«в па гнжйнә. Келн-пмтп хоорлд?.. Ока колу зйргтә млтр нопд.1 үзүлсп бпйиь, !1Х офпцермүд туүг ода күр- т.1 «еольр хальмг», «буру келт», «махлата мал» ^гинә. Юигад? Тсгәд хальмг йилһлго орсла әдл күн биший? Эн пааснд бичәтә: келн-әмтн хоорндан әдл, зуг олн дунд баан, угатя гиж йилһлт бәәнә гиҗ... Байн... угатя.. • Мөн. ннр чик бичгдж- • •

Ока Сал теегән санв. Арсинов, Мечитов, Уиканов — хальмг баячуд, аду өскәчнр. Тедн, Городовиковла әдл, кеду хальмг"угатя, яду улсиг мухлалҗана, күч-көлсипь ндхәнә, шнм-шүүсннь уужана. ‘Мирошниченко, Король- ковнхн, Супрунов, Янов, Пишванов, Жеребков — орс баячуд, тегәд, тедн орс муҗгудыг, хальмг угатя хазгу- дыг үктлнь зархшин? Зарна, муулинь эдлгнә^ олвринь алвд гнһәд бәрәд авчкна. . ......

«Баячудын һазриг булаҗ авх_; кергтэ», —. гпҗ. тер цааенд бичэтэ. • ■.. )

Тиигҗ болхий? Баячудын һазр будаҗ. авна . гидг... Пө, тер цагт харчудтямаран сэн болх билэ! Зуг баячу­дын һазриг яһҗбулаҗ авнач?._; ,

Эн цаасиг большевикүд бичсн болҗ һарв. Тер боль­шевик гидгнь кен болхв? Окад 'ода тболвр дала, Урднь тер, харңһуд тенҗ йовх күн мет, эврәннь ухаһарн герл хәәһәд, эн делкә деер. бәрх ,йосн _; биш олн өршәңгү уга йовдлмудын тускар ухалдг билә. Үйн-үктлән көдлмш ке- сн түүнә эцк Иван угатя кевтән сәәһән' хәәв; гёртән суу- һад, әмт зардг Сернг улм-улм байҗад, бда күртл әмд бәәнә. . ;ч / ;• ^? ”• \

«Хальмг таңһчин туг»• гидг .нипцә бүрдәлһнд орлцад, туүнәс көлтә бүкл сардан Великокняжеск окружной түү- рмд сууһад һарсн, сурһулнн багш Кануков Хартй тиикд нанд «большевик гидг улс бәәнә» гиж, юңгад эе келсмб? Аль тер, сурһульта болвчн, олна, келн-әмтнә сә- хәәһәч тним улс баәхиг эврән меддго бәәсн болхий- Медхлә — КСЛХ билә!.. ..._Д

Ода эн цааси Гор.одовикрарц нүдиг ээлһәд,,гсрл _;цем-

СН болв. . ₍ и М

Тср цааранднь дәрллдх седкл уга. Больщевикуд бпч- җәнә: «Нег-неТнәнйь ө!йнәс^л дәәллдҗәх орн-нутгудңн са- лдсмуд хоорндан ах-дүүнр болтн, нег-негән алжасн зер- зевән эврэннь бйячудый/йосна өмйәё зөрүлтн, 'ймпёриа- листическ дәәг гражданок дәәнд хүврәтн», — гйҗ.

Иим дуудвр салдс' хазг болһна зүркнд күр'нә, уха

8 Балакаев ‘225

туңһалһна, үн хәәх ссдкл зүүлһпә, О_{да п} дәәнд орлцхасн буцдг болв. ' ^{1 11} _Цг._р;

Ока күндәр шавтв.

13.

Городовиков Чапраг станц дсср поездәс буув. Аюкө- лг хәәсн — олдсн уга, тсгәд дорва-мишгән үүрч ава-1 повһар һарад йовв.

Шав өвдәд, чаңһар йовулхш, болв һурвн җилдәнш- гтә окопд кевтәд, цусарн бөөс асрсн Окад, шулуһар ард- кстан күрч, теднәннь улан чирә үзх дурн ишкдлинь түр- гдүлж, өгнә.

Эльмт күүтрәр сө орҗ ирв. Таньдг маштг гер- Терзәр колң-колң гиһәд шатҗах шумрин герл үзгднә. Герүрн өөрдх дутман, Окан зүркн улм чаңһар бульглҗ цокна.

Үүдиг угзрҗ татад, эрк алхад, герүрн орв. Экнь цаа- ран хәләһәд, орндгин өмн сууна. Уульҗах бәәдлтә, дал- ээмнь хал-хал гиҗ чичрнә.

— Мендвт! — болҗ Ока орҗ ирсән медүлв.

— Менд, көвүн, — гиҗ Цаһан сулдсн дууһа) арһул мендләд, нульмсн дүүрң нүдәрн орҗ ирсн залуһур, со- хр күншң, хәләв. — Кукн, кембчи?

— Бив, баав, Окав.

— Нарн минь! — болад Цаһан суусн ормасн өсрҗ босад, тиигхд, хаана цергәс түрүн хәрҗ ирхд тосҗ тевр- снләһән әдл, көвүһән теврәд, өрч деернь цаһан үстә тол- һаһан шахв.

— Тер кевтсн кемб? — гиҗ Ока орн деер кевтсн күү- нүр заав.

— Эрнҗән, һурвн хонгас авн халу дөрәд кевтнэ, — болҗ эк уульңнв. — Эндр ухан-сегәһән алдчкв.

Ока, орндгин өмн өвдглж, сууһад, дү көвүнәннь ман­на бәрж үзв- Эрнҗәнә толһа, дотрнь һал түлҗәхЛә әдл, шатад бәәнә.

— Баав, киитн уснд кенчр норһад өгтн, — болҗ эк- дәи келв.

Киитн кенчр тәвснә хөөн, Эрнҗән түүрчдгән уурад, дару-дарунь әмсхҗ кииһән авад, яхлад-яалад бәәв.

— Экчә яһла? — болҗ Ока сурв.

226

- Дүүһиннь ус авад, Пк Буурла хурл орж одла, — болж Цаһан цәәлһв.

Балмзс зәцг бәәнү?

— Уга, -- гиж Цаһан уульңнв. — Омольта өдрин луусн көвүтәһән хоюрн, панд бара и болад энд бәәжә- нәд. минь одахн хәри^Т)Дла.

Городовиков Бадмиг, дән эклхд дөчтә бцйинь, бас шг цсргт авла. Түүнәс одачн төрүц зәцг-зә уга— әм- днь. үкснь мсдгдхш.

— Эрнжәниг минь ода эмчүр авч йовхмн, — гпж Ока шиндвр авб.

— Көлгн уга яһнач?

— Көлг олхув.

Ока, өдрин дуусн доһлң мульҗад Великокняжеское Эльмт күртл йовһар йовсн бийнь, экиндән негчн^ мисхү- лд амрл уга, гертәс һарад, хоша бәәсн улсаи дарад су­ра новж/Маглинә эцкинәс мөрн тергинь авч ирв.

Эрнҗәниг өргәд тергнд кевтүләд, өөрнь экән суул- һад. Ока сөөни бийднь хәрү Чапраг хәләйәд һарв.

Эмч көвүг хәләчкәд, әәх юмн уга, эм-уухл.а эдгҗ одх, зуг дуланар хучад, амр-тавар орнднь кевтүлхмн гив. Тингхлә Ока эм авхар Чапрагт үлдәд, күүнә көлг удан бәрж болшго болад, өр цәәхлә экән хәрүлж оркв-

Аптекәс эм авад, Великокняжеский деед захд хаа- лһ деер һархла, түүнә ардас нег мөрн тергн күцж ирәд, Окаг суулһв. Ик Буурл орж йовсн күн бәәҗ.

Эльмт күүтрин тус тергнәс бууһад, Ока герүрн өөр- дәд ирхлә, теднә хаша дотр тергд тәәләтә, кесг тарһн мөрд суль идәд зогсҗана. Гертәс Цаһан һарч ирв.

— Баав, эн юн көлгдви? —болж Ока алңтрҗ сурв. — Иим байн манаһас ю хәәж йовхмб?

— Өнклдүр күүкәрн хурлд Эрнҗәнә ус илгәхләрн, багшиг ирәд ном умштха гиж дуудлав.

— Баав, эмч Эрнжәниг хәләвшлмн, әәх юмн уга гив- шлмн.

Ока герт орж ирв. Хурла лам, тешкһр Мончула, деед бийд, иаһан ишкә деер зәмләд залрж. Түүнә хойр талнь тавн-зурһан гелнгүд зергләд сууна. Теднә негнь элдсн һуйрар зүсн-зүүл зута бәәдлтә наадһас кеһәд, тавгт тә- вәд бәәнә. Тдлдан негнь Эрнҗәнә күзүнд, цаһан, хар ноосар томен алг-цоохр шидм өлгчксн, түрглэд ном ум- шад килһ утхар керәд-керәд керчжәнә. Түүг дахад наа- дк гелнгүднь бас ном умшжана, зәрмдән альх ташад,

227

нульмад авцхана- Зуг һанцхн Буринов Хәбиһин дорҗ^ жодв өмпәи дслгәд тәвчксн, дотран гүңгр-гүңгр гипәд зальврад бәәнә.

Гслңгпи косы зута наадһасиг тедн һазараи Звч На­рад. ГОрНИ ДӨрВН ү.ЗГТ ТӘВӘД, КүЧТӘ НОМ'УМШВ.

— О, дәрк, Цаһап, таиа көвүнәнтн сүмснь зәәлсн бз- әж, хәрү тер сүмсииь дуудҗ авувидн, — болж лам Мон- чуда зәрлг болв. — Дәкәд күүнә келн күрч, тегад хар ксл утлвидн-

Гслңгүд өдрин дуусн хот уулдад, идә эдләд асхн күртл бәәчкәд, ора шпдр Цаһана заасн туһлта са-алнн үкр боли хөрн тавн арслңгиг авад һарч йовад, теднәне- гиь хашад бәәсн ик бүрү үзчкв.

— Цаһан, наарит, — гиҗ гелң герин эзн эигйг дуу- дв. — Саахнда маниг ном умшхд, тер номд макнадай төөлтә му һә һарч ирәд бәәлә. Тер му һә — эн бәәҗлмн. Эн бүрүһән бас хурлд бәртн, эс гиҗ гем-зовлң- тадйд амр-зая өгшго. . < ” ' / д '

Тиим әәмшгтә үгмүд соңссн Цаһан, дун-шун утаһар, бүрүһән хашаһаснь тууҗ һарһв. Эн йовдлднь Өкз Уарш болхдр седхлә, экнь нам дурта көвүнәннь үгмүдиг төр- тән авсн уга. һазаһан һанцхн нохата үлдв;

Иим мек-тах үзсн Ока Городовиков цань угаһар бур- хн-шаҗнд дурго болв.

Городовиков оәмшгтә зәңг соңсв.

* Нойн Тундутов Данзн Әәдрхнә боли Сарпулин медлд бәәх цуг хальмгудыг хазгт орулҗ авх төр тәвәд, Халь- мг тег кедҗ йовңа гинә. Өн зәңгиг Окан зе авч ирв.

— Кенәс соңсвч? — болҗ наһцхнь Эрнҗәнзс сурв.

г — Баатрас.

— Терчн кемб?

— Мини үр. Хечинов Баатр-

— Лиҗин ач болвза?

— Э.

— Баатр хамаһас соңсҗ? , -

— Тер Әәдрхнд сурһуль дасҗана. .

— Үүрән дахулад манаһур ир, — үиҗ Ока келв.

Ксзә? — болҗ Эрнҗән цагинь йилһхәр еурв.

— Асхндан.

Атиана көвүн Эрнҗән, ностаһар бадмшад, хазг хувц өмсдг болж. Эцк эк хопрнь һанцхн көвүн деерән, тоһрук

228

кевтә, халта, арһта болхла, деерпь кир дусхашго седкл- тә. Кулеиювихн, Мончудан зәрлгәр болхла, тохмар тиим чигн: не.г үрнәс үлү тесшго. Пантусипәс долан көвүн, та- вн күүкң төрснәс һанцхп Атнаи әмд үлдв, Атнанас Эри- җәнә өмн Басан Кодня гидг хойр көвүн һарла, түүнә хөөн арвн үрп төрлә, цуһаргинь эрлг авчкв. Баклан ода дәкәд ацата, болв төрх үрнь әмд һарх угань темдгго, ке- мр әмд үлдҗ гихлә, нарта делкә деер удан бәәхнь — бас Сурхна һарт.

Ока хойр үкриннь негиг экдән күргҗ өгәд, асхнднь хәрж, ирхлә, гертнь баахн көвүд күләлдҗ сууҗ.

— һәрдмүд, буруһим тәвж, хәәрлтн, — болж Городо­виков баһчудур хәләҗ инәв. — ГёрТән иҗлдсн үкр йо- вҗ өгшгоһар седәд, хәрү гүүһәд, әрән гиҗ Эльмтүр күр- гүв. ''

— Би һәрд бишйв, би хазгв, — гиҗ Эрнҗән генткн, наһцхдан эрклсн учрарв, аль йбсндан өөлсн учрарв, су- усн ормасн босҗ, сөрсәҗ хәрү өгв':

— һәрд тиснәс- мууха' хордҗахмч? — болҗ Баатр алңтрж үүрәсн сурв. ■’ .•;•• ••••

— һәрд — алач-махч шовунГ ■

— Тегәд, хазг гиен кемб? — Ока зесһүрн ширтҗ хә- ләһәд, инәдгән уурв. .

— Күн. -

— Э-э, зеекә минь, йоста ү^;н медхәр еедҗәхлә, һәрд хазгар болхла —бурхн.

— Юнгад?

— Юңгад гихлә, хазг хаана эркн түшг, хан харчудын цус асххар,*олн эмт'алхар сёдхләрн, юмна түрүнд хаз- гиг илгәнә.

— Тииклә эврән яһад хазгт церглнәт? — Эрнҗән ур- днь, төвкнүн цагт, хойр медаль зүүһәд ирён, ода, эн дәә- нә цагла, нег Георгиевск кирс, нег Георгиевск медаль зү- үҗ ирсн наһцхарн икәр омгшдг билә.

— Не, түрүләд Баатриг соңсий, —• гиҗ Городовиков зееһән хөрв. — Әәдрхнәс авч ирсн зәңгән кел.

Әәдрхн йир үүмәтә бәәнә, — болж, Хечинов, гихь назьд дасхларн багшт хәрү өгдгләһән әдл, ормасн босх- лань, герин эзн ээмәснь ээлтәһәр дарад, көвүг ормднь суулһв. — Хот-хол үитәрснәс көлтә, дәкәд дэәнд дурго болен учрар, балһснахн немшнрин лавке күүчв, нам хер- хәр ирон приставит цокад унһав.

229

— Эврән үзвчп? — Эрнҗән, үүрнь эн тоотан түрүләд бийднь эс келснд һундҗ, шүрүнәр сурв.

— Бпдн.дигтә сурһульдан одҗ йовлавидн. Ә.мгн уульнцар гүүлдсиг үзәд, бидн, гимназистнр, бас тсдниг дахлдад, губернаторск садт ирхлә...

һаха сарин йиснд Әәдрхнд күчтә үүмән болв. Әмтник эртәс авн балһсн дунд, шивәһәс хол биш бәәсн губерна­торск садт хурцхав. Икнкнь өлн күүкд улс, шуурха-буур- ха хувцта бичкдүд, гилвксн хала товчта, көк цемги кос- тюмта гимназистнр. Олар хурсн әмт үзәд, хойрдгч уча- сткин пристав Данилюк ирәд, тедниг көөхәр хәәкрв. Ху­лен болҗ эццн өндр күүкд күн хажудан кевтсн зөвәрэл- әд чолу авад, приставин ардаснь ирәд, үлдсн чидлән ху- ра-һад, чолуһан өргәд, түүнә толһаһар цоксн, Данилюк дор ормдан көлврҗ киисв.

Дарунь полицмейстер городовой хойр өөрән кесг хаз- гта ирәд, хурсн әмтиг көөв. Нег бәәрнәс көөгдсн әмтн, талдан !һазрт хурна. Тиигхләрн, Иҗлүр гүүһәд орҗах һолмуд мет, әмтн уульнцс болһнас һарч ирлдэд, хурсн әмтнә то немәд, шууглдан, хәәкрлдән икдәд бәәнэ. Хаз- гуд болн полицейскмүдин хәәкрсиг тедн соңсдган уурв. Удлго, дәәнд одад өрәсн көлән, өрәсн һаран өгсн. шавта толһань бооһата залус согту ирцхәв.

— Маниг дәәнд илгәчкәд, ард үлдсн гергдимдн. үр- димдн харһнулҗ алхар седвтә?!. — болҗ инвалидмүд хәәкрлдв.

— Хәлә, эн көвүг, эндр эс үкхлә, маңһдур үкх, — гиҗ доһлң залу, бийинь көөхәр седсн хазгиг өрчәрнь тү- лкәд, чидлнь хәрснәс көлтә, шуд уульнцин чолун деер кевтх бичкн көвү зааҗ, келв.

— Эс өгхлә — эврән авхмн!

— Хот-хол үнтәрүлдгииь үзүлхмн!

— Немшнрин лавке тонхмн!

Әмтн иигҗ хәәкрлдәд, һуйр хулддг эрәдүр гүүлдэд, Рейнекаһин, Шмидтин, Алтах-Майин магазид экләд күүчв. Медәчүд, бичкдүд — цуһар мпшгтә һуйрмуд чм- рҗ, үүрлдҗ гүүлднӘ, чидлнь эс күрснь һуйриг шуд зем- блд, дорвад кеҗ авад зулцхана.

Хамхрсн үүднә, ширҗңнсн шилмүдин, харҗңнсн төм- рин әәлә күүкд улсин, бичкдүдин хәәкрсн, чишксн, ууль-

230

си дун негднэ. Кол дор көлврсн, ишкгдси, цацгдсн дог гр- мүд үзгднә.

Баатр Хечинов тер дегтрмүдәс авхнь гиһэд шүлсән зальгна, болв дарцад аашсп хазгуд үзәд, һарад зулпа Хазгудыг вице-губернатор Максимов эврән толһалж, юигад гихлә, Әәдрхнә хазг цергин атаман, губернатор Соколовский, дэн эклхин омн амрлһид һарад, өрк-бүла­ри амрхар Германь орсн, ода тер тенд бәрәнд бээнэ.

Әмтн кесг әңгрәд, уульнцс болһнар тарж, гүүлдв Хе­чинов Демидовск уульнцар зулсн улс дахв. Тсдн губерн- ск земск уцравин дор, Захаровны герт бээсн, уйсн хувц- хунр хулддг Алтах-Майин магазиг зууран агчмин зуур тонад, зуг ики деер өлгәтә бәәсн костюмст күрч чаден уга. Гергд, көвүд, күүкд көлдк камчисн һосэн, башмган, элен буршмган тәәлҗ хаяд, шин һос, башмг өмсцхәнә, салврха бүшмүдән шувтлҗ унһаһад, шиниг өмснә, нам деернь үнтә девл көдрчкәд, һарад гүүлднә. Нег күүкд күн дала хувц теврсн шурһад һарч ирхлә, түүгинь бичкн көвүд булаж, авад, үзг-үзгтэн зулад әрлцхәв.

Әмтн энүнәс хәрү эргәд, Полицейск уульнцд бәәсн Фабрикантовин магази тонҗасн улсла негдв. Кернә ма­газина үүднд өлгәтә ик-ик оньсдиг әрән гиҗ хамхлцхав.

— Көвүд, Шарлау тал одад, гесән цадххмн! — гиж. олнас негнь хәэкрв..

— Шарлауд гиичд одхмн! — боллдад, әмтн Полицей­ск уульнцар гүүлдәд, Шарлау немшин хот-хоолын лавк тал дарцад һарцхав.

Тедн зууран Иофф немшин белн хувц хулддг мага­зи тонад, Рапопортин магази күүчәд, алтн, мөңгн час- муд, буһус, көшүрмүд, дурнавс болн талдан чигн тоотс авцхав, Хазгудын, полицейскмүдин хәәкрсиг, бу өөдән хасиг өлн, хоосн, түрү әмтн нам төртән авчахш, Алтах- Майин магазинәс хувцн эс күртсн харчуд Иоффин мага- зинәс бийсән хувцлв. Иофф Рапопорт^ хойрин магазид оцһаһад, хоосн эрсмүднь үлдв.

Асхн долан часин алднд әмтн Усейновин герт бәәсн Зингерин магазинүр орхар, төмр хашаһинь чолуһар ши- вәд хамхлҗ эс чадхларн, чичүрмүд олж авад сөңглц- хәв. Күүкд улсин зәрмснь көләр, һарар уйдг машид тев- рәд, чирәд герүрн гүүлднә, зәрмснь, арһан бархларн, чо- лун пол цокад хамхлна. Поштын өөр бәәсн Арнгольдин магазина дерзиг чолуһар шивҗ хамхлад, дотрнь бәәсн хирургическ зер-зевсиг цацж, шивв.

231

Губернаторин тус, Московок уульнцд яуурр^ Агамжаиовин герт бәәсн, зср-земш хулддг Мэме.Л^ магазиг бас хээрлсн уга. Нам Эдуарды» парикмахепг^,‘'' Гутшмидтин кондитере» боли кафе, часмуд хулддг нева» гндг магазин күртл ан өдр күүчллһнлә харһш^

Хамгин суулд Шмидтнн мишгтә һуйр хадһлдр скл;_п. муд тонгдв. Бичкн көвуд тавн пуд ордг мишгт? һу^ уульнцар чйрж йовна. Олн дундас суртә бәәдлтә, %- күүнә зүстә лигдһр нурһта гергн салЖ һарад, тер бичк- дудүр өөрдәд чишкв:

— Хулхачнр! Тоначнр!

Гергн тиигҗ хәәкрн, кёвудүр дәврәд, мишгтә һуй- ринь булаҗ авад, ээмдән үурәд, Хуучн-Агарянск уульнч тал һарад гүүв. Бйчкдүд түунә ардас көөлдв. Өздн гер­гн, тедукнд йовсн көлгтә өвг узчкәд, адһҗ хәәкрв:

— Извозчик, наар! ^?

Бичкн көвүд гёргиг көёҗкүцәд, негнь дегә тәвәд ув- һав. Залу дүртә баавһа алцаҺад тусв, болв бат мишггз һуйр асхрсн уга. ' . ' •

Караул! ТонЖана! болж гергн чишкәд, көвудив көләсшүурәдбәрв. — Нёкдболтн!

Көлгтә өвгн мишгтә' һуйриг тергндән ачҗ авад, геру рн һарч зулна. Уульнй дунд өздң баавһа бичкн көвр лә ноолдад, хоосн үлднә.

НеТ^кун йрәд/Баатрин ээмәр цокад келв:

— Хулдҗ айнчи? ^:

Хәләхлә — аратын арен үч.

— Керго, г.иж ХеЧинбв хооран цухрна.

— Альков, нааран өглч, — болж, баахн залу урл папиросан хайчкад, үч^:хулдҗасн ковүнәс түүгинь ава эргүләд хәләҗәһәд сурна; — Өмсҗ үзҗ болхий?

— Болх. ^:'

Баахн залу аратын арен үчиг адһм угаһар өмса; хойр һаран селгәдәр өргәд, йәрнәр шинҗлҗ хәләнә.

— Зөв болҗану? — гиҗ тер үчин «эзнәс» сурнэ.

— Дйгтә зөв, болж көвүн хәрү өгнә.^;

/ —г Ханжанав- < ?

— Мөңгинь? : ч / ■ ■ -ч • .

— Мөңгнь эн! . рйһәд баах'н залу үчин «эзпг» 'өрг рнь цокж унһачкад, зулад йовж одна...

■ Әәдрхнд болен эн күчтә йовдл Баатрт, наснайнь ту шарт мартгдшгоһар, тодЛгдйд улдсн бәәдлтә. Тегэд™ 232

Городовиков гимназист көвүиәс талдан тории тускар сурхар седей бийнъ, түүг эн келврән келҗ дуусхинь те- сж. күләв.

— Дәәнә ащ, келн-.әмтнг хоорнднь түкрсн хаана йос- на үүл, — гиж. Городовиков саналдв.

Эн үгмүдәс Баатр чигн, Эрнҗән чигн алн, болв, зуг сурвр өгхдән бийсәсн ах хазгас әәцхәв.

— Тегәд, хазгуд, полицейскмүд әмтнд хорлт кеж чад­ен угайи? — болҗ .герин эзн соньмсв.

— Олн улс. бәрәд суудһҗ, Тедн .хам г ин күнд засгла харһхмн гиен внце-губернаторин заквр һарч ирв.

— Әмтн цань арйан бархларн тиим үүл татҗл, — гиж Ока цәәлһәд, Баатрае сурв. — Тенд бээсн х.альмгу- дыг хазгт орулҗ авхар бәәнә гиен үнний?

— Үнн. Тундутов нойн өөрән Очиров Ноха гидг сту­дент, Чонов Ефим гидг залу дахулҗ ирэд, тер тор тэвц- хэв, — гиһәд Хечинов эклчкәд, цааранднь келхв-бээхв гиен бәәдлтәһәр, козлдуран нүднәсн авад, щилинь үләҗ арчад, тагчг болж, одв. ■

— Кел, кол, Баатр, — болҗ.Ока эрв.

—: Ноха намаг тедгэ хазгиммедчкәд, сурһуль даедг һазрурм хәәҗ ирв. ; - ;

— Юн кергэр?

— Кесгтән күүндснә хөөн^ «манд чини , дон, кергтэ» гиж, тер келжэнэ. _; . .._: ... ....

— Ямаран дөң? , , ,. .Г д’-. _;

— Тедниг хальмг тег эргәд, рлң-әмтнлә күүңдвр кех- лә, дахҗ йовад, теңгә хальмг-хазгуд яһ5к^:бәәхин тускар сәәнәр цәәлһҗ кёлж’огхйг эрв- -¹

— Тегәд чи ДахвЧй?¹ -л-болж Горддобиков-адһж’ сурв.

— Дахва. Тёднд Әәдрхнә губернйторий'^:дафу^ Макси­мов эврәннь машиһән өгвә. Бйлйүн-ббйж, матйинд сууж үзәд ута биләв. . .' ■. ■■■-!

1914-гч жилин чилгчәр Әөдрхнә Облупинск талва деер бәәсн,, гедргән хәләсн «Г» үзгнн бәәдлтә, Хальмг келн-әмтнә Заллтын герүр, ксемсг хувцта. баһ. наста корнет орҗ ирәд, цергә күүнә йовдлар шибчпнб ишкәд, асрачин кабинетүр орв. ■

Ик столын ард суусн Криштафович, урдаспь зәңг өг-

2-33:

лго, зөвшәл сурлго бийүрн ирсн корнетиг эс үзсн бәәдл- тәһәр, өмнән бәәсн цааснур, бачм кергтәв гисн дүртәһәр өкәж зууньрв.

— Орс әәрмин Ах командлгч алдр князь Николае Николаевичин адъютант, корнет Тундутов танур барал- хж новна, — гиһәд, баһ наста нойн, хальмг эмтнэ асра- чнг сүрдәхәр, зөрц чаңһар келв.

Алдр князмн нер соңссн Крнштафович, «бачм» наа- сан мартҗ, һартк карандашам ә һарһҗ стол деерэн шя- вэд, столын цаад бийәс гүүһәд һарч ирәд, көк цемгн костюмта, йирин улсин хувцта бийнь, барун һарарн Ах командлгчин адъютантын өмн честь өгәд, дотран нооста дулан һоснаннь зуузаг шиб цокад, әкрмдҗ келв:

— Хальмг келн-әмтнә Заллтын асрач Криштафо- вич. . . Борис Эммануилович. . .

Яһсн гүдү көдлмштә бәәхмт? — болҗ Тундутов дамбрлҗ сурв. __

— Керг, керг, керг, нойна зергәс, — гиҗ Криштафо- вич келәд, Ах командлгчин адъютантын өмн, маңнаһан пол күртл өкәлһв — хальмг келн-әмт толһалҗах тер, нойнаннь өмн харчуд яһж мөргдгиг меднә- Алдр। князь Николай Николаевичин цол эс амлсн болхла, дришть фович эн баһ наста хальмгин өмн, ноин чигн оолтха, толһ^һан нам гекшго билә.

Тундутов асрачин заасн җөөлн креслд сууһад, цаһан перчаткан селгәдәр суһлн бәәж, келв:

— Борис Эдуардович. ..

— Эммануилович, — гиж, Криштафович, эн сәәчүд дунд өссн седң корнет, эцкиннь нериг зөрц хажпр кел- синь, аль тодлж эс авсндан тиигжәхинь медҗ эс чадад, инәмсклн бәәж, йир һольшгар чиклв.

— Буруһим тәвж хәәрлтн, Борис Эммануилович, — болж Ах командлгчин адъютант, ормасн босад толһа- һан гекчкәд, хәрү сууһад цәәлһв. — Мини ирсн керг го- сударственн дааврта төр. Түрүләд губернаторт орх эөв- тә биләв, зуг таниг тевчсн төләдән нааран ирүв.

— Губернатор генерал-лейтенант Соколовский балһс- нд у га...

— Яһла?

— Гермаиьд бәәнә.

— Хм. .. Тенд ю кеҗәхмб?

— Амрлһнд бәәтлнь дән экләд... кел бәргдсн. ш.ч-

234

др түүнә хатп Софья Ипполитовна күүкдтәһән сулдад хэрж прв.

— Соколовский ксзэ ирхмб?

— Тсмдг у га.

— Вице-губернатор кемб?

— Максимов... Николаи Николаевич...

— Тер хазгт ямаран?

— Тана сурврин утхиг, нойна зергәс, оньһҗахшиз,-— болж, Криштафович чирәнь цээв.

— Әәдрхнә хазг цергт тер оньган әгнү, аль угай? — Тундутов, түрүләд хальмг әмтнә асрачиг «зөнг», «түнг» гнж харахар седчкәд, бийән һартан авч, төвшүнәр сурв.

— Хазгт әвр дурта. Нёг үлү, шидр балһснд болен ик үүмәг хазгудын дөңгәр дарена хеен, — болҗ асрач, цээ- сн чирәднь хәрү цусн орҗ, хәрү ӨГВ.

— Борис... Эммануилович-.. хэльмгудыг хазгин тоод орулхла яах гиж. санҗанат? — гиж, нойн чочаҗ сурв.

— Хальмгудыг... хазгт?.. — Криштафович, түрүләд ухананнь енцгт у га үгмүд соңсад, 'һартан бәәх улсан даңгин наад бәрдгләһән әдл, һочкнад инәхәр седчкәд, өмнән кен суухиг цаглань тодлад, әмтәхнәр инәмсклв. — Тана шишлң ирсн государственн төр тер болхла... би зөвтәв.

— Әәдрхнә хазг цергин атаман кемб? — болҗ Тун­дутов, түүг кенинь, юн күүһинь меддг болвчн, эн өмннь зуһудад гүүҗәх асрачас баечн шин халхинь йилһхәр, зөрц сурв.

— Бирюков. •. Иван Алексеевич. Поста атамана, Дутовин, өөрхн нәәж. гинә.

Цуг кергтә тоотан урдаснь Криштафовичәс медж, авад, Тундутов, суусн җөөлн креслоһасн гиигнәр өсрҗ босад,_хцаһан перчаткан хәрү хурһдтан татж, өмсн бәәҗ, зәрлг болв:

— Борис Эммануилович, ода та намаг вице-губерна­тор л а таньлдултн. '

— Тана сурвриг әрүн седкләрн күцәнәв, — болж Криштафович сахньв.

Тундутов, кедү дүңгәһәр мек һарһхар седсн биинь, орс ээрмин Ах командлгчйн адъютант Әәдрхнүр ирсн зонт агчмин зуур балһсна толһачд күрәд, тедн цуһар вицетубернаторин ик өргәд хурцхасн бәәж. Зуг тедн тү- үг юн кергэр ирсинь меджэхмн уга.

— Данзан Давидович, намаг яһад иигж, баснат? —

235

болҗ Максимов’ баһ наста кориетиг, ног хал.чарнь Нг байртаһар, талдан халхаруь өөлсн-һундси бәәдлтэһэ* тосв. — Государствен!! Негдгч Дум болхд би тана -шкл хамдан зергләд суулав, өөрхи таньл-үзл боллав. С» орнд төртхә, әвртәл күн било.

Әәдрхнә нсртә> чинртә күн болвас алдр князь Нико­лаи Николаевичи!! адъютаитын һар атххар, туүкд пвекц амн халун үг келхәр, әрүн• седклән медүлхәр зутклднә Тиигх дутман Тундутов эднә эн ээлтиг, эн өргмжиг, эц оньгиг бийдән олзта кевәр олзлхар нсг мөслсн тоолвр авад, һол төрән ода биш, асхндан, эиүг гиичлсн ик т вр деер, келхәр шиидв.

... Асхнднь Әәдрхнә сәәчүдт нааран хәләһәд ииәгх, паа- ран хәләһәд уульх үүл»учр&. Кеемсг хувцта, мегдәсн цогцта, нәрн шинҗтә -Данзн; залу улстнЬ' читн, күукд улстнь.чигн, нег үлүхәрд мордх, наснь ирсн күүкдт нань угаһар таасгдв.' ••••

— Орсин әәрм-ин Мх командлгч алдр< кңязь Николай Николаевич намжшааранһарад йовҗахлам, Әадрдйэ нертә^ ачта- улст, кунлболһнд, инанас зүркнн •ха­

лун менд- күрпгж-тиҗ .сурла? Хәрнвр лер-• халунмендиг та дна :һ^т1^тхулҗанав| гуҗа/ таанрин-зүркнд шингрәҗ ӨГЧӘНӘВ.

• ^^•Ханҗанавидн^ /'⁷ по;

>гЖ Маиа&1 >алдр княвьд >Фүунәс ? әрүн- м өнд- күргтн₄ — болҗ сәәчүд хәәкрлдв. '

-■лХаана төлә^^лдршнявйн лөЛә^Ах? команд&гчив адью- тантын төлә уулдад, цугтаннь< умснь халсн -цагла;

Тундутов-ирсн4һпл^төр$н цәәлһәд, үрмүдән ижҗ яшлв: , _; Хальмгудыг (хазгйкптоад орулх/төрт эзи хан зврән ик-оньган өгчәнә- и-гичх

— Хаана оньг — манд закан, — гиҗ вице-губернатор Максимов» !вәрлг болв. ? -ь-т.Әц<к?'жаана'* өми?. алдрчкнязин өмн, хәәртә тана өмн, Данзан Давидович,»>үня>седкдәк медүлхин төләг би таңд эврәннв _;көлплдг (машиһәһ өгчә- нәв. Түүнд сууһад, хальмгуд бәәсн нутЕуд кедәд, алдр князин даалһвр күцәтН. ’* л; - ₇ ;'год ;

г— Т.адниг иим■ еөдклтәһәр' тосхитн; Ах командлгч ург даснь медлә, >болҗ; Тундутов,' Филвксң һоснаннь зуу- за ш и бҗ ң ңү л ж; цо к а д > тс| л һ а һ а н; г екҗ ■ цу гташфнь ? менд- ләд, халунар келв. — Таднд мини зүркни хднлд»; -л-

~ Мания өрвцәәтл бәәхшвт^ болж, ^вств/сардан

236

нсмшин бәрәнд бэәһәд, шидрхн сулдок ирсн Соколов- скмдин хатн сурв. ? /

— Хәәртә Софья Ипполитовна, ксргм баям эс болен брлхла, таднла.өр.- цээтл биш* долан хонгтан унтл-кёвтл уга ждрһх билон, — гиж, келәд, баһ наста корнет губер* наторнн өргәһәс һарв;

Тундутовнг новена хөөн Бирюков* генткн сер л орсн ксвтэ, вице-губернаторт пшмлдв:

— Николаи Николаевич, тана зергэе, кемр хальмгу- дыг хазгт авхла, теднтооһарн манас давҗ тусад, ээмшг узү-дхн угайи? ,

—_чИван Алексеевич, тан.а_: һарт кеду хазгуд бээнэ?

— Тана зергэе, эврэн меднәлмт: хойр миңһгн тавн

ЗУВ. ? ' //, -,.л. Н .1 ■■ ■.-Л: ;

— Хальмгудыг. авхла, теднэ то кеду курх?

— Баһ Тихдән,— арвң мңңһ... .г?-;? ■ - г;

— Цуһар «ура»,.< «ура», гиһәд .хээкрлдчкэд, ода ,хэру хәрҗ болшгөлмң, ГИҖ .Максимов; у.ур.ЛВ.../—; К'емрСэзн хан эврэн эн шар чррәтңриг^дөн₁нҗяклә,>; •та бидн хойр туунэ ӨМНӘС ЮН/ ХарЛТ;КеҖЧаДХ' биләвшдң. Г = •? /-

.Ввдетгубернатррвд^ергйҗт^ седкд зөвуртә тоолврар дуурв: • губернд^робар^нас; ^УДДҖ; .ИРХЯӘрН^ЭД^ПОВДД^ яһж хэлэхньудеаддг >ут& Й^тр^градтданьДмуд да­ла, харщ болхҗуң^танйкҢг;.^кол,ов£кщк'.{Еергура, тиигхл лэ, бурхяи еваләр*’ ау1'др^;4сңявиң<^блңуэ.з.ң $а?ңаитәвҗ_>Ф( териг куцэх кергт$.о чсһг/ч'-.

Г' .ЧТГ.^Л Ъ;'. б ; ■_ с Н ■ : г/' Ч I '7Х

- /■ ; ' ,<1!ьЧС ТСс \”чЛЬ'

-■ --■■//> ЖЛЙПТ Льсг.Э НЛ7 Р» ИН I ^г-><1 ■■ЛряО

Найи .•Тудду^в^^•ф^е5гу.б.е•рна.шр•А-Макс1«.мдв“йн,гмашң калглен, еөран <0н$р0в-,1 <;Чоңрв, 7 Хечлш^в эдниг ^Лсуудһеф Хошудын нутгин Бдпц:се.лэн.у.р ирв. /■. ии

Сер^бдшб .Удрй^нь;/Даызнд, • еергэжэх .кергпн тускар соцсад, арвн/дууиа адахуд жц ^бэәстг дүүһән Алпкя нойииг дуудулв, Шонхоров ах-дү зәәсңгүдт бас зэяг (И#. ' ^г;‘ ■■ > д:’. ПИЛ •<’ ’1;т Н’Л. и

— Твмр котк корпус ан- кезэ тогсэхмб?т-ги>к Дан*

ЗИ СОНЬМСВ / и •

_г _ Хнетндэи, боди; Серебжаб хәру -егв,-т- Та бае Хаана селэнд эс даедт? 1 < ..н 1

-- һанцхн би бит,ч>репц алдр шулгч Пушкин бас, гиһәд ТундутрВ'хдцһуртаһар И11ЭВ. / ■ , и ’ 7

Данзниг э’пкнш Лондо.нд . коммерявши сурһульд өгхәр

еедх.ю. де_Г з».шмрл уга. түрүлэд Варшавд кадстск ко» пустдаеад, дәкәд Хаана селәнд Пажсек корпусин шшп’ ли. классмуд тегеәһәд, корнет пер зүүсмн '

Ноха. Ефим эдн хойр нонна күүндврт орлцҗахщ бөөв-шатр нааджана. Баатр теднә наад хәлән бәәж, чи­кан өгәд Тундутов Тюмень хойрин гүңгр-гүңгр гиһәд кү- үндсн үгмүдт бас оньган тусхана. Теңгә хазг көвүи ха- льмгудт нойдуд бәәнә гнлс соңсхас б.иш, тедниг үзәд уга. Көгшднн ксләр болхла, тедн цаһан яста, теңгр йозурта улс гинә. Хечиновин шинжллһәр болхла, йилһл уга, олн- ла әдл улс, зуг хувц-хунрнь, сурһуль-медрлнь, бийән бәрлһнь, эдл-уушнь талдан.

— Хәәртә Данзн Давидович, тана эцктн Негдгч Госу- дарствснн Думин член бәәхдән, мана хуучна йосиг хәрү босхх төр тәвәд, о, дәрк, бурхн болтха, цагасн урд дее- дин орнд төрсн учрар, тер төрән күцәж чадсн уга билә, —болҗ Ссребжаб, гиинәд дуулҗах мет, шоргулҗ келнә. — Эцкиннь эс күцәсиг бүтәх күн та болҗанат. ~

Тундутов Тюменәс арвн насн дү, болв бииән, алдр князин адъютант болен учрар, Серебжабас өәдәндлсю- лад дегд һольшг болн омгта бәәдлтәһәр, тагчг УУ • Эцкнь, Дәәвд нойн, әмд цагтан, ^т‘^юменьл\^сә дәкнәс Хойрдгч Государствен Думд суңһгдхд, Р болад. мини ор-мдм суула гиҗ Серебжабт х⁰³РД * •

Нам. үнәртнь келхлә, хальмг хаана иозурта Дәәвд Р бәәр булалданд, хол Зүнһарас белвсн экин гес д Р тохмта Тюменьд орман булагдснас көлтә, Данз тәвсн хөвәсн эрт сәәһән хәәсмн — экнь, орчлң дү\р адута Онкра Бегәлин күүкн Өлзәт, тиигҗ көвүндән ке^ дг билә. Тундутов емнән суух, бийдән зөв махта, Ьурхн- багшин бәәдлтә, төгрг зузан шар чирәтә, һучн гав Күр- сн дүцгә наста залуг ширтҗ хәләһәд, дотран санна. ду~ ул. дуул — дуунчн өлзәтә болтха. Нанд, өмнән тәвен төрән күцәхд, эндр чини дөң кергтә. Хөөткинь хәләхви- дн/

Данзна өмнән тәвсн төр ик дааврта: миңһн ңәәмн зун йирн хойрдгч жил хаана йосн хальмгин харчудыг нойду- дын, зәәсңгүдин үлмәһәс сулдхад, теднәс хурадг алвиг хаана йосн эврән авдг болсмн- Тер учрар, Данзна эцк Дәәвд Негдгч Государственн Думин член бәәхдән, Пии- трт кергтә тоот улсан тослад, йк өглһ өгәд, хумчна йосан хәру һартан авн гижәтл, Хойрдгч Думд түүна оомиг Се- ребжаб эзләд, тер төртнь харш болсмн. Эцкәсн ляву 238

медрлтә, кадстск болн пажеск корпусмуд төгсәсн Данзи зцкнннъ тср төрнь тиигҗ өглһ өгсәр күцшго бәәсиг ода сәәнәр мсднә, тегәд чигн Тюменьд уурлҗ, түүг эв- рәйнь ешәтнд тоолхш Данзн ода эцкәсн давж, ту- сад, һартасн алдрсн йосиг хәрү авхларн, дәкж. алдршго- һар батар авхар бәәнә. Түүнднь эн дән ик ач-тусан хал- дэн гижәнә.

Нег дәкж. алдр князь Николай Николаевич, Барано- внчд бәәсн Ставкдан ик уурта бәәсиг Тундутов үзәд, түүнә седклиг җөөлдүлхин кергт.тер йир нәрнәр сурв:

— Ах командлгчин. деед зергәс, таңа тачалд би иөкд болҗ чадхн угайви? — Баһ наста корнет, шпорарн җиңнүләд, гилв-далв гисн һоснаннь зуузаг шиб цокад, зөргтә кевәр немҗ келв. — Кемр кергтә гихләтн, алдр князин деед зергәс, тана төлә минь ода әмән өгнәв.

— Данзан Давидович, тана келсиг иткҗәнәв, — болж, Ах командлгч гүүнәр саналдв. Тер хальмг нойиг түрүн болҗ нер-усарнь келҗәнә, урднь зуг «корнет» гидг би­лэ. — Мини зовлңд кенчн тус болҗ чадшго.

Тана деед зергәс, нуувч эс болхла, зовлңгинтн уч- риг медҗ болхий? — гиҗ Данзн, төмриг халун деернь давт гишң, улм халунар сурв.

— Эх, корнет, танас юн нуувч бәәх билә! Нанд күч- тә мөртә церг бәәсн болхла, би Вильгельмд нанла яһж. ноолдхинь үзүлх биләв! — Алдр князь Николай Нико­лаевич шуд тиигж. келв: «Әрәсәлә» биш, «нанла» гиж.

— Хәәртә мини алдр князин деед зерг, би танд тиим күчтә мөртә церг бүрдәж өгч чадхв.

Нурһан үүрчкәд нааран-цааран йовдңнжасн, шовлг өндр цогцта, хаҗүкшан сөрсәсн шовһр сахлта Ах коман­длгч, баһ наста корнетиг бийән наад бәрҗәнә болһад, туүнә өмн ирҗ дәәнә күүнә1һәр һордаж. зогсад, догшар, яегхн үгәр сурв:

— Хамаһас?

- Мини өвкнр, хальмгуд, кезән-кезәнәс нааран мөр- ид һавшун, хортна өмнәс зөргтә, дәәлдхмн гиһәд оркхла, зүркнь хара зөндәи хортнур телчәд оддг улс бәәсмн, — гиж Тундутов, урдклаһан әдл, халунар экләд, хальмгуд Эрәсән имперь харлһнд, харслһнд яһж. орлцж. йовсн ту- •ужиг ахрар боли тодрхаһар келж. өгв.

Данзан Давидович, би таниг кезәдчн наадк адъю- тантнрас ончлдг бнләв. Эс эндүрсн бәәҗв, — болж командлгч уурнь тәәлрәд, корнетии келснд ик оньгаи

230

-Я-VI еоиьмсж сурн. Тегэд халмпуД Ода, Тор *(«•

_Лә1|ә’п әд.’|. иемшнр күүчлһпд мини һардврта орлиЖ чадг Г11/К ТСЮЛЖИНТ?

- - Мини итклд днмнг \ та Бл халыигин иоймб. биэв- рЭННЬ ОМ ГОН Г1Ир сэонор м.сддв!

— Тсгод ян хм гиҗәпәтк

- - Ах командлгчин дсед зсргәс, хальмгудыг түрүләд хазгип тоод орудж, анх Мн, тиигЧкәд, тсднәс мөртә Пергуд хх раһад, Вильгельмин емкое дәврхмн, түүг тйнгж хамх ЦОК.Х М 11. • : < ; < < : О 7

— Эйтн оврто тоолвр. Би хаанла күүнднәв.

Хадьмгудьң?үхазгт<ава:д, тедниг эн дәәнд олзлхмн гиен тоолвр хдоиРБшолай/Лойрдгчдобае тааегдв. Тегау тиин күчтә удеиң- дөңгәр , ирон Тундутов, Серебжабнн нелеиг сонсад, .хальм-гии: харңһу. харчуд дунд күндтә бәәдг эн күүнә чинриг. өдзлхар, тагчг сууна.

—_: Кемр-тана: 1^цк даньл-үзлән олзлҗ йасан хәрү ан- хар бээен< болхлад.та мана йосиг эзн цаһан хаана боли алдр князин дөң’гар хәрү эргүлхәр бәәнәт. Тертн — хам- гнн байрта - зәңг, схамгйм эруш тер:. Бйдн эврэннъ халхзс х а р чу дыр х азгт_; оружии те лэ. чинр-нерэн, чидл-кучэя эр- влшговидн. - дну Д^г н/

Хой:р:;йойна!ОЙүүНДӘН! ^!Д<ҖЩ сөньндболлс Хетөяовд .МеДГ’ д.нә;. кем^.'Тднгэгхазг.^алмЕуд/'Деер ^Әадрхнә, Сариулчи ха;1ьмҮуд.номтШл-9,’:теңгә,о.£с хазгудаё баслһ үзлһн төг- сх,. юңга дглихлә,лТеафгә Өблаетьд бәәх йнсн окру-

гиң- зуглнгтхнь хдшьмл^щ.аадючтәәхмнь^мел ‘орс хдзгуд эзл- нә, тсгәд тедн тооһарнполн' болсн^чрар-хамран вргцхэ-

Сереб>кабин^дү<Йнҗа' нойн^уШонхоров Бадм-Ара зәә- сң. дү.үгйәһ,ән;лбр11кң.охурлъгн1'!багш?Жум^а болн нань чнгн с ә ә ч ү д«л I р. цх ә во гДшяз Н| к но йн а I ■ >и р он ¹ зәнг те дни г ?ен- кән угаһар байрлулв. Тсдн шуугҗ күүндад,^; туд мацһду- рин бийднь олн харчуд хураһад, эн әрүй тернг даруаь күцәхмнгтиж шнмдцхәв. <: ’ : '

Баатр, гба-һ агаета/ жсемсг • хувцта, сөәхн зүсто корне- гое нүдажавл упалхәлэх !дутмаи,'Түүнд бахтна, түүг д\> эах седкл зүүнә; үгедәтә улс насай, чинрән Мартад Ьа- эаи сажад/люгнернәсн дйву.үп келхәр- хоәкрлдә-д» шуут* тдад бәәхлә, ДанзщеҖума багиГла РдЖ тагн1>.бод.ва110_? 'оцсад сууна. *Ноха Ефим хойр чигМг дахж йовсн нонн- үан еән йүдид 'үзгдхәр, бас теднәс тату бншәр гүүна нмн ^уһудад.хо ог'Ггс .г’■у

»4&

Тюмень ноина өргәп үүдн генткн делггдж секгдэд, һазаһас өндр лнгдһр нурһта, ээмиш»■-цоксч ^!Паһан эгц /ста. н'лгт буурл сахлта, нам курен наста евгн орад ирв. Герт суусн уле нуһар, заквр өгсн мет, дегц боев. Нам нондгд Ссрсбжаб, Анҗа, хурла багш Җума эдн бас шу- рд боелдв. ' '

Наснь пап курен болвчн кудр-бадр буурл өвгн чацһ- чакһар ншкэд, одахн куртл татчгар болн һолыпгар суу­сн Данзнкг өмнәсн тосад гүүхлә, түүт өргИ өрчдән ша- хад, ннәҗ нульмсан асхрулад, гемшәсн дууһар кслв:

— О. зсекэ минь, турүләд наһц эцкүрн ирл уга; Ээдр- хнэ, Хошудын сээчуд ксдэд йовдгчнломб? .

— Күндтә йаһц аав, кергм тиим болад, — гиҗ. Дан- зн, буурл өвгнә теврлһнәс сулдж, толһаһан; һудылһҗ ХӘрУ ӨГВ. ••де И'.;:'.-:’- И;-;.-.,.. !■ '•

— Кемби? — болҗ Чонов Нохан чикнд шимлдҗ су-

р_В. =• / -

— Оңкра Бегәль, гиҗ Очиров хәр.үднь арһул келв.

Нәәмн миңһн толһа адута Баһ Цбохра эн байн зәәсң- гик тускар Баатр зүсн-зүүл әәмшгтә бблн догшн, шогта болн инәдтә зәңгс сдңсла^:\ е ч ; -

— Чамаһай ийг^уУзхмН Йәәҗлмй,’—' гйҗ ксләд,, Де­таль нуднәНнь й^ль&сан; өөрк улсасн⁵ ичҗ-эмёл' уга, ик иаһан альчурар арчв. . .

Герт бәәсн улс тййнкәй' йрҗ'Онкдровйн¹ ач''Дорҗиг, Баһ Цоохрин талдан зәәсң Хабаңовиг үзәд, өрчдән Ка­ран йгахж/толһйһйн гейМ’^ендЛцхэй?' нир ? с;. <

Хошудын, Баһ Цоохрин сәәчүд иигж,. ңегдсңд> учрар; эн хойр нутгт хадьмгудыг хазгт бичлһн'^үрУшг, харш угаһар'-бблв. НйчМ”эй-’^бйр 'йутТин-’Шр'ДачйК^рс’әәрмин Ах командлгчин нерн деер битәд,⁽’к<бурАйа^!, хаанд болн төрскнә төлә^чинр^ңерән', әмн-ж.ирһләи/ чйдл-күчән әрнлл уга гүжрҗ йовх корнет: Тундутовд флигель-адъЬ- тантын нер зүүлһтн, күзүнд өлгдг Анна орденәр ачлтн ЕНЖ. '^рлһ ИЛГӘВ. = И.) ь к

Хамгнн һашута болн инәдтә йовдл Яндһа-Мацгин нутгт ирхлә һарв. Наснаннь туршарт 1 шүүгул шууһад, Иҗлд, Көк тсцгет. көдләд дарчкси харчуДгТундутов: вой­на болн нутгин асрач Павлиновин, Фчиров* ТТохан болн Чонов Ефимин, ■ Хечинов: Баатрин болн Дензёнов' Бавгш зәәсңгин кс'Лсн тоотыт төртән йвл уга, теднә өмнәс хәәк- рлднә:

241

— Бидн ксзәнәс нааран оцһц көлглж, дассн улсвидн!

—• Ксмр гер хазг гндгттн дошангар одҗ болхла—бу­ру гиҗәхшвидн!

— Мана оңһцмуд үзәд, немшнр сүмсән алдхла, түү- нәс даву килнц уга!

—. Дошангар дәврлһ кехлә, Вильгельмин хавсднь ха- мх тусад, ик нчкевт болх!

Халун-книтнд, усн-мөснд, хур-цаснд һаза, кеер. һолд, тсцгст йовлһнас көлтә чирәснь, Тундутов нойна һоснла әдл, харлад гилр-гилр гисн, давста уснас, шүрүн сальк- нас һарнь көрҗиһәд, әәрстҗ одсн заһсчнр «хазг» гисн юуһпнь күцц медлго, сәәчүдин, тер таньдго улсин кол- лох тоотын утхиг йилһҗ эс чадад, күрҗңнҗ инәлдиә, бнйсән наад бәрҗәхиг, аль йосндан төртә күүндвр һарһ- җахиг оныһхар, альхан чикндән ухрлад, теднә келснд сүзгән өгнә.

— Кемр бидн, хальмгуд, хазгд эс орхла, орсмуд ма­на өвкнрин. һазр-усиг булаһад авчкн гиҗәнә, — болж. урднь төвшүн, һольшг бәәсн Тундутов, ода эн цань уга бидү, харңһу, серл тату улст уха орулхар, теднә нүд ээхәр, хальмгудыг орсин өмнәс түкрҗ келҗәнә. — Өргн- дән арвн дууна, утдан Аһшас экләд, Көк тенге күртл -хамгин идгтә, хамгин шимтә, хамгин сән һазригн бу ла­Над-авчква.

— Манд һазр уга, манд усн бәәнә! — гиҗ олнас не- гнь хәәкрв.

— Тер һа-зриг кен булаж, авба? — болҗ нег өвгн со- ньмсв.

— Хаана йосн.

— Та, нойна зергәс, тегәд хаана йоснд дурговт? — гиҗ, нег залу хортаһар инәв.

— Хохал, болһа, — болҗ үүрнь Дҗалыковпг херв.— «Нохала наадхла — хорма уга, ноннла наадхла — толһа уга».

Тундутов нойн Яндһа-Мацгин хальмгудыг махдата малмуд бәәцхәж, гиҗ хараһад, впце-губернаторин хар машиһәр цааран Ик Цоохр орх болад һархла, Хечинов Баатр түүг дахҗ чадшго болв — тер урднь заһс нджәеи биш, чансн заһс идәд, шөлинь ууһад хонсң, сөөднь элкнь көндрәд хонҗ. Нег часин хоорнд һурв-дөрв кеерәкшан һарад гүүҗәх хазг көвүг Данзн цааран дахулсн уга, Да­лви деер үлдәчкв...

242

* * *

Городовиков Баатрин келсиг икәр оньган өгч сон- сад. а 1П сүүлднь, көвүнәс сурв:

— Чамд тенд өөрхн таньдг, итклтә үүрмуд бәәнү?

— Бәәнә. Маноров Бадм, Никитин Костя, Кекеев Эр- днн-Ара, Бадашов Түрвә, Далгаев Көвүдә, Корсикой Нэдвд, Босхомджиев Җааку...

—О. үүрмүд дала кевтэлмн, — болҗ Ока Хечиновиг таасв. — Ода хәрү сурһульдан одхларн, тер баһчудт кол: хальмгудыг хазгт авлһнд яһад болвчн харшлтха...

— Юңгад? —болж Эрнҗән тесҗ чаден уга.

— Юңгад гихлә, нойдуд, зәәсңгүд харчудын сә хээ- җәхш, тедниг дәәнд көөх әмд махнд хүврәхәр бәәнә, хаана өмкрҗәх бәәшңд түшг кехәр седҗәнә.

Эрнҗән наһцхиннь келҗәх үгмүдәс дегд әәхләрн, еөрнь станичн атаман Алювинов Балдн бәәх мет, әәмҗ энд-тендән хәләв. Городовиковиг, наадк хазгудта хам- дан дәәнд одсна ард, шинәс атаман шиидәд, Ланцинә ормд түүнә дү Балдниг суңһсн бәәҗ.

Городовиков хойр көвүнд тенд, фронтд, болҗах йов- длмудын тускар цәәлһҗ өгәд, окопд олж авад умшсн цааснаннь тускар, большевикүд гидг улс бәәхин тускар нәрнәр келҗ медүлв.

— Әрәсә цааранднь иим кевәр бәәҗ чадшго, эрк биш хүврлт һарх бәәдлтә. Зуг ямаран кевәр тер хүврлт һар- хиг би эврәнчн сәәнәр медҗәхшив, зуг, баһчуд, таднас сургчм, эн үүмәтә цагла хаалһан чикәр шүүҗ автн...

Бурхна, хаана болн төрскнәннь төлә ноолдад, кирс медаль хойрта ирсн залу-хазгин эн үгмүдәс алн болж, Эрнжән Баатр хойр ик күнд болн җаңһрта тоолврта Городовиковин герәс һарв.

Тедниг йовсна хөөн Ока, охтр девлән татҗ өмсәд, гертәсн сөөһәр һарчаһад, гергндән келв:

— Занда, би Петр Федоровичин тал однав. Керг бәә- нә.

Занда залуһиннь тер үгәс икәр алмацв: Криницкин һурвдгч көвунә гергн — Ик Буурлд хамгин сәәхн зүстә- зурктә гергн. Түүнә тускар зүсн-зүүл зәңг җиркләд Па­рна. Нам, ховч баавһасин келәр болхла, Каринаһас көл- тә Шарап-лам ширәһәсн бууж гилдцхәнә. Болв бурх иткдг хальмгуд, урднь лам бәәсн, ода хурлд. өмнклә- һән әдл, ачта, күндтә бәәр эзлҗәх Шарап-гелңгин тус-

243

кар му уха зүүхәсп кнлпцәснь эонхоно. Хальмг куукд күүнд залуһан талдан гергдлэ хочх саиаи кезэдчн уха- ианнь өицгт уга болна, тер бнйнь, Карина; Андреевнам тус кар чнро, чнкп улам дегд олн зә.ңг соңссн Вандан зүркн, хара зөндән түцшҗ цокв. ‘ < ■■ =

Петр Федорович дегд ора ирей гиичйг Ү'зәд,. 3айдаһас үлүһәр алц бо.лвь. .ьмзИ

- Ока Иванович, урала.ң Кар¥ш серии эзп Городовнковиг үрәд, җөөлНйСтулд :суухиг-эрв. Девлэи ТӘӘЛТН. ; НЬФи ■ / ^:

— Пьер, кен ирвәЗзгг-брлж,,,.Карина унтдг хораһас ценней дууһар сон^мрҗ еурв<<;Е ^:

— Зур ламнң- зергәсгд;бищ/^ 'Гиж Петр Федорснз!

нааһаснь.инррт/х у.н/?.и. ,■/ч, /но,-? ел < :

—Пьеро, ■ терин эза

к ү ү к д . кү н эрҗл с.ц: ^ууЬа р җе л э д <: 3 а Л У һа ей .ис у р в. Би

хувцан:омсхвн$ йцг-лк! нонншлг/ нг.ъо'лч

— Уга, уга, тгг О’Җ Крңницкийлзөё өршш. ;

Хойр, залулңеаг-недңэннь ^омнптуедцад: лсуусва «шь

Ока ирсн кергән цээ^йжд пэг-н'Лл ’пнгд.<3 о м*,'' _;; ,п-фен^кергжлби хэру дәәңүр йрңҗ,^р дә^у_?мңдаеху^лдан, дагцан,н,йлж»сй махиД:ху^зр.^ үмкәрудаадг г •

— Медгдҗәнә/— болҗ,герин эзнаяожмкадга; — Ъад фррңтд.-Дснщде&ц наасн

керцтәг Дугх-с^л-дЙ^Р хүдадгЗогсхла,-Гер&

довңкрв.да^^^ цънсоз :ч-

. —Н а м^гу Еңимвцда^ ^урҗгйоңна^^җбичэ э»тн.

БҢ’ЛОЙр_икүу^рң^@ц-к у1ДаЬйРг^ИНрул№0Н}ДЭЛЭ,^те^э те- җәд , кеҗәсн>1<һ^ңд'хр >Н^г үлү;

йңлһд ;<уга _;мрШЭДЯ /й^рйн^РМ/мм^Кл^Аодв^кхмв. -

Гергнлэнь болен йовдлын хн$н1 ха^>>мв^урэы^ шйш кевтәһәр. дургоедзед Кр-цңицмй, |&кан<кежйг дәд, түдсн түдл1һрң\даадЬ.р1ирх1 д;н(Чц»ций фУ

,_; Н1аас, егхд

харм биш. Танас үкр биш, нам деншг керго. Зуг •■ >ит«1 ©ген наарш ст^йнчн/атдмана^д^вшэрснтаасн утаһар № лтә биш/_Ч1‘)П.ии€рае. ЙЦ хэлэтц»' ижн- бпчг <нн пртн. ^.А^җавдг, тевнрндэигфромтас ^уддкврж «Һ- НОВ, ,г,Ф.1Шф;Я ЛИ /Л-.оЛ ф-г. ф НН’^:?И!-’-'..О -и •

-гг У^г.а^бц өңгэрд.н ^оһ^д^рмгфкдхла; Петр- р6вичдүүңа<уг,мүдин1?Геһараң өргжн зорса.һад, .иткл^мр» седклэеңлээлЬцрШ х<-м.м- "■

'* *

'244

— Тиикд хальмг хурлын бумблв десрәс ухань тату һонда көвүг бүулһж. авад, зөргтә йовдл үзүлсндтн танд өнгәр арвн цаас өгч болҗана. Юңгад гихлә, эврәннь хар- чүдтан, келнәмтндән тусан халдах улс тер станичн ата­ман, аду өскәчнр, бурхн-шаҗна элчнр биш, та мөнт, танла әдл. хальмгин наадк угатя үрд мөн.

Ока Крнницкин гертәс ж,ивр зүүсн мет һарв. Бийннь магтсн учрар биш, уга, нег станицд бәәх орсмуд дунд седклән өөрхн медлцх итклтә улс бәәснд- Городовиковд үрднь Семен Буденный, Тит Никифоров, Корней Нови­ков, Афанасий Сердочйый, мбдйа ур4' бочк кедг эрдмтэ Дмитрий Сорокин, түүңә дү Василии эдн бээсн болхла, ода шин өөрхн үр — •Пё'гр ФёДЬ^бУйч* Криницкий немг- дв.

Лу сарин шүрүн салькн( өмнәснь хүвсхж, үләв, сөә- һин җиң халхинь чимкҗ еөрв, болв тер тоот йиртмжин аалиг, Городовиков

ахиг — Иван Федоровичи? дахад, Чапраг орад_и.трңд,;др_;- лан.хонгт, ядрмд ^аргд-

саң санад.му^г и^в,< .)Г1 згчл -жнүүт ди;боо‘1 оьлч, . _?Иваи Ф.едоровңч/рд^,Ңк_?Буурдд,нррт^₍гуулг^фурвн магазцтә;, бавдданд^р^й^ _;.м аңуДактурң.

ахдан ардаснь мөрнә мах зөөж, авч ирХәсн

Федорович:_;Рңар^дңь_;(бррн§об дүүнфццХрҗ _гудаһ гда^ка -

ЧРҮНьфЭДҖ: <(£еадй^няМ£л,|1(.:

орс уяяудоа, _гГ Дда тедҗ,.р, гҮ&Р

одда, .н.дҗснһ_н6дс үзг-үзгвд дән Дуааруррйоңу^да^.кг, _ин :) „и¹ <в>

, Петр Федоровичд догсЖг. то Ал^а җ».

крвд,

Фед£>рю^Дарҗд^'а; данда рр<? ^грцсңә^х^өң .и^ ахнь' авдрарн дүүрң мөңгтә

СурҺуДЬнДОД,#)!} ^/9ГЧо;.Др$МҢ_!н^

. А^фбедг._(?г,ррда^ ,< дҮлдә^оЭн,^.99- тыиь, ррадәр,а^дарсп» ■К®РҮ41Л99й^идад; 9^ӨР^ХЧ

Ү-ҮРДНӘ* < ,ЦГ>П'.’7 ПЭГчГ'О ГЛ ЛИ1 (|<Л» . <П IН н ’■ ’ Ч'^:

«Семен, Сёмка... хама йовнач?» — гиж, Городови­ков уха л ад^^адҺдуртдҢ^РК .Т-Ү ДО 8 ДОГДҮР н Д^Деж-

да Иддңо^ур:^^ ₽уде|«а₁Ду^^р_ару^АР-Р^ДР шии-

) /^^'1 ; (■ < (Сьб ШрЛ* НВС} ’.Щнфо И I-/ 1 В‘А'!

: >>'■'! !'! '■; Н’Л_;’7'> ГДДр’р: ,<1Г! и.у ИИГ'уЙ , ('Л-' 7.( СО ф:?ДНр .1

.а 4« 71у>/ (рлГ/Г/ЧүИ! .,/КСЬСЛ <рдд. ’!■/?> 'АГ;. 7-ИЛ;

Нү НОНпфоЦТиМ ,'Л>Ър1. шг.тщ.<<<; / 7/.

245