, батар зүркинь эзлсиг Занда оньһҗ моден уга.

. 7.

Городовиков Ока ирҗ гпсн зәцг, жпвр зүүсн ксвтә, ик хазг станицин гермүд дарад, нег захасиь талдан зах күртл тарад одв.

294

Цаатн одак Хар Дааһиа Хәбиһин эрлг ирж. гинә, — болж, хурлын лам Буринов Мончуда атаман Дакуги-

• - Меднов. Ирм цацупь терүн тал Хечинов Лиж. ба- ралхсн зәцг бас нрлә, — гиҗ, эндәснь Эрдә, «һанцхн чи бпш, бндн бас дслкә дсср юн болҗахиг меднәвидн» ги­ен дүртәһәр, ламин үгиг сөрв.

• Арһта болхла, тер элмриг баһ наста хазгуд сурһ- лһнд тәвхмн биш, — болҗ Буринов урдаснь саглв.

— Урднь баһчуд үрәснь болх. Түүнә дасхсн хазг кө- вүд, цуһар бууһан хайчкад, Әрәсәг немшәс харсхин ор- чд. гсрүрн орһҗ ирцхәв.

— Цаг дегд үүмәтә болҗ одв- Хурад күүндвр кеһәд орквчн, үлү болшго билә.

Атаман хурла лам хойрур, биилсн йовдлта улан зес- рд мөр унсн күн ирәд, теднә хаҗуд һәрәдҗ буув.

— Акиш Сернигович, мендвт, — гиҗ Дакугинов, ир- сн күүнә өмнәснь тосҗ мендлв.

— Менд, менд, Эрдә Геляевич, — болад, ирҗ буусн залу мендлсн күүнүр хәләл уга, хурла ламур оөрдәд, толһаһан гекҗ мендләд келв. — Ламин зергәс, әдс хәәр- лтн.

Мончуда Буринов эргүлҗ йовсн эркнәннь ик алтн бумбиг, әдс сурсн залуһин маңнад күргәд, дотран түрг- түргәр ном умшчкад, өөрк улстан соңсхҗ зәрлг болв.

— Бурхн-багшин евәлд багтхла, о, хәәрхн, күүнә буйн, кишг делгрәд бәәдмн. Акиш, чи, кукн, аштнь отг- нутган толһалх залуч.

—Станичн атаман әмд бәәһә бәәтл, ламин зергәс, тм­им үг келж, болдв, — гичкәд Арсинов Дакугинов тал нүднәннь булңгар хәләҗ инәв.

Эрдән чирә хар күрңтәд, әмд бийнь уутьхн нүднь улм уутьрад, базһлдхар бәәх барг нохан бәәдл һарч одв. Арсинов хурла лам станичн атаман хойр хоорндан, ору­дии бухмудла әдл, кень кенән яһҗ дархув, яһҗ диилхүв гиен ноолдата бәәхиг сәәнәр меднэ. Тегэдчн эднэ хоорн- дк цүүгәг улм гүдәҗ өгхәр, шатҗах һал деер тос кесн- лә эдл, зөрц тиигҗ келв-

• - Мончуда, хамр дор амн бәәнә гиһәд, көгшн чонын бөгц кевтә, бур-бур гиһәд керг угал, — болҗ Дакуги­нов, оочаснь шүлсн цацгдҗ, шүд аралдв.

• 0, хәәрхн, энтн, атаман, манд мөткәлдх цаг бишл. Цаатн йиртмҗин хар шулмс толһаһан өндәлһҗәнә. Түү-

295

нә өмнәс шнлг хәәх ксргтә, — гиж хурла лам, эркнәниь алтн бумбпг эврәнпь маңнадан әдслж күргәд, зәрлг бо- лв. . -

-— Ламин зсргәс, зөвтә үг кслжәнә. Эндрин бииднь манад хурад күүндх кергтә, — болҗ Арсинов Буринов- ла зөвшәрв.

— «Мсдхд — үг ксл, мергнд — гөрәс шах» гидг эн болжана- — Хурла лам аньчксн нүдән секәд, станичн атаман тал хәләв. Тср аду өскәч баинд келв: — Унка- нов ах-дүүнриг, Алювинов ах-дүүнриг, Урусов ах-дүүн- риг цугтнь үрх кергтә.

— Атаман, кен ксниг дуудхан медҗәнт? Цуһар мала- һур күрәд иртхә.

— Соңсҗанав, Акиш Сернйгович, —^гиһәд Дакугн- нов, хурла ламин өөр кедү дүңгәһәр бийән бәрәд, чин- рән Һуташгоһар седсн бийнь, Арсиновд зуһудҗ келсн үгмүд эврән һарч одад бәәнә. Тер бас учрта. Өцклдүр әркин сүүрд Акиш: «Чамд, атаман, адун дундасн нег ажрһ шүүҗәһәд белглнәв»,—гилә. Ода тер аҗрһиг эн ан- днас алдулҗ автлан зуһудх, өмннь сөгдх, аюһинь дахх кергтә.

Арсинов улан зеерд мөрн деерән мордв. Тёрнь,- тар- һндан тесҗ эс чадад, өмн хойр көләрн селн һазр чавчад, дор ормдан биилн чичрәд бәәв. Дакугинов, мөрнә хаэа- рас адһмтаһар шүүрәд, Акишин өргн дор орад, йнлһҗ сурв:

— Тана эндк герт цуглрхмб, аль...

— Уга, күүтрүрм күрәд ирцхәтн, — болж, аду өскәч атамана сурвриг күцц келүлл уга таслв.

Хурла лам Мончуда Буринов Арсиновин келсаг сон- сад, түүнә өшәтн Эрдә Дакугинов, халхарн ташулснмет, хәрү авснд байрлад, тегәдчн анята нүднь улм таалмж- таһар аньгдад, мусг инәһәд, эргүлҗәсн эркән түргн-түр- гн шүлзәһинь йовулҗ өгәд, өрч дотркнь дала-нала бо лад одв. .

Улан зеерд мөрн, хасн сумн кевтә, дор ормасн дел» нисәд, хазг станицин һол уульнцар тоос пүргүләд, дор/ өмн үзгүр, Гүн салап цаад амнд бәәсн күүтр хәләһәд довтлад йовад одв.

Ока сөөни дуусн нүдән харһулсн уга. Юунас авн экл сн сән болх? Әрәсәд Октябрьск революц болад, угатьн|

296

йосиг эврә һартан авч йовна- Зуг энүнд, хаана йосн хазг омг болн чннр зүүлһсн Теңгә һазрт, тер революции до- льган күрдг болвчн, Советин йоси тогтад уга. Тер йосиг ямр ксвәр һартан авхмб?

— Лаку, юцгад эс унтнат? — болҗ Занда, залуһап нсг пигән, нег тиигән түүрчәд, нөр уга бәәхинь медәд, әәмсж соньмсв. — Бийтн таасго болвза?

— Шидр Надяла харһвчи? — гиҗ Ока, гентки тоха- һан түшҗ өндәһәд, шүрүтәһәр сурв.

— Юн Надяла?! — Занда, талдан күүкд күүнә нер соңсчкад, икәр алң болв.

— Надежда Ивановна... Буденна гергн... — Ока иньгиннь алңтрсн дууг медәд, харңһуд мусг инәв.

— Харһнавидн, — болҗ Занда, агчмин зуур болвчн залуһан харт бәрсндән башрдж; хәрү өгв. — Шидр мана- һур Каринтә хоюрн ирәд, кесгтән нанла күүндҗәһәд хә- рцхәв.

— Карина гиснчн кемб? — гиҗ эн саамд Ока алң'бо­лв.

— Эмчин гергн.

— Петр Федоровичинйи?

- Э.

— Йир җигтә, — болҗ Городовиков улм пкәр алма- цв- — Надя Карина хойр, теңгр һазрла әдл, нег-нсгнәсн хол улслмн.

— Таднд, залуст, тиим йилһл бәәхәс биш, манд, күү- кд улст, негнднь гүрм учрхла,.кен кеннь йилһл уга.

— Теднәнчнь кень гүрмлә харһҗ? Семенла нег үүл учрҗ одсн болвза? — Ока дегд әәмхләрн, чаңһар сурад, модн орндг деерән босад суув. Орндгаснь, түүнә чаңһ дуунас даву, шухтнсн ә һарв.

— Арһулдтн, наадк күүкдән серүлнәт, — болҗ Зан­да залуһан хөрв. — Семка эрүл-дорул, Минск гинү, аль Пииск гинү, балһснд церглҗәдгҗ.

Городовиковин әәмҗ бульглсн зүркнь тогтнад, хэрү өөдәи хәләж кевтәд, хойр һаран толһа доран тәвәд, төв- шүн^р келв:

—Карина-Лндрсевнала дәкәд нег үүл учрсн болҗах- гов.

— Андриан амр-зая өгхш гинә.

—Скаленко болвза?

— Э. Зулад талдан балһснд одҗ бәәхмн гидгчн.

297

— Тср һурвн магазиһән ханчкад, хамаран зулх билэ. Өдр-ЗУУР МСКЛХӘр ССДЖӘНӘ.

— Надя бас тпигҗ келвә. Күүиә һазак зүс-зуркииь бичә хәлә, дотрк ухан-седклинь мед гивә.

Ока гергнәннь кслсиг сойсад, бәәдл-җирһлин тускар улм-улм мөлҗж ухална.

-- Петр Федорович, Каринаһас көлтә, бийән хахар ссдж. Хәрнь, бичкн дүнь Агафон харһҗ ирәд, пистулынь булаж авч.

— Карина Андреевна түүгинь медсн бийнь, таднд Скаленкоһин тускар келви?

— Эмч бийән хахар седсиг Карина медхш, тер өдр Андриан Николаевичтә хоюрн Чапраг орсн бәәж...

О, бәәдл-җирһл! Нег үзгтнь олн-әмтнә цусн ааһар асхрад, нульмсн хуринәр һооҗхла, талдан хажуднь дур- нас көлтә бийән хахар седлдәд, цаг зуурин таалмҗэдл- хпн төлә хамгин өөрхн күүһән зоваһад... Нег хаш- рнь, кесг зун җилин туршарт күчәр болн чидлэр, сумар болн һалар делдсн йосн күүрч унад, уга-яду улс миңһн җилә күләһәсн мөлтрәд, шин бәәдл тосххар әмэн өгчәхлә, наадк халхарнь, баһчудын хоорнд, аадм эк үуд- снәс нааран заяч заясн зокалар, хаҗуһнн улсип сув- селвгт багтшго өвәрц үүлдвр һарчадгчн. Хечинов Лиж. ач көвүнәннь тускар келен Окан уханд медгдҗ өгхш: нег халхарнь, большевикүдлә залһлдата болад, «нәәлт уга» гиһәд гимназяс көөгдсн Баатр, талдан халхаснь, Сал теГ бүтәсн байн Арсиновин күүкн Делгр...

Городовиков өдрин дуусн хаша-хаацан бүрткәд, хаһ- рхаһинь бөгләд, хаҗиһәд унсн үүдинь ясад, өөд өндол- го көдлв. Катя Помпа хойр эцкләһән ижлдәд, теднд шаазңгин тасрхасар наадсн орхнь, эцкдэн алх авч аг хулен, хадас бәрүлҗ өгсн соньмсҗта болад, негнь нсг нәсн түрүлхәр хоорндан дөрлднә.

һурвн дундур жилин туршарт болҗах дэәнэ цигас. хойр дәкҗ болен революционн хүвслһнәс хад чолуншн хатурсн, киитрсн- Окан зүркн, Катя Помпа эднә, хөөно хурһд кевтә, тогляд нааран-цааран гүүлдәд, зәрмдан мииспн кичгүд мет нег-негәп теврлдәд, көрә һазр деер унад көлвржәх бәәдл үзәд, невчк җөөлдәд ирв.

Эцкнь тәмк ораж татад, баахн зуур амрад суухла, хойр күүкн өвр деернь һарад, күзүн талнь давшад көл- көдлнә. Тилгхлә хойраһинь сүүвдҗ теврәд, хаша дотра- һарп дөгж гүүнә.

298

Эн асхи Ик Буурлын хальмгуд, хоорндан угцсн ков- та, хойр оцгрәд. боэхто тоотнь—Арсинов Акишинд, угатя хзмгнь Городовиков Оканд хурцхав-

< Хадта булгас» һооҗсн усна зүн эрг деер бээх маш- тг гсрүР нкнкнь, һурвн жплин туршарт дәәни көлд йо- вад, кпптн окопд ксвтод, цогцдан гем авсн, өлн бөөснд пдуләд. халун гемэр гемтсн, эн догшн ноолдана хамгин гуду тоотыг үзәд ирсн фронтовикүд цуглрв. Тедн дунд Әәдрхнә гимназяс көөгдсн Хсчинов Баатр, Окан зе Эрнжэи эдн бас бәәнә.

Занда ик далһа хәәснд дүүргәд цә чанад, таавад бол- һсн һуйр хона деер тәвәд өгчкәд, бийнь хойр күүкән да- хулад, күүкн дү Саки талан һарв. Сакинә залу Докуги- нов Камись бас нааран ирсн, эн хазгуд дунд сууна.

Герин эзн күүкд күн һархла, Хечинов Лиҗ хавтхасн хойр шил хальмг әрк һарһв.

— Янов балһснд хамдан хар өдмг идҗ йовсн үүрм цергәс эрүл-дорул ирснд байрлад, түүг темдглх унд авч нрүв, — болҗ Лиҗ Ока тал хәләҗ инәв.

Медәтә хазг залус, шилтә әрк үзәд, хоолан яслдад, хара зөңдән шүлсән зальглдад бәәв..

— Лиҗ, һанцхн бийән ухатад бичә тоол, — гиҗ эн- дәснь Орһадулов хордхав. —Бидн бас тер цаган мартад угавидн. Чи хатуч төләдән хойр шил хальмг әрктә ирсн болхла, бидн һурвн шил цаһан толһатаг авувидн.

— Бидн гисн?

— Мәркл бидн хойр. — Довҗ бас хавтхасн ‘белгәа һарһад, хона деер тәвб.

—Урусов яһла? — гиҗ Ока соньмсв.

— Удлго ирх.

Түрүн ааһ цәәһән ууһад, нежәһәд цөгц әрк эдләд ор­дена хөөн, залус үгтә-күүртә болад, гер дотрк шуугаһар дүүрәд одв-

— Ахнр, тәмкән селгәдәр таттн, — гиҗ Баатр икчү- ’ диг эрв.

Цуглрсн улс ик оньган өгч Окан келсиг соңсв. Горо- довиковд әмтид күргх тоот дала. Ока дән эклснәс авн ноолдана гүдүд йовад, түрүн, эшндән алдр Әрәсәһән немшнрәс харсҗанав гисн әрүн тоолврта бәәсн учрар, цусаи чигн, әмән чигн әрвлл, хармлл уга өшәтнлә бәәр бәрлдәд, зөрмг йовдл үзүлсндән нег Георгиевск кирсәр, нег Георгиевск меда л яр ачлгдла. Болв түүнә хөөн бо-

299

льшевикүдин тархасн цаас умшад, нүднь ээсн кевтә, хаана йосн харчуд, угатя улсин уцгд суух йосимь медэд’ туүт өмкрҗәхинь үзәд, урмднь хәрәд, Петр Федоровичи нилчәр, сүв-сслвгор, дөңгәр ксргтә цаасаи авад, 39-гч они хазг сотньд одҗ. церглв.

Городовиков тсид бичкндк цагиннь үр Соколов Ла­велла харһад, түүнә үүрмүдии даалһвр күцәһәд, тедиә дсмонстрацд орад, йостаһар нүднь ээһәд, нег мөслгч шиидвр авб.

— Ай, Ааку, тер польшав гиснчн ямаран келн улс?- гнҗ Орһадулов Довҗ, Окаг соңсад тагчг сууся ул­син оньг эвдв.

Терзин өөр зогсҗасн Хечинов Баатр, медәтә хазг за­лу һин сурсн сурврт тесҗ ядад, пиш хаһрад инәв. Довж, дәкнәс сурвр өгхәр седчкәд, баахн көвүнүр колс хәләч- кәд, өөлсн бәәдлтәһәр, тагчг болҗ одв.

— Большевик гисн, Довж, келн улс биш. Терчн ухан- седкләрн негдсн, угатя-яду улсин сә хәәһәчнр. Мини меддг большевикүд дунд орс, украин, белорус, еврей әмтн билә, — гиҗ Ока цәәлһв.

— Олн зүсн келн улс биш, цаачн нег цусн-махн халв- мг-хазгуд хоорндан нег-негән меддгән уурч йовна, — болҗ Орһадулов хамр доран бурв.

— Довҗ, терчн мел чик үг. Ода олн-әмтн цус-махар биш, ухан-седкләрн ханьцҗ, ниицҗ йовцхана..-

Күүндвр зөвәр уданд болв. Хечинов Баатр, эдн дун- дан сурһульта болен учрар, наснь баһ болвчн, нарта де- лкә деёр, нег үлү Әрәсәд юи болҗахиг, ямаран нк үүлд- вр, хуврлт һарчахиг сәәнәр меддг бәәж. Тер хурһан дар- җаһад, Пиитрт, Москвад, Шин Кермнд, Әәдрхнд ямаран йовдлмуд һарчахиг цәәлһәд келҗ өгв.

— Кермн балһсн— теңгә хазгудың цутхлң болад ху- урча на. Советин йосна өмнәс атаман Каледин Тенгә дәә- нә правительств бүрдәһәд ик ноолда татҗана. Түүнд нө- кд болҗ, урднь хаана орс цергин ах командлгчин шта- бин начальник йовсн генерал Алексеев ирсн, Доброво- льческ әәрм бүрдәҗәнә. Дәкәд Корнилов, Деникин эдн зулҗ ирсн бәәнә. Теднәс көлтә икл цусн асхрн гнҗәнә. Каледин һанцхн хазгудт нәәлҗ болшгоһинь медәд, шн- др кулакудас бүрдсн «Крестьянок ниицәиә» ахлач Ма- зуренкола негдәд, Кермн балһснд цергә эргц хурав. Тү- үнд офицермүд, ямтнр, кулакуд, медәтә хазгуд орлцв. Мана Платовск станицин цуг аду өскәчнр, байн кула-

300

куд, медәтә хазгуд пүүһәд-пүгшод одв. Тер Эрги д<л р Каледин цуг йоспг һартан авсп лгерәи, Тснгэ обчастии әмтиг долгу Советин өмнәс босххмп гиси төр тәвб. Ма­нд, угатя хальмг-хазгудт, эп эвиллш уга догшн ноо чда- нд чик хаалһ шүүж. авх кергтә, гпҗ Баатр Хсчинов халупар цәәлһв.

- Маид хаалһ шүүһәд ксрг уга, — болж Городови­ков нсг меслж. келв- — Мана хаалһ исгхп — Сов< тин Гюсн.

Ока Баатрпн цәәлһвр соцеад, баахн көвүиэ мелрлд бахтв: гегон-гсрл, сурһуль-эрдм гндг — ним. экэршго пара мои. Эльмтәр орад һархд ахпь келлә: Шин Ксрх’п балһснд хазгудын болп мужгудып хаиьнсн хург бо ¹ түүнд Мечитов, Курсивов, Дакугипов, Поливанов. Дмит­ренко, Дубяга эдн одва гпҗ. Тиигхд Городовиков сан-- ла: хазгудын боли мужгудын хург болдм, түүнднь зуг кулакуд бол'н байн хазгуд, атаман оддм гиж- Ода Хе- чпнов Ба атрии кслсэр болхла — хазгудын боли му-жгу- дын биш‘, офицсрмүдин боли кулакудын Эрги болж.

Күүнд зәрмдән цаг биш цагла хажуһин тоолвр орж ирнэ. Городовиков, өцклдүр асхн Лилу ач көвүиәннь тус- кар келсиг генткн ода- санад, Баатриг шинжлж хәләнә. Ним ссрлтэ, харчуд баячуд хоорнд ямаран ик там үүд- сиг күцц медсн, эн үүмәтә цагла альк хаалһар новен чнк болхиг тодрхаһар йилһсн эн көвүн, тегэд, тер аду өскәч Арсиновнн күүкнд дурлен болхий, түүнлә тәвсн хөвән негдүлхәр бәәхий? _и

Талдай халхарнь авад хәләхлә, Акищ кеду банн оол- вчн, Окад деерлксн саам төрүц уга. Тйигхд Чапрагг ха- рһад, күүнә һазрт тенҗ йовхар, мини эцкин^малд орж көдл гнж эрлә. Ик Буурлд станнчн атаман боли түүнә дарук ш.иидлһн де.ер Арсиновнн сүв-сслвгәр Городовнко- виг, нам. ухананнь өнцгт уга бнйнь, станпчн атамана дарук сунфад,.баһ наста хазгудт цергә эрдм дас.хх- у\л даалһла. Болв теднә— Окан бо-лн Акишин хоорнд н т дәкж нүүрцәи болла: териь һучн җпл хборан шаһаһас көлтә һарла...

— Әәдрхнә медлд бәәх хальмгуд ямр хату-мөт\, уга- тя-яду бәәхиг би, Хальмг теегиг деед захаснь дорд ззх күртлнь көләрн кемҗәлхдәи, эврәи нүдәрн узлов. Болз Февральск революции хөөи тенд һарсн йовдлмуд намаг икәр өврәв. Моһа сардн чилгчәр Эодрхн деер болен ху- ргт сәәчүд йос булалдад, урдиь хальмгудын асрач болен

301

К [инн тафович, а двок а т-1 юо м ж, Баянов псгдод, юдн войн Түпдүтов боли ^т\'Ү^{иә б:}Ч>У" ^,1ИР Очиров одна емкое ноол- да кев.Тепдутов Данзппг дегд давж тусад бзэхлэ, нам гу- • б_ерп_Э поен түүг бород харцһуд еүулһв, зуг хургт орлц- җаеи. пони татдг улепи пекврор түуг еуадхв, — гюк Хс- чипов иаарапдпь келв- Тер хург деер хальмгип Һар- дачирт Крпштафович. пойдуд Дапзн Тундутов, Төмр Тюмень (Томрип пер келхло, Баатрип шудиь, амнднь элен орен мет, каржинв), зоосн Бадм-Ара Шонхоров, еээчуд Баянов, Очпров эдное пань кун суцһгдсн уга.Тс- дн харчудын, угатьнрнн со хоохнн орчд, баячудьш зөөр, һазр х'арх, бурхп-шажпа үлмә дслгрүлх төр тәвәд, түү- гән экләд күцәв.

Хечннов дсгд әәмхләрн, уурлхларн, козлдуран нүд- нәсн авад, шилмүдинь кесг дәкж үләһәд арччкад дан­ное халүнар эклв:

— Тсднә хар уха медсн угатьнр нойдудыннь, зәәсңгү- днннь һазрнг эврән булаж авлдв, шүүгүлд көдлдг хальм- гуднь жалвннь икдүлхиг некәд буцлһ татв. Теднә бослт дархин төлә, хальмгин сәәчүд мөчн сарин чилгчәр Әәдр- хнд хурад, дәкнәс хург кев. Тер хург деер Хальмг танһ- чин ах лам Балданов Чимд, йос медлһнд негчн «шулм» орулхмн бнш гиҗ некв. Шулм гиснь хар ястнр болжана. Нанд болхла, Бембдәнкнә (Власовск) станнцин подъ­есаул Бадм-Санҗик Бакбушевин болн Беляев стани- цнн хурла багш -Иван Кнтиновнн келсн үгмүд умшчкад, дегд пчртә-һутрта болв.

.Окан герт суусн хазгуд, Сал теегин станицсин болч дәкәд эс таньдг болвчн, урднь соңссн улеин нерд амлх- ла, улм рньган өгч, баахн көвүнүр ширтж, хәлэлдв. Горо­довиков нам ормасн босад, Баатрин өөр одад зәмләд суув.

— «Бидн, теңгә хальмгуд, хазгудла дегд өөрхн бәәх учра-р, таднла ханьцж. чадшговидн» гиж, Бакрушев гер- члж, хурла багш Китинов: «Мана Сал теегт арвн дерна хурл бәәнә, хурл болһнд зуг арвн хошаһад гелң бәәнэ, Тсгәд мннн нскҗәхм — цуг хурлмүдт арвн пәәмәһәд ге- лңгүд бәәдгәр кетн, Цевднәикнә (Граббевск) болн мана Бембдәнкнә гелңгүднн тоог һучн зурһа күргтн, юцгад гихлә, эн хойр хурл ик болчкад, медлднъ бәәх әмтнь олн». — Хечинов дәкнәс козлдуриннь шилмуд үл&һэд арччкад, хәрү зүув. — Меджәнт, манахс, негиь, хаж йосна салһж-салһж. хайчкси тсңгэ, әәдрхнә, сарпулшркү

302

мин, оренбургин цуг хальмгуд негдхин орчд, хазгудла өөрхн болсар они, бәәнәвидн гижәнә, наадкнь, күүтрмүд, станице болһид школмуд нсмж тосххин, багшнрин то икдүлхии орчд, Сал теегнн халъмгудан басни дажрхин төлэ гелңгүдин то өскх тәр тэвжэно. Уга, бит, угатя хазгуд, тинм улсла, тиим поста удела нет хаалһар йовж чадшговидн.

—Төрүц чик кслжэноч, Баатр, — болж Ока байрлв.

— Ээдрхнд цааранднь юн болжахиг би ода сээнэр меджэхшнв. Зуг газет умшад хэлэхлэ, урдньпсг-нсгндт, чон нохала әдл, дурго бээсн Тундутов, Баянов ^дн нст- дәд, «Өмн-Дорд узгин нницэнд» орад, Кубани, Тсцгэ ха­згудла хамцж, Советин йосна өмнәс сөрлһ бүртэжәнл- Тиигхд, намаг Ээдрхнд бээхд, Баяновнь «Хальмг танин* бүрдәһәд һартаң нос авхар, Тундутовнь «Цергэ Хальмг хазг правительств» тогтаһад һартан йос авхар хоорндаи ноолджала...

Медэтэ хазг залус Хечинов Баатрт кесг сурврмуд өгв, Советин йосиг юн йосинь йилһҗ медхэр зутклдв.

Эн шин йосна тускар эндр асхн дала күүндвр һарсн болвчн, Польшинов батын төлә дэкэд нег сурв:

— Не, кемр Советин йосн дән керго, һазр ав. йос эзл гиҗ олн-әмт дуудҗахла, дәәг яһҗ зогсахар бәәнә, угатя улст һазр альдас авч өгхәр бәәнә? Наснань тур- шт байнд, аду өскәчд заргдж йовсн маниг юн йос һартан автха гижәнә? Тернь нанд сәәтәр медгдж өгчәхш, Ааку, чи одак польшав гидг улсла өөрхн бээсн, эн тоотыг сээ- нэр меддг болхч?

Городовиков Ока дэкнэс эднд Советин йосна тускар боли эн йосн угатя улси.н сә яһҗ хәәжәхин тускар цәәл- һҗ өгв. Хальмг-хазгуд эврәннь үүрнн келен тоотыг соц- сад, түүнә медрләр өргмҗ кецхәв.

Энүнд хурхд түрүн эшндән шуугата бәәсн Хсчпнов Лиҗ, Окан келсиг соңсх дутман улм номһрад, тер нам төрүц тагчг болж, одла. Генткн Лиж хойр һэрарн һ\ян ташад, омгтаһар, өргмҗтәһәр келв:

— Не, Лаку, эидрәс авн маниг толһалх күн — ⁴¹¹ лҗ һарчанач. Манд арһ бээсн болхла, биди чамар ата­ман тәвх бидәвидн. Зуг цаачн Дакупшов ЭрД^ оәәнә, тер ширәһәсн амрар бууҗ өпцго.

Хазг залус Лиҗин келснд инәлдв. Хечпнов годнә пнә- диг төртән авлго саналдв:

— Эх, нег мунь, бидн тооһарн баһвйдн.

303

_ Терчн Лнж, үпн. Баячудын өмнос ноолдхии толә

ЧИГ1 кергтә. Мпппһәр болхла, бндп угатя орс мужгудла исгчх знвтәвндн. Тедплә ханьнад отряд бүрдәх кергтә,

Гер дотрк Данное н।уугаһар дүүрв. Зәрмнь кслҗәкә: уга, бндн хальмг келн-уле ■ хальмгударн эврә сәәһәи хәәх зөвтовпдн. Талдан багнь ке. 1жоио: өөр-пгидр селә- дәр элчнр йовүлад. тенд болен хальмгудыг мадмла иег- дти гиж дуудхмн. һурвдгчень келжәнә: байн хазгудла ЭВЦӘД, ТСДНЛӘ НП-НСГН боәх.мн I Н/КОНӘ.

Кеегтән зүтклдено хннн. аш еүүлднь, иим шиидвр ав~ гдв: ееләнд бәәх оруд мужгудла нсгдх. Болв турүләд тсднлә Окз күүндвр ксһәд, те.дк ямаран ухан-седклтә бэ- ахнг медх. Түүнә хөөн тсгэд орсмудла яах-кех ашлгч, нег мөслгч шнндвр авх.

Городовиков Сулнн балһснд бәәхдән, тенд болжах хүврлт болн әмтнә рсволюционн өргмҗ үзәд, кезә нег цагт, шин нос, харчудын йос, Советин йос эврәннь ста- ницдән тогтахар күсл келә- Ода тер күслнь бүтжәх уч- рар, Ока нсг мөслж келв:

— Сал тесгт Совстин йос зарлхмн. Шин йосна төю ноолдхин ксргт, революцнонн хальмг комитет бүрдәх- мн.

— Ока Иванович зөвтә үг келжәнә, минь эндрин бин- днь тнпм комитет тогтаһад, һардачнр шиидхмн, — болж Хечинов Баатр халунар Городовйковиг дөңнв.

— Би эн ик селәнд хамгин угатя күмб, — гиҗ Эбге- нов Цсвг боев. — Нанд, харңһу күүнд, тер Советин йосн гисән юуһинь сәәнәр цәәлһж өгтн.

Баатр, асхнас авн сөөни өрәл күртл делкә деер бол- җах, Әрәсәд һарчах хүврлтнн тускар, шин йосна, әрүн төрмүдин тускар күүндсиг Цевг эс медснд уурлад, түүг зөрц суржана гиҗ тоолад, Городовиков тал хәләв. Ока трлһаһан гекәд зөв өгхлә, келв:

— Советин йосн гисн — днгтә танла әдл угатя улснн йосн. Баячүдын дала һазр-усиг булаж авад, уг^тьнрт хуваж өгхәр бәэнә Аду өскәчнр харчудыг заршгоһар кехәр бәәиә...

— Тииклә Арсинов, Супрунов, Корольков эднә адуг кек хәрүлхмб? — болж Цевг алң болв.

Эврсән, — гнһәд Ока пнәмсклв.

— О, тедн ксзо аду хәрүлж новла! — Докугинов К»' мись пиш хаһрж пнәв.

— Чадшго болхла, аду бичә өсктхә.

304

Манд өгчктхә...

ног һазр шууглдад одв. Теднпг Городовиков хөрх< шухтаһипь зогсаһад сурв:

-- Бас күүнд сурвр бәәнү?

Тсгэд. цуг хазгудын һазр булаҗ авхмб? - Н;и/К суре I мсдэтэ хазг— эн селоид тоомерта, бнйдон зов мал- та, кесг арвад десятин һазрта, бәәхтә эзн — Хондла күү- трәс нүҮн; нрен Олдушинов. Түүг ней нааран дуудснь медгджэхш.

Нанас буланав гивчн — авдг һазр уга, — болж Хечннов Лиж дамбрлв. — Ксмр, Ендон, чи эврэ сэн ду- рарн һазрасн нанла хувацхлачн, бн буру гишгов.

— Ха-ха, һәәвһә гидгэр келвч, Лиж.

Хм, күн эс медсән йилһхәр седхлэ, наад бэрлдиэ. Рсволюционн хальмг комитет тогтв, түүнә ахлачд Го­родовиков Окаг шиидв, Хечинов Баатриг сеглэтрт, Хс­чинов Лиж, Польшинов Бембэ, Кулишов Эрнҗән боли хамгин -угатя Эбгеиов Цевг эдниг членд суңһв.

Ревком шиидснэ хөөн Орһадулов Довжин авч ирсн цаһан толһатаг татад, шин комитетин чледүд йөрәх бол- цхав.

— Манахс, Мәркл я.һла? — гиҗ Довҗ алц болв.

— Чи медхговч. Урусов бас нет цаһан толһатаг авч ирхмн гиҗәлчи, — болҗ Камись Орһадуловиг хордхав-

— Түүг ахнь эс тәвсн болжана, •— гиҗ Польшшюз бодв.

ЭбТенов Цевг бийинь тиим дааврта үүлд суңһси, бай- рлхая, аль зовхан медж эс чадад, менрэд сууна.

— Не, шин бүрдсн комитет харчудын түшг болж, баячудын сүрә дарҗ, Советии йос тогтахд әмн-жнрһлән нерэдх болтха! — Довҗ пнгҗ йөрәһәд, өвкнрин зока- лар, нерго хурһарн өөдән һурв цацл цацв.

Эн тәвгдҗәх тер дегд соньн болн дааврта болсар, Делгрлә харһхар үгцснәннь тускар Баатр төрүц мартад хуурч. Генткн түүгән санчкад, туулан арен махлаһан шүүрч өмсәд, девлән сүүвдәд, һазаран һарч гүүв. Арда- снь* Эрнжән дахв. Икчүд сөңгән эдләд, Оканд үлдв.

Ик Буурлд иигж түрүн революционн комитет бүрд».

Угатя хазг-хальмгуд эн түрүн хурсн сүүрәс ик өрг- мж, омг, күсл зүүсн, Городовиковинәс байрта һарцхав. Герин эзн тедниг хашан үүдн күртл үдшәчкәд, эврән, "бүркж хархлзсн харңһу үүлтә теңгр тал хәләһэд. зөвәрт зогсв.

305

Ппгт үүлн һатцас өцгтә иег одн, чирм-чпрм гиж Окад үзгдчкәд, дәкәд таршлж. одв. Бош тер одна өкгиь, Окан нүднас хөәһл уга, дссрнь дацгнпд солцһтрсн кевтә. өрч- ДНЬ төөнрәд типзлгдәд үлдв.

Городовиков хашаннь үүдиг хаачкад, Докугинов Ка- МИСШ1 ардас, тсдиәд бәәсп күүкдән, гергәи дахулж ,За­хар һарад Гювв.

8.

Гүн салан зүн амид Арсинов Акишин күүтр бәәнэ. И;< Буурлас хол бшн, икәрнь тәвсн бийнь — һурвн дууна.

* Күүтрин дунд өндр улан чолун гер дүңгәнә. Гериг эргүләд бәрсн хашад кесг агт адун багтхмн — тсдү дуц- гә у боли өргн. Наадк гермүднь, саман тоосхар кесн уч- рар, һазр элкдсн болҗ холас харгдна. Эн гермүдт Аки­шин элгн-садн болн түүнә малчир, адучнр — утатя хаз- гудын өрк-бүлмүд бәәнә.

Әмтнәс түрүн Урусов Ж.аб дүүһән, Мәрклиг, күчәр дахулсн довтлҗ ирв. Тедниг Акишин эркн зари Монш тосҗ авб.

Ах дү хойриг герүр орҗ йовтлнь, теднә өмн үүдн эв- рән секгдв. Хәләхлә — үүдиг герин эзнә көвүн Тул сскв.

«Хашан үүднд, герин үүднд үүдч тәвхләрн, икл үүл- тә йовдл учрсн бәәдлтә, — гиҗ Ж,аб дотран санв. —Дә- кәд булгин уснас көлтә эдн ноолда тагхар седжәдг бол- җана...»

Ик Буурлын тал дунд бәәсн киитн Цегән уста, «Хад- та булгас» көлтә, байн хазгуд болн угатя оруд мужгуд хоорнд урднь кесг цүүгән һарла. Терүнд Арсинов Аки­шин эцк Ссрнг бурута.

һучн җил хооран, Ик Буурл хазг селәнэ ар бииәр бүүрлсн орс муҗгуд, эн өлзәтә бүүрт эврә чоиж бәрхәр хаанд бичг бичсиг соңсад, теднә тер төрт харш болхар, Сернг байн хазгуд цуглулад, муҗгудьш өмнәс босла. Зуг угатя хальмг-хазгуд тер муҗгудыг татад, баячудын түкрси түкрлһид эс орлцси учрар, тиигхд өцгэр иусаасх- рсн биш. Болв җил ирвәс адунь өсәд, эргндк һазрнь бан­да д, һартк зөвиь икдәд йовх Арсинов, бәәжәһәд-бәәжә- һәд урдк үүлән сергәһәд, әмтәхн киитн уста булгнг бу- лаж, авад, һаицарн эдлхәр, үүмә татдг бнлә.

«Ода Сернгин көвүн Акиш эцкпннь тер герәс цпдхәр бәәдг болҗана», —гпж, Урусов Ж,аб ухалж йовна.

306

Ора 1 прхлә, хамгнн күндтә бәәрнд, деед бийд, зала- Цаһап Авһа шүтәнә өмн, Мончуда Буринов әөрнь, Ссрнпш дү Шарап-гслц, дәкәд хурлдан тоомсрта дөрвн копии гелң сууцхана. Теднәс хойр талакшан дунһра кү- иэ I Алювииов Ланцин дү Балднтаһан, Ункднов Шонҗ _Чу Күбрактаһан, Эльмт күүтрин баячуд медәтэ Мечитов цр-ркин үуһн к^вүн Җуцһртаһан, Курсивов Санж Меме Бузе гидг хойр көвүтәһән, тер күүтрин атаман Дакуги- лов Муша, Шар Булгпн бапн Чокинов Лаврен, Күңнәч күүтрин бәәхтә хазг Доржннов Арман болн талдан чигн үлс цуглрж. Нам орсмуд бас ирцхәҗ, тедн дунд Король­ков Александр Яковлевич, түүнә күргн Супрунов Илья Петрович гергтәһән, лавкта кувцнр Скаленко, Федотов, Крнницкнй Иван болн Дмитрий таньгдна.

Эдниг үзәд Мәркл ахдан алң болна: эн баячуд, аду өскәчнр, кувцнр, бурхн-шаҗна элчнр дундас бидн ю хэ- әҗ йовхмб? Акиш манит юцга'д дуудсмб? Урусов эндр асхн Окан тал одхмн гилә, Орһадулов Довҗ харһчкад, эрк биш нет цаһан толһатаг олҗ авад Городовиковин тал ир, цагтан хамдан церглҗ йовсн үүрләһән эдлхмн гилә. Җигтә юмн: харч_уд хурсн үүрүрн одхин орчд, эн баячудын дунд тусв. Мэрклд нет үлү һундлта болен юмн: эн гер дотрк олн улсас негчн күн теднлэ, Урусов ах дт хойрла, мендлен уга.

Жаб хама суух бәәрән медж, үүднә өөр орман эзлв. Ахиннь дару Мәркл суув. Җаб, эцкән өңгрснә хөөн, цуг йосиг, з^виг һартан авб. Эврә өрк-бүлтә, онц бээх Мэрк- лиг келсәрн бәәлһнә, зәрмдән күүнә уханд оршго тоотд зарна. Ахнь нет үлү Акишт церглнэ, станичн атамана нудн болн чикн.

Хзврһ хораһас Акишин күүкн һарч ирхлә, үүднә ха- жуд сууси Мечитов өсрҗ босад, цергә күүнә авъясар, зуузаһан цокж, толһаһан гекҗ, түүнлә мендлв.

— Җуңһр Шаркинович, таниг офнцеритн медсн уга биләв, — гиһәд Делгр тачкнад инәв.

— Негчн өдр церглсн уга биләв, болв таниг закхла— бүкл әәрм командлж, чадхув.

Жунһрин тер үгмүд соңсад, Кубрак, күүкд улсин емн тиим зөрг уга болсндан, бийән гемшәж, сүуна.

— Марфа Богуновнан келсн үнн бәәж, — болад Дел­гр улм чаңһар инәв.

«Орчлң ораһарн оңх тусн гижәнә, — гиж хурла лам ухалад, йирин уутьхн нүдән, Шаркинә көвүнә һарһҗах

307

һүтр уга йовдлыг үзтгоп ксргт, төрүц аньж орх_а.^ Буоү келтнрлә әдл, мсдәчүдәсп чигп, эк-ьщкәси чигнлер. гдтгән уурчана. Ом хом маани. . .»

брс күүкнә келснг күп төртән авдув, — болад Жүн1нк күүкнг Д^ахаД' күржциж инәв.

•_ Дон Жуан! - Дслгр пигж келчкэд, үүди тал һар-

хлань/түүнә өмнәс Петр Федорович гергтәһән орж, ирв.

* — О, Делгр, менд, — гиж Карина Андреевна, ду_1{. дыи нурһта, эцкләһәи әдл дүүрц чирәтә, ташаһинь похсн үт күкдтә күүкиг хойр халхаснь селн үмсв. — Хэчаран?

Делгр Карина Андреевнам чикнд шимлдәд пьэк I у_г кечхлә, цаадкнь биилсн йовдларн күүкиг эргәд. ширтҗ хәләһәд. цсннҗ инәв:

Медгдҗәнә, медгджәнә.

Йовжант? — гиҗ Петр Федорович сурад. Долг- рпн һариг үмсв.

Таднд харш болшгоһар. .— Баахн күүки, жмэр зү- үсч мет, хораһас нисҗ һарв.

Бакалейн магазинәсн бүкл булк зальгчкад һарсн мет. ода күртл һолиһәд суусн Скаленко, Карина Андресвнаг үзәд, хара зөңдән көндрхлә, түүнә суусн стул ярдж жаа- гад, цуг әмтиг кувцур хәләлһв-

— Не, эклхмн болвза? — гиҗ станичн атаман Эрдэ Дакугинов сурв.

— Бадм Нарановичиг күләхмн. Тер эрк бши ирх бол- ла. — Герин эзн иигҗ келәд, үүдн тал хәләв.

— Уланов иршго, — болж Җуңһр зөрц цугтаднь соңсхж зәңглв.

— Чи хамаһас меднәч?

Мечитов, хамгин ик нуувч меддг кевтәһэр, омгшен бәәдлтәһәр өрч.нь күвкәв. Делгриг йовснд һундл төрәд. эн сүүрәс яһж алдрж һархан ухалад, Акишин сурврт хәрү өгсн уга.

— Җуңһр, чамас сурҗанав, — гиж Арсинов шүрүл- кв.

— Юуна тускар? — болҗ Мечитов, Акишин һслспг эс медси кевтә, сарсхр хамрнь күвклзж, түүнә

~ инәв.

Эн чаңһ-чйиргәрн эргмдән түурсн, далта-ээмтә. бшг ләнь цацу болвчн, күүкнләнь ээлттәһэр болн олнд һ;.ннр- иан бардмнҗ күүндсн залуг юцгад генН бәәдл һарһжа- хичь Арсинов медәд, инәж кслв:

308

— Буруһим тәвҗ хәәрлтн, Җуцһр Шаркинович, та­нит «411» ГИСНДМ.

Җнр күрсн насндан одачн үснь хар, сахлан чимкүрәр татад авчкдг учрар, халцха өргтә Шаркин, көвүһән эн тег бүтәсн малта, а дута байн хазгиг диилснд бахтад, ик омгта сууна, байран нулго, толһань чичрдг Сернгүр да- ру-дарунь басмҗтаһар хәләнә.

— Бадм Наранович ик адһмтаһар Шин Ксрмн балһ- снур Гювҗ одв, — гиҗ Җуңһр, теднә хоорнд төрүц юмн эс болен кевтә, инәҗ хәрү өгв.

Бурннов Мончуда эргмдән болҗах тоотыт үзшгоһар, нүдән.аньчксн болхла, Шарап-гелң хәләцәи Карина Ан­дреевна тал зөрүлнә. Болв тернь негчн Шарапур хәләсн \та, Скаленко Андриан Николаевич Корольков Алексан­др Яковлевич хойрин хоорнд сууһад, теднлә селгәдәр кү- үндәд, негт тачкнҗ инәнә, негт гейүрҗ тагчг болна. Петр Федорович гергнәннь суусн стулын ард, кол деерэн зогс- җана.

. Арсинов, Җуңһрин келен зәңгәс урмднь хэрэд, эрэ- снь сулдсн кевтә, эцкиннь өөр бәәсн креелд орман эзлв. Сүүлин цагин эргцд Акиш ик тоолврта бәәнә- Кемр эц- кнь кезәңк хуучна авъясар, әмТиг дөөглҗ, дорацулж, ба­ем бәрдг бээсн болхла, сурһуль дасад медрл авен Акиш талданар олнла бәәхәр өмнән төр тәвәд, эн җил күртл бийәв һолыпгар бәрдг билә, харчудла эврән күүнддг билә. Түүнә эн бәрцд тусан халдасн үүл — 1905-гч җил болен «Цусн асхрсн воскресень». Онц күн кедү байн бо- лвчн, олнас тер давҗ чадшгог Акиш тиигхд сәәнәр мед- лә-

Акишин тиим җөөлн бәрцәс көлтә, эцк көвүн хойрпя хоорнд зәрмдән цүүгән һардг билә.

— Әмтн гисн— махлата мал. Тедниг әәлһәд, көл до- ран дарад эс бәәхлә дөчн йисн толһата моһа кевтә, нег цагнн эргцд хар ястнр әвр үзүлх, — гиҗ эцкнь келдг би­лэ. Тер ода үнн болҗ һарчана.

Цаг зуурин правительств тогтсна хөөн Шин Кермнд болен Ик эргцд орлцад, тенд Уланов Бадмла, Тюмень нойнла таньлдад, Калединиг бат, чаңһ һарта күн гиһәд, Теңгә хазг цергә атаман шиидхлә — эцкиннь келәд бээ­сн тоот зөвтәһинь тегәд одҗ Акиш медв. Түүнә хөон Ар­синов кедү хурлд, хургт, сүүрт орлцв — хамань болвчн Әрәсәд болҗах үүмәнд болыпевикүд, тедннг татдг хар- чуд, угатьнр бурута болҗ һарна. Шндр Шин Ксрмн деер

309

„«һпиермуч боли орс кулакуд нсгдх хург болен, түү- ^ч;,3\ ... . ( пег бат еурһмж. авб: хар ястнрин өмнәс

"^Д к, ■-)<: бүрчах.чә. һартк знөрәи чигн, эдлжәсн аду- 'Гш^,Д|₁|ап. һазрап алдад хуурх бәәдлтә. Тегәд эднэ • _с ерпюцгү 'га поолда бүрдәхәр нег месләд. эидрк -\\р .хграла. Түшг кехәр седсн Уланов эс ирсн һундлта. ' ’' (.>31111'111 атаман Эрдә Дакугинов босв.

.-«Маштг тарһлхлар.н — махла авхулдго» гидг үия 5о’1ад бәәв, гиж, атаман үгән-эклв. Дакугинов, керг- гә ксрг \та болвчн, үг келсн цагтан үлгүр орулна Те- рнь бас хчрта. «Ухата эцкин көвүн — үлгүр бәрлдүлж кслдг, угта тохмта мөрн —уул өөдлҗ цемшдг». Атаман бппән икл гүн ухатад тоолна, болв үлгүрмүд хажилһәд элзлна. — Цаатн угатя хазгуд мана үлмәһәс һарч одн

гпжәнә.. •

Түүнд атаман бурута. Хазаран чаңһар бәрхмн бпләч, — болҗ урднь, Дакугиновин өмн, атаман бәәсн Алювинов Балдн түүнә үгинь таслв.

— Тииклә мини ормд дәкнәс чи су, — гиҗ Эрдә уурлв. '

Эн хоир хазг хоорндан, зууһач нохас кевтә, кемклд- хәр седхлә, тендәс Мончуда лам эдниг хөрв:

— «Буурх өрк —^; дотрасн» гиһәд, шууга бичә тат- гн. А-а, хәәрхн, олн бурхд минь, юнчн юмиг эвәр болн ни-негәр күцәх кергтә.

Лам, ик бумбта эркән цааранднь эргүләд, уутьхн нүдән аньҗ оркв.

Станичн атамана да<ру герин эзн Арсинов үг келв.

— Цаатн ик аюл аашна. Советин йосн гидгтн мана һазр-усиг булаҗ авад, эн нүцкн анднрт өгхәр бәәнә. Гииклә бидн тер йосна өмнәс икл шилг тәвх зөвтәви- дн. Тиим шилг—эврә церг. Бидн хальмг-хазгудыг нсг- цүләд, тедниг зер-зевәр агсад, итклтә церг бүрдәх зөв- тәвидн.

— Акиш зөвтә үг келжәнә, — болж Алювинов Лан- цин түүг дөңнв.

— Угатя хазгуд маниг даххий? — гиҗ ода күртл суусн Ун капов Шонҗ сурв.

— Дахдгар кех кергтә! — болҗ Шонҗин дү Кубрак аралдв.

— Угатьнр дахх, эс даххнг бидн Җабас сүрхмн, гиһәд Акиш Урусов тал хәләв.

Үүднә өөр* суусн Җаб, негл дораснь хорта мопа хат-

310

хсн кевтә, өсрҗ босад, төрүц наадк-цаадкннь ухаллго шуд келв:

‘ — Дахх, дахх!!. Дахлго хамаран одх бплә.

— Чи, Мәркл, юн гиҗ санҗанач? — Арсинов Җабин дүүһин өмн ирж алцаҗ зогсв.

Акишпг бичкнәснь, баһаснь авн таньдг улс алц боав. Ксзәдчн һо-һолыпг, ямрчн төриг нәрнэр, кинәнәр күцәдг, харчудла эвәр, ээлттәһәр күүнддг эн, сүүлии цагнн эргцд төрүц хүврәд, сольчксн мет, соньн бәрцтә болҗ одв. Урднь болхла, ксмр Арсинов алцаһад, өздң күүнә бәәдлтәһәр, олн хурсн, нег үлү, сәәчүд нуглрсн сүүрд алцаһад зогсчкад, чаңһ-чацһар хәәкрвә гихлә — нсгчн күн иткшго бнлә.

Урусов Мәркл, бийүрнь ханҗалын үзүр зөрүлсн мст, Акишин догшн хәләцәс махмударнь кинтн ирвәтрәд, суу- си ормдан нүүхлзәд, хамр доран бурв:

— Мана Җаб.. • Мини ах... тер меднә... би, би... түүнә келснлә зөвтәв.

— Мәрклин келсәр болхла, харчуд мана келснәс һар- шго, — гиҗ Арсинов ашлвр кев. — Тиим эсий, атаман.

— Тиим, тиим, Акиш Сернигович, — болад Эрдә, чинрән мартҗ, байна өмн һордаҗ босв. Балдн түунүр хәләж, җигшсн бәәЛлтәһәр, мусг инәв.

— Александр Яковлевич^ тана ухан-седкл соңсхар седләв.’ — гиҗ Арсинов Корольков тал хәләв.

— Акиш Сернигович, би политикәр төр кедгов. Би аду өскәчв, — болҗ Корольков, ормасн бослго хәрү өг- әд, күргнүрн. хәләв. — Политик — баһчудын керг.

Хадм эцкләһән әдл өндр нурһта, кевтә-янзта цогцнь болн сәәхн зүс-зүркнь даңгин нег кевәрн бәәдг, төвшүн, күйд толһата Супрунов, Александр Яковлевичнн докья медәд, һавшунар босад, төм-төмәр келв:

— Мини хадм эцк чик келҗәнә: аду өскәчд полити- кәр төр кеһәд керг уга. — Илья Петрович, гергнәннь эц- киг өөлүлҗ һундашгон төлә, цааранднь келх тоотан жө- өлдүлхәр, кергтә үгмүд хәәж, бйахн зуур түдв. Гүүнә хәләц Карина Андреевнан, бийинь авлҗ авхар бәәх мо­тор, жилвтж. ширтжәсн хәләцлә зөрлцәд, дотр бийнь үүмәд, нүдән Арсиновур зөрүләд, эклв. — Зуг цаг хүв- рҗ одсн учрар, аду өскәчнр чигн, мини күүтр Маиц һо- лын телтр көвәд, онц бәәнә гиһәд, тагчг сууж. чадшго. Кемр һазран, зөөрәи харсхин төлә хазгудас цсрг бүрдә- хлә, түүнд дөңгән күргхәс бидн кен пегмдп хоор хәршго-

311

Сүцрүновпп колен Лкгшгг икәр таасгдв. Эпдр асхн 6<)')Ж'1Х ЭП сүүр деср станичп йосп, одна шиидсн атаман ом'т бәәһә бпйнь, талдан күүнә бат һарт орҗахнь ил мс- дгдв. Юцгад гпхлә, Арсинов, чидл-күчән болн ө-өшәһән оли жпл д харчудып өмпәс хуравад өөдлүлж авсн мет, кслси үгмүдәрп, бәәдл-бәрцәрн эндр йилһрәд бәәнә. Тср нег һазр баглрад суусн, мануфактурн ик магазитә Федо­тов, түүиә дацгпн өпютн Скаленко Андрианла әдл, бас һурвн - бакалейн, галантерейн, мануфактурн магазидтә Иван Крпннцкий эднүр хәләҗ, шүрүтәһәр сурв:

- Кувцнр ю ухалҗ бәәцхәнә?

— Бпдн бас эврәннь зөөрән мужгудт, тана нүцкн хазгүдт бүлагдхар седжәхшвидн, — гиҗ Андриан Нико­лаевич ксләд, талдан күүнд оньган өгчәхднь Каринад уурлж., бас шүрүтәһәр хәрү өгв. — Манд нәәлҗ чаджа- нат. Тним эсий? ч

— Типм, тиимП — болж, Федотов, Кривицкий Дмит­рий нсг дууһар толһаһан гекж. зөвшәрцхәв.

— Хот-хол, уух унд авч иртн! — гиҗ Акиш Кальку- шт закв.

Арсиновин гергн, дүңгһр омгтайовдлар сеңкәж йовад. хот кедг хораһур орв. Удлго тендәс кесг күүкд тәрлктә хот, тавгта мах, шилтә унд хот уудг ик хораһур зөөж. сахньцхав.

Нүр ик залд суусн әмтиг хот уудг хораһур үрв, удлго тенд инәлдсн, шуугсн дун, патефо дуулулсн айс күңкнәд бәәв. Цугтаһаснь чаңһар Карина Андреевна тачкнж. цеңнҗ инәнә. Андрианиг, Җуңһрпг, Илья Петровичи? селгәдәр дахҗ биилнә.

Эн сүүрд хойр күн гейүртә болн зөвүртә сууна: нсгнь — Петр Федорович, наадкнь — Урусов Мәркл.

Цевг арһул үүд цокв. Цааһаснь күн хәрү өгсн уга. Тер дәкәд цокв. Хәрү уга- Цевг үүдиг чаңһар цокв,

— Иим ора үүд харжднулад бәәх, юн шулмвчп?. — гисн уурта дун соңсгдад, үүдн делггдәд секгдв.

— Нанд Акиш кергтә, — болҗ Цевг махлаһан авч келв.

— Акиш Сернпговичд цол уга,

— Иир бачм кергтәв.

— Өрүндән ир. Дәкәд сөөһәр үүд цокдг болвзач, -

312

гнһәд харушг Монш, Цевгин маңнаһар цокад, үүднг ха- ачкв.

Угатя залуһин ицл хуурв. Байн Акишин хәәрид багт- хар новей седкл нк дурн болҗ һарв. Уга, хоосн һаран бәрж хәрҗ болшго. Тер дала улан махн, миисин кичгүд кевтә күүкднь дәкәд ууляд-мааляд гүүлдх. Уга, уга, Це­вг Акншин хәәрнд күртх зөвтә.

Эбгенов дәкәд хашан үүд цокв. Харушг залу эн саа- мд, һартк тайгарн Цевгин барун дал бәрүләд өгәд авб. Эзнь байн болхла, зарцнь чигн өгтм болна.

Цевг ээмән бәрәд, доран мошкрад унчкад, хәрү һазр мааж,җ босад, залуһин өмн сөгдәд, уульн бәәҗ келв:

— Хәәртә Монш ах, дегд бачм кергтә болад Акишүр нрҗ йовнав. Мини авч ирсн зәңг соңсхла, һанцхн нанд биш, танд чигн түүнә хәәрн күртх-

«Хәәрн» гисн үгәс Монш номһрв.

Эбгенов Цевг Акишин өөрхн төрл, болв байн угатя хоорнд юн элгслһн бәәдв? Арсинов харушг залудан, ке- мр Цевгтеднә тал ирҗ гихлә, түүг цааранднь көөчк гиж. закла. Тиим закврта болсар, медәтә хазг өгтмнҗ бәәснь эн.

— Чи энд күләҗә, — гиҗ Монш келв. — Би эзнә зергәс зөвшәл сурнав.

Хазг. залу зөвәр болад һарч ирв.

— Ор, зуг тер му һосан тәәләд, кирлцә деер үлдәчк, — болҗ Монш закв.

— Би эврән тәәлхәр бәәләв, — гиҗ Цевг банрлн зу-. һудв.

Цаад хорад әмтн шуугад бәәнә. Инәлдсн дун, үмедл­ен ә соңсгдна. Хуурин айс күнкннә. Нег күүкд күн нәр- хн хоолар, сергмҗтә ду өргәд дуулв. Түүг дууһан төгсә- хлә, цуһар альх ташлдв.

Цевг өмн хорад көл нүцкн бөгдиһэд зогсад бәәнә. Акиш түүг ирсиг нам мартад хуурсн бәәдлтә. Тенд чирк харһулсн ә соңсгдхла, энд Цевг шүлсән зальгна, тендәс һарчах хотын үнр, үүнә өлсҗ йовсн гесиг мошкрулад бәәнә

«Яһж бийән медүлдмб?» — гнҗ санад, Цевг хоолан чигн ясна, чаңһар цахад ханяна. Цаад хоран үүдн урдк кевтән хаалһата. Хәрү һарад, харушг Мошнас дөң сурх- дан, түүг бийән көөчкх гйһәд әәснь күрнә.

Цевгт зовлң дала.

Цаадк үүдн секгдв. һартан чирк бәрсн, зөвәр халмһа

313

/\кшп һарч прв. Эркнә ннр бш диһәд зогсадсн Исвгиг үзәд, тср дурго дууһар еури:

..... Уксән хәәж повнач?

- Танд әвртә ^зәнг авч ирув, болад Цевг нндглэд

кипев.

— Юн зәцг?

Городовиков Ока ирг,о.

Чамаг угаһар медиан.

Эндр тедвад хург болва.

- Юп хург?

- - Хальмг комитет тогтава.

- Я маран комитет?

- Революниопн.

— Альков, альков, нааран бослчн, — болж. Арсинов соньмсв. — Цугинь даран-дараиднь цәәлһәд кед.

Авч нрсн зэцгэрнь соньмсҗахд Цевг байрлад, сөгден ормасн өндс бос ад, көл деерэн тавглж. зогсв.

— Мә, энуг уучк, — болад, Акиш һартк чирктэ эрКс»н Цсвгт ОГВ-

Цевг ту у гинь авхар адһмтаһар һаран тосад сунһхла. Арсинов, генткн тер шиидврән соляд, чирктә эркэн эз- рэн уучкад, келв:

— «Нохан элкнд шар тосн зокдмн биш». Энчг» мини уух эрк биш, коньяк гидг ундн.

Цевг Акишт һундсн уга. Байна дурн. Зуг бича малял- тха, болад бээснь тер.

Арсинов һарч ирсн уудэн делгж, секэд, тендк улсур хээкрв:

— Эй, манахс. нааран һарцхатн, соньн зэн.г сонсцха- тн.

Тенд шуугҗасн, инәлдҗәсн залус, гергд нааран һарч ирв. Тедн дунд Корольков кууктәһән, кургтәһән, Ска- ленко Андриан, Федотов Василий, Криницкий ах-д\\- нр,, хальмгин аду өскәчнр, атаманмуд, өөр шпдрнн куут- рнн баячуд, хурла лам Мончуда, Сернгпн ду Шар гл- гелн, эдн бәәнә. Тедниг Цевг цугтаһинь таньна.

— Акиш Сернигович, юн зәңгви? — болж С ка леи ко- һин суувдҗ йовен Карина Андреевна соньмсв,

— Юн зэнгинь ода соцсхт, — гиж, Арсинов Цевг тал заав. — Эй, Манҗик, Цевгт орс эрк кеж ег.

Нег чирк эрк уучкен Цевг, Городовиковин Окаид бо­лен куундвриг болн тенд тэвгден төриг ңегн курллиь, хурһан дари бээж, келж огв.

314

— Анднр’ — болж Дакугпнов Эрдэ аралдв. — Цуг- тывъ хаж алх ксргтә!

-- Хәләһпт түүг, нүцкн орс мужгудла нсгдхмн гид- _Г1ШЬ1 _ болж, Супрунов уурлв. — Ока аштнь амт амра- шгоһинь би кезәнәһә медләв.

Әрлһпч цаарап, урднь мел Ока, Ока гиһәд магтад һардг бнлч, — болж Ссрнг, толһань чнчрж, каржннҗ 1шәв- — Кедү жилдән түүг далваг доран бәрләч.

- Хальмг, орс угатьнриг хоорнднь өөрдүлхмн биш, — гнчкәд, Алювннов Буринов тал хәләв. — Та, хурла

лам. юн гиж санжанат?

— Чпни кслсн, Ланцин, зөвтә. Бидн маңһдурин бпй- днь хурл хураһад, ик мөргүл кеһәд, Бурхн-багшт шүт- дг үлс орсла элкән бичә харһултха гиж зәрлг тальвна- впдн. — Мончуда улан лавшгиннь хорас эркән һарһад. мөңгн бумбинь маңнадан күргәд, әдс авчкад, экләд эр-

гүлв.

— Тедниг бурхнд мөргүлҗ наадхмн биш, тедниг хахмн, хахмн, хахмн, — болҗ Сернг аралдв.

— Сүргиг тенүлхин төлә, цуг адусдыг алад керг уга, — гиж Акиш Арсинов төвшүнәр келв. — Теднә толһа- һинь авад хайчкхла, сүүлнь манас холд оддмн биш.

«Тегәд яһья?» гисн бәәдлтәһәр, баячуд нег-негнүрн хәләцхәв.

— Би әмтәхн чаһр уухар седҗәнәв, — гиҗ Карнна Андреевна эрклв.

— Акиш Сернигович, церг хурахмн гиҗ чик төр тэв- жәнәт, зуг түүг түргдүлҗ өгх кергтә, — болҗ Скаленко келв.

— һаруһаснь әәхмн биш, — гиҗ, күүрт ода күртл тагчг бәәсн, Иван Криницкий орлцв. — Кергтә болхла, мөңгн чигн, алтн чигн бәәнә. Ода зөөр хармлх цаг бнш.

— Хазгудыг.. • хазгудыг бий талан унһаҗ авх керг- тә, — болҗ Супрунов сүв-селвг өгв-

А^ишт генткн әвртә шиидвр орҗ ирв. Тер хавтхан уудлад түңгрцгән һарһад, мөңг тоолад Цевгт өгв₽

— Мә, Цевг, эдлвр ке. Зуп арслң.

О, Акиш, тана зергәс, ут наста, бат кишгтә болтн! -- гиһэд Цевг, бурхн болсан мартҗ, Арсиновин һариг татж үмсәд, өмннь дәкнәс сөгдв. — Үкн үктлән эи ач- туситн мартшгов. Тана төлә, цуг өрк-бүлинтн төлә, эл- гн-саднантн төлә, мал-геринтн төлә өдр сө уга бурхнд мөргпәв!

315

— Яһад һанцхн Акишин өрк-бүлин сә хәәхәр бәәх- мч?! Бидн яаямб? — болҗ Эрдә Дакугииов, әркд умснь халсн учрар, зөргтәһәр хәәкрв.

— Энчн, Цсвг, цаг зуурип эдлвр. Мана даалһвр кү- цәхлә, эиүнәсчи пк мөңг авхч. — Арсинов станичн ата­мана кслсиг эс соңссн бәәдл һарһв.

— Күцәнәв, Акнш, келситн күцәнәв. Зуг келчктн, өр- гәп заңһчкти. Ямр чигн даалһвр өгтн, — болҗ Цевг, зун арслңгнг салврха дсвлиинь өврт дүрҗ байсв.

— Бп чамаг мини үгд орхд ицләв, — гиҗ Акиш ке- ләд, хаҗукшан хәәкрв. — Эй, Манҗик, Цевгт бас нег чирк әрк өгх билә!

— Мана кпшгәр.төрсн күн! *

— Бурхн нүдтә — иим әвртә баатр илгәвә!

— Цевг Дорджинович мөңк болтха! — гилдж. согту улс хәәкрлдв.

Цевг цөгцтә әркән уучкад, эднә өргмҗтә хәәкрлдәг төртән авл уга, шулуһар хәрхәр, эн гертәс һархар, үүдн тал эргв. Акңш түүг ээмәснь татад, догшар сурв:

—Чи зулхар бәәдг болвзач?

— Би цадув, би ханжанав- Ода хәрнәв, — гиҗ Цевг хәрү өгв.

—• Хәрхәсн түр.үләд мини.даалһвр соңс, — болж, Ар­синов Цевгиг сегсрв.

— Юн даалһвр?

— Городовиков Окаг токарх кергтә!

— Ок-к-каг. • то-кар-хе... — болҗ Цевг келкәрв.

— Э, Окаг сәәни орнур йовулх кергтә. Түүг чи күцәх зөвтәч!

Би?!.'— гиҗ сүрдәд, Цевг, хаҗар хадсн өвсн кев- тә, доран пол деер нуһрҗ унв.

Эн тоотыг үзәд, соңсад, нүдән чигн, чикән чигн эс иткҗ бәәсн Урусов Мәркл, адһҗ уралан йовж өкәһад, Эбгеновиг сүүһәснь өргҗ босхад, һазаран көтлж һарһв. Түүнд негчн күн нөкд болен уга, нам Арсиновин зарц Манҗин бийнь, эзән заквр эс өгхлә, ормдан һордаһад үлдв.

9.

Делгр кирлцәһүр һарч ирәд, кермн үчиннь өвриг зө- рүлж товчлад, өлгмр цаһан бул альчуран махла деерән бооһад, ургшан буув. Үвлин серүн салькн чирәһәрнь пр-

316

_)ТпЗД, әмрл ИДӘ эдлсн мсг, «рчинь оргмҗәр дүүргн

‘ - Делгр, кукн, хамаран однат? — гиҗ медәтә Мо- _иш, хлшан үүднә оньс тәәлҗ өгәд, сурв.

Цк Буурл орнав.

— Ним орайи?

.... Эрт һарч чадсн угав, баавд пөкд болув.

— һанцарн йовхдан әәҗәхшвт?

- Памаг кен әәлһх билә.

— Гүн сала.. • Дәкәд зууртн, салан цаад амнд/нертә _х\дхач-әздң кольһр Ваньк...

— Монш ах, намаг сүрдәх үгмүд бичә келәд бәәтн,— гпчкәд Дслгр, гертәс җнвртә һарсн учрар, деед үзг хә- 'лүдрв.

— Танпг Гүн салаһас һарһчкхмн болвза? — Мон- глин келсн үг, үвлин нигт аһарла негдәд, дарунь унтрҗ сд?..

Эндр эднәд хурх гиичнрәс көлтә, Делгр Баатрла ха- оһ.хзр үгцсн цагасн зөвәр оратв. Экнь, Калькуш, күүкн- дэ;-:, Ик Буурлд бәәсн үр күүкнүрн однзв, тендк чолун гертән хоннав гихлә, зөв өгдг болвчн, түрүләд ирх гиич- нрт белджәх хотд нөкд бол, эс гиҗ хот кеһәчнр нәрн хот кеҗ чадхш, учр тиим болсар, чи теднд дегтрәс хәлә- һәд. ямаран хотыг яһҗ кехинь_г белдхинь, кеерүлкинь зааж өг гиж закв.

Делгр, хот кеһәчнр.иг кедү дүңгәһәр адһадг болвчп, наг түүнлә һацсн кевтә, уралан адһад, үгцсн кемдь ке- зәнәһә давҗ одв. Гиичнрин түрүнь экләд ирхлә, теднә тарһн, улан, балцхр, дүүрң чирәс үзәд күүкнд ик һундл- та болв: кенә төлә хәәртә цаган үрәсмб? Дәкәд одак сар- схр хазярта, д^ңгин мөр унлһнас көлтә, көлмүднь һаза- ран күвкәсн, болв чаңһ-чиирг, бодусг цогцта Мечитов Җуңһр бас зөвәрт бийинь бәрв.

Тоолвр деер тоолвр делврәд, оратув гисн сананас көлиь улм чаңһрад, күүкн Гүн салаг алс цокад тәвсн, кун йовдг нәрхн тагт деер һарад ирв. «Хадта- булгас» һооҗсн усн эн салаһар шоржңнҗ гүүһәд, ■ Эльмт сали­ла одҗ ниилнә. Тагтын дунд күрхлә, цаад амнднь нег ик баран харгдв. «Харһх һазртан тесҗ күләҗ эс чадхларч. тосад нааран ирҗ», — гнҗ байрлад, Делгр адһмтаһар сурв:

— Баатрвчи?

Ик баран хәрү өгсн уга, зуг тер көндрәд, уралан йовсн болв. Күүкн тагтын дунд әәмж. зогсв, зүркнь әәвл-

317

хәдән күгдләд, амарпь һархар бәәх мет, өрчәрнь даншж өөдоп девшей болв.

- Баатр, - - гпҗ Делгр дәкнос дуудв, зуг баран ур- дк кевтәв тагчг, улм тагтын ампур өөрдәд, хаалһиг көн- длцвәд зогееп болв. Моншар эс үдшосндән күүкн ода ирж бпйои гемпюв.

^Алхла алг, тегәд чпгн оратж одув, — гиҗ Дслгр нет моелод уралап пшкхлонь, тагтын тслтр амнд көндлцнҗ зогеен ик баран түргәд оркв. — Мөрн, мөрн бәәж...»

Станнцпн захар орж ирчкод күүкн, захан герин нс- мрт зогсад, нсвчк бпйән тогтнулхар седв, болв «оратув. оратув» гисн тоолвр Делгриг цааранднь көтләд һарв. Тсдн урднь күүкд сурһуль дасдг школын өөр харһзд, түүнәсн өмәрлҗ һарад олна садур ордг било. Ода тенд ссрүн болад, немртә орс чонҗин өөр харһх болла.

Делгр Ик Буурлың һол уульнцар гүүһәд, эврәннь чо- лун гсрин өөгәр давҗ һарад, «Хадта булгт» күрәд. түү- нәс ардакшлад, чонҗ тал ирхлә, түүг эргүлж бәрсн тө- мр хашан үүдн оньслата болҗ һарв.

Эцкиннь күүтрәс станиц күртл зогслтан угаһар һур- вн дуунад гүүсн, дәкәд һол уульнцар дууна шахуд буд- рн-түгчн адһсн Делгр, хашан үүдндк ик оньс узәд, эргч- днь Баатр биш, нам киитә әмд негчн баран эс үзгдсн учрар, махмуднь сүлдрләд, яһҗ көшсән ода ирж медәд, дор ормдан, киитн һазрт суух седкл орв.

Күүкн, шовһр үзүртә, күн биш, ноха багтж орж чал- шго нигтәр зерглүлҗ цутхсн төмр хашан шитмәс бәрәд. чидлнь йосндан чиләд, дүүжлгдҗ зогсв. Невчк амраһан авчкад, Делгр хашаг эргәд, деед үзгтнь бәәсн чошкнп өннгт күрәд, тенд Баатриг уга болхла, х$рү новад, ха­шан дорд хаҗуд, чонҗла туслцулад тосхсн церковнопри­ходской школын герүр темцв- Баатр тенд бас уга болж һарв. Күүкн хәрү эргәд, ик оньста хашан үүднә өөр ирәд, үвлин серүн салькна эрвлзен үләлһнд, теегт һан- цар урһсн уласн кевтә, басгдсн күслтә, өвдкүртә седкI- тә зогсв.

«Уга, Баатр намаг эрк биш күләх зөвтә. Частаи. хойр частан, сөөни дуусн күләх бплә, — гнж Делгр кө- вунд итксндәи, бийәи аадрулҗ ухална. — Түүнла н<т үүл учрж одв. Тер сүүлин цагнн эргцд дацгпн Ппнтрин тускар, тсцд болен революции тускар келнә...»

Пиитр гисн нернәс күүкнә тоолвр, умшад дуусж нов­ен дегтрэн, дәкиәс экләд халхсинь умшсн мот, давен

318

цагкнь санулв. Делгрпг станпчн күүкд дасдг школ төг- сәхләиь, эцкнь Петроградт эврән күргҗ, тенд күүкдин гнмназьд өгхәр шиидв. Болв экнь — Калькуш,, аавнь — Сернг Акишин шнндврлә зөвшәрл уга, Шин Кермнд сур- һүльд өгхмн гпж сөрлһ ксв.

- Чапрагт, Шпн Кермнд ямр мсдрл өгдгиг эврән мсднәв, — болж. Арсинов зүтклдв. — Тулд сурһуль да- сххар седхлә, толһаднь, экнә орчд өөкн урһсн учрар, тө- рүц бидү болж, һарв. Тпигхлә би нәәлсн нег күүкән хам- гин сән гимназьд өгнәв, тиим гимназь зуг Пиитрт бәәпә.

Акши Дслгрпг Петроградт Мариинск гимназьд өгхэр дахулж. нрәд, «Астория» гостиницд зогсв. Болв Арсинов таньдг күүнә селвгәр күүкән хаана селәнд бэәсн эзнә— Стоюнинә гимназьд орулчкад, бийнь хәрҗ одв.

Эцкән хәрсн хөөн күүкн нег хальмг көвүнлә таньлдв- Тернь Хошуда нойна көвүн болҗ һарв. Хаана селәнд һанцарн үлдсн Делгр, өнчн хурһн кевтә, дегд икәр гейү- рдв, һанцардв. Шамдһа, һульдрмаш Төмр күүкнә тер бәәдлиг олзлад, седсн седвәрән күцәв.

Февральск революц болхла, Тюмень, негл Әәдрхнд шин йос толһалх төр өмнән тәвсн кевтә, тиигән адһмта йовҗ одв. Тер учрар Делгр, эн орчлң деер ор һанцарн үлдсн мет, үрүдв. Төмрәс бичг ирх гиһәд өдр болһн по- шт күләнә.

Делгрт, урднь сүзгән өгәд дасҗ бәәсн сурһульнь уха- нд орхш, эргмдк сәәхн йиртмҗ, соньн өргэс, шуугата жирһл — йосн тамд хүврв. Телчсн күүкнә дурнас даву зөвүр делкәд берк. Нег үлү, «чини төлә әмн-цогцан хур- лд бәрхәсн, хар тамд тусхахасн әәшгов» гиҗ андһар тә- вәд, яңхл бийинь эвдсн хәәртәнь цаасна нег тасрха эс илгәхлә — күүкн цааранднь тесҗ чадшго болв.

Өдрмүд давх дутман Делгр нег мөслсн шнидвр авад, эпкәсн мөңгн ирхлә, түрүләд төмр хаалһар ААосквад кү- рәд, тсндәсн һал кермд сууһад, Иҗләр усчад, Әәдрхн балһснур ирод, «Московск» гостиницд зогсв.

Делгр хамгии үнтә номер авад, нүр-'һаран уһачкад, гостинииии тус бәәсн, өидр-өндр моддуднь' хамтхасач сарсалһж делгсн, ик садур һарв. Өрүнә Замьянд һал кермәс буухиинь өмн күүкн нсвчкн хот уула, түүиә хөөи келн дееран балтап тасрха күргәд уга. Тер бийнь Делгр. өлссән мартҗ, балһсиа цуг әмти хурсн кевтә, ниргжәх эн сад дотраһар һанцари, Төмриг харһхмн болвза гппәд. нааран-цааран йовдңнна. Кесг дәкҗ көвүд түүнүр өәр-

319

дәд, аальта үгмүд кслнә, зәрмдән зөвәр мсддтә _ЗЙЛу_с чпгн ресторапд орж хамдан хот эдлхпг эрнә — Де.др теднә келспг эс соцссн болад, хурц хар нүдәрн эрг.чдк улсан шүүрднә. Нег сәнь — то-тоомҗ уга шамс Шатна. сад дотрк, өдрлә әдл, герлтә.

Генткн. • • мөн... тср йовна...

Делгр адһж гүүһәд, сүүвдлдәд таварн йовсн әмтиг тү-лкәд, кесгәспь керүл үзәд, харал соцсад, тедүююр эргж һарад цаарап йовҗ йовсн Төмрин өмнэс зөрдц^ өөрдв. Тюмень нсг орс күүк сүүвдчкси, хойраһинь зусир наалдулчксн ксвтә, нег-негнләһән шахлдсн йовна. Дел­гр зөрц теднлә туслцҗ ирәд, хаҗудк күүкинь эс үзси ксвтә, цсцнж ннәһәд, байртаһар келв:

— Сәәхн иньгм, иигҗ харһхмн бәәжлмч.

Орс күүкнлә шахлдн сүүвдлдҗ йовсн Тюмень, эн рһлцас болн эн үгмүдәс баахн зуур әомчкәд, дарупь бин­ом һартан авад, мөсн дууһар келв:

— Күүкн, та эндүрҗәнәт!

— Уга, Төмр, эндүрҗәхшив, — гиҗ Делгр төруц төв- шүнәр келв. — Чамасн бичг, зәңг эс ирхлә, нег үүллә харһсн болвза гиҗ әәһәд, Хаана селәнд дасжасн сурһу- лян үлдәһәд, шишлң чамурн ирүв.

— Адта күүк шинкәң үзҗәнәв, — болад Төмр пит- кн инәв. — Би таниг таньхшив.

— А-ах, таньдговчи! — Делгр бәәсн чпдләрн война халхар ташв.

— Полиц! — гиҗ Тюмень, залу чигн, нойн чпгн чин* рән мартҗ, чишкҗ хәәкрв.

— Ичр-һутран геесн элмр! -— болж Делгрш' шүл аралдхла, Төмр, төрүц бийән бәрҗ эс чадад, күүкпг ха- лхарнь ташхар һаран өргв.

Эн саамла баахн көвүн нойна өргсн һариг шүүр‘> мошкад, догшар келв:

— Эн күүкнәс буруһан эртн!

— Өлгчн болһнас би буру сурдгов.

Эн үгмүдәс баахн көвүн һалзурсн кевтә, Төмрнн риг тавчкәд, сү дораһарнь нудрмарн худрн цокснл ^п“ рнь кииһән алдж нәәлзәд, доран нуһрад унв.

Кевүн Делгрнг һараснь шүүрч атхад, олн улс дун.ча- һар кэтләд, эи бәэрнәс һарч зулв.

— Алчква! — гиж, Тюменә сүүвдж йовсн кү»^411,1 чншксн дун сонсгдад, ард үлдв.

*— һәәһә гндгәр седцгиг сурһва!