Хойрдгч әңгнь

НҮДН ЭЭЛҺН

Үвл җөөлн болчкад, цаста болв. Хәәлсн цаснас ш авсн һазр, уургтан цадсн кевтә, сән урһц өгв. Мавц һа- лын көвәдк көк ноһан белкүснд күрч нәәхлнә, өедм. тол- һан кецәр урһсн камб шарлҗн өвдгин бөөлц цокна. вам һазр ширлж., кевс мет, урһдг зултрһна бийнь шаһа лҗ седкл байсана.

Хавр давад, зун ирв. Аярхн салькна айлһ дахад нәәх- лҗәсн ноһан өңгтә.тәрән, түрүләд Манцин уена бәадд һарч көкрәд, дәкәд нарни толянд хоңһр мөрнә зүсад хүврәд йовҗ, ода йосндан шарлҗ одв.

Аду өскәч МирошниченксУНин приказчик Окаг кэдлч шт нәәмәдлхләрн, өдрин дөчн деншг өгәд, аду хәрүхШ- нд авла. Өдрин дөчн деншг — цань уга спн үн. Тащ? деернь, хотнь өңгәр, эзнә хәәснәс өгх болв

Долан хонгт Окаг адунд көдлснә хөөн ирцкязш Онофриенко, мөртә шишлң көвү йовулад, хәрү к\\тр тал дуудулв. Ирхлә, приказчик келҗәнә:

— Годовик, тәрә хуралһнд көдлх болҗанач.

— Панас Тарасыч, би бичкнәсн авн мөрн деер

— гиҗ Ока зөв-учран күргв, — Тәрәнә халхтн нанд ’* рүцдассн көдлмш биш.

— Антон Харитоновичәс эндр цаасн нрно. Нег \>^!' буудя үрәдг болвзач гиҗ эзн закҗана, — болҗ Ом# риеико цәәлһв. — Үзҗәнчи, наачн тәрән әврта урһсн нә, ахр цагин болзгт хураҗ авх керт.

— Намаг адунд үлдәһәд, тәрәнә кедлмш мелдһ Ш дг улс дуудхмн болвзат.

102

— Кениг адунд үлдәхән, кениг тәрәнд дуудхан эврэи мсднэв. — гиж, приказчик уурлв.

— Тана дурн, — гихәс талдан хәрү Ока олҗ чаден уга. Өдрин дөчн деншг шиңгәврән алдна гиен, угатя ку- үнд саалин үкрәсн салснла әдл мөн. — Зуг шиңгәврнь ямаран болхмб?

— Урдклаһан әдл дөчн деншгәи авхч. Сәэнәр көдлх- лә, чидлэн эс нөөхлә, немҗ өгәдчн бәәхүв.

— Тпнм болхла — зөвтәв.

— Шуд энүнәсн ток ор. Молотилкд, йилһл уга, мөр- НД КӨДЛХМЧ.

Приказчикин сүүлин үгмүдәс байрлад, Ока түүг да- хад ток орад һарв. Ирхлэ, ток деер көдлмш буслад бээ- нә. Эң зах угаһар урһсн тәрәг кесг жнейк даралдад ха­дж йовна, теднә тарҗңнсн әәһәс теегин аһу дүүрәд, ха- лунас көөшгрсн аһар чичрен болҗ медгднә- Хадад ун- һасн тәрәг залус чигн, күүкд улс чигн, баһчуд чигн кү- цн ковньглна. Тер ковньгудынь залус маҗар тергңд ачад, нааран токур авч ирәд, молотилкин өөр овална-

Аду өскәч Мирошниченкоһин һазадын орнас бичүлҗ авсн буудяһинь чигн, соломинь чигн онц-онцднь йилһҗ һарһдг,'дөрвн төгәтә «Кл,ейтон» гидг ик молотилк, өөр шидр бәәх, зөвәр ууҗмд бәәх талдан аду өскәчнрт, тәрә тәрдг цуг баячудт келн’болна. Эн молотилк өдртән дө- чн-тәвн ковньг тәрә цеврлнә.

Молотилкәс кесг ишкмд, малтад, улан тоосхар шат- лсн нүкнд, ик төгә өрәлцәһән үзгднә. Тер тәгәһәс татгд- сн бүс энд ирҗ, молотилкин бичкн төгәлә залһлдна. Ик төгәһәс хаҗукшан, доран һазрт батар булсн дөрвлҗн тавгта, деерән хәәснә бүркәснә бәәдлтә күвкһр болчкад арзасн шүдтә машин бәәнә. Тер көмләтә төмр бүркәснәс дөрвн үзгүр хар модн аршмуд сарсалдна. Эн арш болһ- нд зүүлһәтә дөрвн мөриг һардх күн—Ока болҗана.

У теегт малын ард, адуна хаҗуд йовад дасчксн Окад эн көдлмш, цёвлчксн нохала әдл, шилҗрлт уга болж медгдв. Өрүни гегәнәс авн асхни бүрүл тасртл тэрәнд әмтн көдлнә, теднлә хамдан хальмг-хазг көвүн бас гүҗрнә.

Үвлин дуусн өргн теегин өвдгцә идлһнд, хавртнь һа- рад ноһа, шарлж, хазад, тошйһәд тарһлсн мөрд эн көдл- мшт эс тесж чадхла, тедниг өдрт һурв дәкҗ сольна. Бо- лв үвлднь өлн бәәсн, хавртнь хату-мөтү эдлсн әмтн те-

103

сәд, зуни ахр сөөд баахн зуур пөөрән авчкад дяс, п- рәнә төло өдрин дуусн өөд өндәлго КӨДЛНӘ.

Цсврлсн буудяг приказчик бүгигтә бричк тсргнд ачу- лад, Ростов балһснур йовулад бәәнә. Терүгиив тснд. тер ик балһсна захд бәәх Нахичсваньд эврә бәәпщтә эзи то- сҗ авад, цааранднь арсм кедг бәэдлтә.

Теегт сул йовж дассн мөрдт ним бәрәнд бәргдж, тар- җңнсн әәтә машинә төгә эргүлсн, цань уга басмжта бол­ен кевтә, аршт зүүгдҗ өгл уга, үзг-үзгтән усхж зулад, Окаг генүлнә- Мөрн элктә хальмг көвүн тедниг кеду дүңгәһәр хармндг болвчн, приказчикин заквр хату — зүүх кергтә, зүүчкәд маляһар шавдад йовдлынь чанһа- һад, ик төгәг түргәр эргүлх кергтә. Тер төгә шулун эргх дутман молотилк сәәнәр көдлнә, дөчн ковньгин орчд тә- вн ковньг тәрән цеврлгднә. Соломасн гетлсн буудя, ал- тн цувг мет, молотилкин җолвас дәвтнсн хату һазр деер ‘һооҗҗ асхрад, бүгнгтә бричкмүдт ачад бәәся бийнь, өндр овад хүврәд, эргндэн һуйрин сәәхн үнр тархана.

Ока мөңг икәр шиңгәхин төлә ода эзнә мөрдиг әрвл- хш, ут шилврәр. көләрнь ораҗ цокна, сәәрәрнь шибҗң- нүлж, шавдна. Түүнд бас учр бәәнә.

Токд эклҗ көдлсн даруһан, мөрн элктэ болен төлә- дән, Ока мөрдиг әрвләд, чаңһар тууҗ көл уга, амрлһ өгәд көдлгв. Онофриенко хойр-һурв дәкҗ көвүнд түүнә •тускар зааҗ келв, болв Ока, приказчикиг үзхләрн, мөр- диг адһасн, шамдасн бәәдл һарһад, хәәкрәд, талххьтачч татад, көл-көдләд одна, зуг Онофриенког нигән һархла, мөрдиг хәәрләд, хәрү номһнар тууна.

Тәрәнд көдлдг улсин җалвиг долан хонг болһнд өгнә. Ока мөңгән авчкад алң болв. Тоолхла, өдрин дөчн ден- шг бит, нам һучн деншг болҗ һарчахш. Мөңгән авхар дарцҗасн әмтиг көвүн тохаһарн хойр талан зааглад, приказчикүр өөрдәд, маңспҗ келв:

— Панас Тарасыч, та эндүрсн бәәдлтәт. Панд мөңг баһар өгвт.

— Кенчн күн пищгәсән авх зөвтә, — болҗ 'Оноф- риеико гүн уха зүүсн бәәдл һарч келв. — Үлү чпгн биш, дуту чигн биш.

— Тңиклә нанд юцгад өдрин һ.учн деншг болҗахмб? — Шиңгәснчн тер болҗахгов.

— Бндн дөчн деншг гиж үгцләвидн.

104

— Үгцсн үг — неги, кеси көдлмш — талдан, — гиҗ приказчик мусг пнәв.

— Тегәд намаг мууһар кәдлвч гихәр бәәнт? — болҗ Ока зөвән олхар седв.

-- Уга, Годовик, чамаг мууһар көдлнә гихлр панд килпң болх. Зуг чамд нег ик дуту-дунд бәәнә — чамаг тср мөрд әрвлснәс көлтә, бидн эзнә дала буудя үрәчкн гнжәнәвпдн. Кемр цааранднь тиигҗ көдлх болхлачн, ча­маг цааранднь энүнд бәрҗ болх уган тускар ухалх керг- тә болҗ һарчана.

Бп мәрд чигн,бнйән чигн әрвлшгов, — гиҗ Ока, андһар тәвҗәх мет, догшар болн халтаһар келв. —Зуг тор дуту өгсн мөңгән күццднь өгтн.

— Тсргнәс унснд дәкҗ өңгәлт уга, — болҗ Оноф- риенко тачкнҗ инәв. — Чи, Годовик, ода эврәннь һәрг- тәһәсн көлтә геесн мөңгән хәрү авхар бичә неклд. түү- нә орчд, серл зүүһәд, цааранднь шиңгәврән яһҗ икдүл- хия тускар уха туңһа.

Эн йовдлын хөөн Ока эзнә мөрдиг әрвлдгән, хармнд- ган уурв,' нам, чидхнь, тедниг цәвәснь көөсн цахртл көөдг болв.

Нег дәкҗ Онофрйенко тарантасар гүүлгҗ ирәд; гии- гн тергнәсн һәрәдҗ бууһад, хойр заһрмгарнь сарҗңнҗ һооҗсн көлсән тоормтооснас борлҗ одсн, урднь цаһан бәәсн киилгиннь ханцар арчҗ әмсхәд, хахн-цахн хзәк- рв:

— Хей, муҗгуд, хазгуд, баавһармуд, наарлт!

Ток деер көдлҗәсн залус, гергд приказчикин таран- тасур өөрдәд, түүг эргәд зогсв^.

— Цаатн Антон Харитонович аашна, — болж, Оноф- риенко зәңгләд, уульхин нааһар эрв. — Тадн, сэәхн инь- гүдм, бәәсән һарһад, чидлән нөл уга, урмдтаһар, шудрм- гар көдлцхәтн.

— Тернь кемб? — гнҗ нег гсргн соньмсв.

— Эзн!

— Аду өскәч!

— Мирошниченко,—болҗ мсдәтә залус энд-тсндәснь Цэәлһ/К өгцхәв.

«Мирошниченко» гиен нерн «Антон Харитонович» гиси пол а с давуһар олн дунд үүмә татв. Түүг оньһсн приказчик, әәмсн әәмлһән дарад, бинәи һартан авад, ур- дк төмр дууһарн келв:

— Мирошниченко — хәорлхән өнрәр хәәрлдг, засгл-

105

хан догшар засглдг кун. Хэрнь, кацапмуд, .маижихуд, тууг урдаснь медэд авчктн.

Онофриенко тарантастан сууһдд, тәрә хадҗ новей улсур одад, теднлә күүндәд, сәәнәр көдлх үгинь авчкад, эзән тосхар күүтр тал адһв.

Үд кецәһәд, нарн һазрин шавшлһур өөрдәд, невчкн ссрүн орхла, аду өскәчин зарцнр бәәдг куүтр талас тоо- сн пүргәд, кесг тачанке, тарантасмуд аашх харгдв. Өөрнь мөртә хазгуд, нәәһинь олҗ асрад, нэрнднь кур- гҗ тавлад орксн мөрд унсн, белдк үлдмүднь өкәсн нар- ни тольд гилв-далв гисн сеңкәҗ хатрлдна.

Түрүн тачанкас цаһан парусин костюмта, түүнләһән әдл.цаһан картуз өмссн, кеемсг хувцта нүдндән алтн шинҗуртә пенсне зүүсн, нәрхн өндр нурһта, кевтә-янзта цогцта залу буув. Приказчик, дегд зуһудхларн, ардк та- рантасас һәрәдҗ бууһад, нааран гүуҗ ирәд, Мирошнн- ченког тачанкас буухлань, көл дорнь, нурһарн дөрә тә- "вхәр бәәх мет, түүнә өмн бүкл оврарн өкәв. Аду өскәч түүг эс үзсн, эс темдглсн бәәдлтәһәр, хаҗуһарнь давад һархла, эцкиннь ардас бууҗ аашсн баахн көвүн, зөрц түрд гиһәд, тер Онофриенкоһин нурһиг ишкәд, һазрт көлән саглҗ тәвб.

Эн бәәдлиг дораһар, нүднәннь булңгар шаһалдҗа- сн ток деерк әмтн пиш хаһрад инәлдв. Тедниг юунас көлтә инәлдсиг медсн приказчик, эзнәннь өмн сәәнд үз- гдхәр, олнур догшрхҗ чишкв:

— Көдл, көдл, кишго нохас!

«Нохас» гисн үгәс залус, халхарн ташулсн кевтә, һартк күрз, биил, сәвүр, совг хамган хайчкад, ээнәннь өмнәс тосад, зелләд зогсцхав.

— Көдлтн гинәв! —* болад Онофриейко дәкнәс хәәкр- хәр седхлә, Мирошниченко түүнүр' киитн хәләцәр хо- ләҗ, киитн дууһар хөрв:

— Панас Тарасович, аман тат. Эднчн нохас биш, әм- тн. Әмтнлә күн кевәр күүндх кергтә.

Аду өскәч тиигҗ келчкәд, залус, гергд\р өөрдәд, ээл- тә дууһар, инәмсклҗ мендлв:

— Тәрә тәрхлә һазрин нуувч меддг, аду хәрүлхлә әвр һавшун залус, цуһар менд амулң бәәцхәнт?

—Бәәнә, тана эзнә зергәс, — болҗ әмтн Мирошнн- ченкоһин келснд ханад, өрнь җөөлдәд, цуһар толһаһан гекҗ, цогцан цорһдҗ өкәҗ, нег дууһар хәрү өгцхәв.

106

— Эн җил һәәһә гидг урһц урһаҗт, — гиҗ аду өскәч тедннг магтв.

— Бурхни евәләр, — болҗ медәтә өвгн хәрү өгв.

— Бурхн бурхндан, болв тадна күч-көлсн угаһар тә- рән эврән урһшго, — гиҗ эзн мусг инәв.

— Тертн зөвтә.

Мирошниченкоһин өрк-бүлнь Нахичеваньд бәәх уч- рар, нааран хая-хая ирнә. Онофриенко Панас гергнәннь өөрхн садн, тсгәд эндк керг-үүлән цугтнь түүнә ээм деер ачад, эврә бийләһән әдл иткнә. Мирошниченкоһин эцк Харнтон тәвн җил хооран Таврическ губернә Мелито- польск уездәс Сал теегүр нүүҗ ирәд, энд һазр хулдҗ авад, аду өсксмн. Хаана әәрмд теңгә тохмта сән мөрд орулҗ өгсн учрар, энүнә' адунь җил ирвәс өсәд, наадк нертә-нертә аду өскәчнрлә нер булалдҗ чадх бәәсмн.

Харитона көвүн Антон өсәд, эцкәсн зөвшәл авад, аду өсксн деерән, тәрә экләд тәрв. Олз-ору хойр әңгәр орҗ ирдг болв, — аду. өсклһнәс болн тәрә тәрлһнәс. Адунд ик зууднь мөрнд һавшун, угатя хазг-хальмгуд көдлнә. Хазг цергт мордх хальмгудыг Антон Харитонович, Шин Кермнд бәәх Теңгә Цергә Областин атаманд өглһ өгәд, адуһан хәрүлхд авад үлднә. Тәрә тәрлһнә халхарнь энү- нд бас өңгәр гишң зарцнр учрв. Хаана йосн җирн нег- дгч җил помещикүдин мухлаҺас крестьянмудыг сулдхс- наннь хөөн, тер улсин зәрмсинь хальмг теегүр нүүлһәд, тенд станицмүд, селәд, деревньмүд тогтах төр тәвб. Тү- -»рүләд Воронежск, Харьковск губерньмүдәс экләд әмт нүүлһв, дарунь тиим нүүдлмүд Рязанск, Тамбовск, Ор- ловск, Курск, Черниговск, Полтавск болн талдан чигн губерньмүдәс эклв. Теднә зәрмсиннь хаалһ Теңгәр дәв- рәд һарсн учрар, кесгнь эн өнр-өргн, хаһлгдад уга эмнг Сал теегт үлднә.

Урднь помещикин һарт мухла болад, төрүц зөв-йосн уга бәәсн муҗгудт аду өскәч баячудын хәәрн ик өглһ болҗ медгднә, тер учрар Антон Харитонович тәрәнә көдлмштән чигн кергтә тоот күч-көлсчнр олв.

Мирошниченко эцкән өңгрснә хөөн адуна чигн, һаз- рин чигн эзн болад, гергнәннь, күүкнәннь, көвүнәннь дур тевчәд, тер Нахичеваньд һурвн давхр бәәшң бәрҗ авад, эврән тенд даңгин бәәнә.

Эзнә нааран ирлһн зәрмстнь байр-бахт хүврнә, юң- гад гихлә, Антон Харитонович, седклнь амр-тавар йовх- ла, адучнрт, муҗгудт арслңга, өрәл арслцга таалюр ши-

1Р7

н/К өгнә. Болв Мирошннчспкоһин ИрлҺн Онофриенкод, тер гергнәннь өөрхн садн болвчн, и к зөвүр-зовлн. ү _у мә- түрлһ үүдәнә. Приказчик, эзнә иүдн далд болен ’.чрлр. байна зөөрәс күзүндән күртл эдлнә. Тер/гән медгдж одвза гиһәд дегд әәхләрн, Панас Тарасович Антон Ха рптоновичии өмн кевс болҗ делггдхәр ссдиә, дөрә болж. ишкгдхәр зуһудна...

Ток деер көдлҗәсн улс эзнә келсн ээлтә болн знвта үгмүдт ханад, түүг дахад марзалдад инәлдв. Тнигхя;; Мирошниченко парусин костюминнь хавтх уудлад. урдл- снь белдсн цаһан мөңгән һарһад, эн саамд, өмнкләһдн әдл, һазрт шивҗ өгл уга, күн болһна һарт атхулв: лег; улстнь —таалюр, күүкд улстнь — өрәл таалюр. Окад. гергдлә әдл, өрәл таалюр өгв. Хальмг к'евун түундь һундсн уга.

— Не, көдлмшән эклтн, та дна көдлмш хәлэнәв, - болҗ Антон Харитонович эвлүнәр келв.

— Көдлмш кехд юн бәәх билә, — гиҗ ик сахлта «;.• җг келв. — Мана дассн юмн.

Ока, амрч авсн дөрвн мөрән ормаснь көндәһәд. эзиэ өгсн өрәл таалюран геечкҗв гиҗ саглад, иошкад ав- мар көлсн ивтрсн киилгиннь хормад батлҗ боэв.

— Чаңһар, чаңһар ту! — болҗ приказчик закв.

— Чу, чу! 1 — гиҗ Ока дөрвн мөриг селгәдәр шавдв.

— Басчн чаңһаҗ өг!—Онофриенко эзнә нүднд сзэ- нд үзгдхәр, дөрвн мөрн зүүлһәтә барабан тал гүүж орн алдад бәәнә.—Эй, үмкә хальмг, чамаг чаңһаҗ.әг гннан'*

Арвн дола күртлән «үмкә хальмган» дуудулад ута Ока, тер үгмүдәс генткн, бийинь малядсн кевтэ, түдәд зогсв.

— Юн гиҗ. келвч?! — гиҗ Ока приказчнкәс догшар сурад, ө-һундл, басмж хамгнь өрчинь дүүргж девред. бн- йән бәрж, чадлго, һартк маляһарн Онофриенког долхар өргод авлһнла, тенд, мөрд зүүлһәтә барабан таш-иишн1- һәд, молотил к көдлдгән зогсж одв.

— Хортн, хорлач!! — болад приказчик, бниннь № сндан малядсн кевтә, чишкж хәәкрв. Зөрц тер маши хамхлвч! Би чпни арсичн авнав!!.

Ока, юп болж одсиг күцц мсдл уга, Он()фрж’Һноп.Ш1 өмнәс сөрүд үг келлго, тагчг зогсв. Приказчик бинәсп әәһәд ду тасрж одв гиж тоолад, ^ТҮЧ^1Ә рән үзүлхәр, эзно чирәд чинрән медүлхэр, Ока! а- •. орсар хараһад, түүно уцг-тохмднь курәд нрв.

108

көвүн, приказчикүр уралан ишкәд, әрк уулһпас улаж _ одсн нүднүрнь киптәр шпртәд, НСГ мөслҗ кслв:

— Мөңгим өгтн!

-- Юн мөңг? — гнж. Онофрпснкб эс мсдсн бээдл һа- рв.

— Шиңгәсн!

— Яахмчн?

— Хәрнәв.

— Ока, хаҗһр йовдл бичә һарһ, - болж одак нпгт сахлта мужг сүв-сслвг өгв.

Эн көвүнлә әдл көдлдг күн мадп дунд берк. гиж захд зогсжасн күүкд күн дөцнв.

Теднә харслһ соңсад, ода күртл тагчг зогсҗаси Ми­ро иничснко сурв:

— Кенә көвүмб?

— Годовик Ивана, — болж. приказчик эзнә өргн дор орв. Онофриенко эн көвүг Мирошниченко керлдх, засг- лх гиж икәр нәәлҗәлә, зуг Антон Харитонович негчн үг келл уга, эргәд тачанк талан һарв.

—'Ока, яһҗахмбч? Би чам-аг му болтха гиһәд керлд- җәхшив, уха дастха, күн болтха гиһәд келҗәнәв, — бо­лж. приказчик, эзнәннь ардас гүүхән, аль эн көвү эвлхән медж. эс чадад,/йигән-тиигән хултхлзв.

— Уга, би келсн хөөн шиидврән сольшгов. Танд м}* хлалгдсн болх! — гиҗ Ока җалван некв.

Онофриенко, иим гүҗрмг, шамдһа, оцлго көдлдг за- рцан геешгон төлә, зөвәр удан түүг ээрв, эвлв, сурв, бо- лв Ока нег келсән давтад, түүнә үгд хәрү орсн уга. Аш сүүлднь, приказчик хавтхан уудлад, дөчн арслң һарпж өгв

—Та нанд тәвн арслң өртәт! — болҗ көвүн шүрүл- кҗ келв.

Хе-хе, идәд-ууһ-ад бәәсн хот-хоолчн яахмб? гиж Панас Тарасович хозрв.

— Наадк арвн арслңгим өгтн! —болж. Ока некв.

— Мә/энүг ав! — Приказчик хумха дунд хонр хур- һнаннь заагар эркэһән үзүләд, көвүнә нүдн тал зааһа 1, хозрж инәв,

— Тер мөңгндән тееглгдж үктн!—гпһәд, Ока,‘ Оноф- риенкоһин өмн-эс нульмчкад, хөрн дуунад бәәси Эльмт күүтрүрн йовһар һарад йовв.

«Тер анднрла зуг тингж. модьрун кевәр күүпдх кср- _гтә> __ гиҗ хальмг-хазг көйүн ухалж йовна. - Күүнә

109

күч-көлс шнмчкәд, ташр дссрнь чамд му нер өгчәр ссд- нә». Иигҗ санх дутман, Окап уурнь деврәд йовна.

Эн нарта орчлң дсср бәәхтәнь — олн дунд чидлп, һартан поста. Арһта болхла, күч-көлсән әрвлл уга.чидл- күчән агсад, кснднь болвчн, нам эрлг-шулмд чигкзарг- дад, пкәр мөцг шицгәһәд, тохмта мөр, үкр, хө хулдж авад банжл ксргтә. Тер нагт дссгүр саната, ик сүвәт) приказчнклә әдл болхув, уга, түүнәс даву, тер аду өскэч Мнрошнпченкола әдл, дала һазр эзләд, то-тоомжго мап өскәд, олна залмҗ болад сууж. чадхв. Байҗх кергтә!

Зуг Ока бнйнь чигн, ахнь чигн, эцкнь чигн баячудт, аду өскәчнрт заргдна, болв тохмта мал хулдж, авх менг биш, өрк-бүлән теҗәх олвр әрә мөчлдүләд олна Ташр дсернь, банн күүнә — мал-гср өснә, угатя күүнә — үрч- садн өснә гндг үнн. Годовик Ивана бүлд Сакиһин дәкәд күүкн көвүн хойр төрсн —ода дөнтә Экч гидг куү кн, шиңкән хойр сар болен Эрнҗән гидг көвүн өсжт Удлго Бадм өрк өндәлһәд, өнчән авад салхла, тедн иу һар эцк эк хойрин толһа деер үлдн гиҗәнд.

Уурта ирсн көвүһән үзәд, Цаһан түүг приказчиклә цүүгәд һарсиг тааһад медв. Эн халхдан экин зүркнәс хурц нүдң бәәхий?!.

Ока, зуни нарнд өңгнь хүврәд, элңкәдән орсн, ахр хормата хальмг бүшмүдиннь хор уудлад, шиңгзсн мөн- гән һарһад, экдән атхулв. Дөчн арслң! Цаһана банрт зах уга. Күүкд, көвүдтән дсернь өмсх-зүүх бүтәж бпл- җана, орнд девсх-дсрлх өлг-эд күцәҗ болжанэ, т үвлдән сөөд шатах шамнн тос хулдҗ авч болжана’.

‘— Баав, нанд санаһан бнчә зовтн, — гиж Ока. юн болсна тускар экән сурхла, аадрулҗ келв. — Толһз Смь сн хөөн— ногт олдх.

Ока гертән удаи суусн уга, тер дәкәд көдлмт хэд һәд һарв.

Мали һолын көвә көөһәд кесг адун бәәна. Тср ^иа эздүд — аду өскәчнр Пиишанов, Супрунов» Жсрсбк^ Корольков Яков, түүнә хопр көвүн Ваннфантнй баж Кирилл, Янов эдн.

Хазг көвүн хамгпн ца бәәсн адуна эзн Пншвано| км ирв. Аду өскәч нам түүнлә күүндхәр седсн угз>

110

зәңг балһснд орхнь түргәр тарна. Балһсна улс нам нсг гсрт хоша бәәсн күүһән сәәнәр таньхш, тссгт болхла, хамгин уужмд бәәсн станицд, күүтрт, ссләнд, хотнд ямр чнгн зәңг дарунь күрч одна, юңгад гихлә, тестин зәиг — мөрн көлгтә. Нсг үлү му зәиг шулун тарна.

— Чамаг шидр Антой Харитоновичин молотилк зө- рц хамхлж, гинә, би тиим күүнд тохмта мөрдән иткж чадшгов, — болҗ Пишванов көвүг гсртәсн көөв. — Цааран йовад, талдан һазрт гснн улс хә.

Пишвановин дару Супруновин адун бәәнә. Түрүн од- сн аду өскәчәс көөгдәд 'һарсн Ока, ода эннь яһна гисн тоолврта йовна. Болв Супрунов көвүг көдлмш сурад уга бәәтл, тосҗ соньмсв:

— Эмнг мөр сур1һҗ чаддвчи?

— Чаддув! — болад Ока амрад одв.

—Зуг мини мөрд цуһар сән тохмта, хаана цсргт хул- дҗ авгдна, — гиҗ Супрунов урдаснь батлв. — Кемр сурһҗасн мөрндчн нег эрмдг һархла, үлгүрнь, көлнь доһ- лхла, му заңта-болхла — чини җалвас бәрҗ авхув.

— Җалв кедү өгнәт?

— Сардан арвн тавн арслң.

Ока түрүләд чикән итксн уга. Арвн тавн арслң ги­сн — дегд ик! Батын төлә көвүн дәкәд нег сурв:

— Хәәртә ах, кедү гинәт?

— Сар болһн арвн тавн арслң. Хот-хоолнь — мини. Хәрлһн уга,- даңгин энд, теегт бәәх кергтә.

Ока мөрнд дурта. Мөрн деер сууҗ чадна, мөр дов- тлулҗ чадна, мөриг зөвәр ик нүкн деегур һәрәдүләд һарч чадна. Окад мөрнә туск эрдм дала. Болв сән тох­мта, хаана цергт гиһәд шишлң өсксн эмнг болн зерлг мөрд сурһна гидг —икл нәрн көдлмш бәәҗ. Ташр дее- рнь намр өөрдҗ йовна, удлго хаана цергин элчнр ирж мөрд шүүҗ авх, тер учрар эмнгүдиг даруһас олар сур- һх кергтә.

Урднь мөрд сурһдг улс, эмнг мөрнд түрүләд дслтр тәвәд, дәкәд эмәл тохад, һәрәдүлҗ-һәрәдүлҗ көшхләнь, тегәд деернь һарч морддг сәнж. Ока түрүн өдрән Суп- руновиг хәләһә бәәтл, һунн наста эмнг аҗрһпг адучн- рар чикнәснь бәрүлҗәһәд, нурһнднь һәрәдҗ зәәдңгәр сууһад, сурһхар седв.

һурвн җнлин туршарт нурһнднь сам леи самас тал­дан юмн күрәд уга аҗрһ, дор ормдан һәрәдәд, өмн хойр көлэн өмәрән шңвәд, ард хойр көләрн һазр числәд, нур-

111

һн десрк ацаһан авч ханхар ссдв. Болв Ока [ көл, эмнгпн бнөрпг атхм кевтә хавчад авчкср. өгчәхмн уга. Тиигхлә ажрһ, мөр сурһачд ссп.ч оруд_?1 ДРДК ХОЙр КӨЛӘрН ТСЩҺрЦГЛН ТПИрӘД, Ө.МН КӨЛЭрц енг.н, Ока, дорнь хадчксп мет, эн саамд чиги эмн. пн иурһнл тссв.

Ажрһ гснткн өсрж босад, шитмәс сулдхад тәвсн ямана ишк ксвтә, дор ормдан зогслтан уга тогльв. Тпн- гҗәһәд эмнг тсг хәләһәд, хагдн довтлад һарад одв.

Эн зөргтә боли һавшун йовдл үзсн аду нскәч Суп­рунов, билгтә мөр сурһач олҗ авсндан бахтн байсад ннәв. Тёр Окаг сүүлин эзнәсн яһад һарсиг сонсла. 60.10 терүнә һавшун эрдмнн, нсг мөслгч зөргин тускар бас соньмсад, бийүрн эрк биш ирх гиһәд күләһәд бэәлә.

Супрунов эн саамд эс эндүрҗ, тер кесгәс нааран хәә- җәсн күүһән, аш сүүлднь, һартан орулҗ авб.

. Ңөдлмш әәмшгтә гиҗ Ока хөоран хәрхш, шин эмнг сурһх болһн түунә эрдм улм батрад, ямр чигн зерлг ив­рит сәәхн номһрулад авна. Түүнә сурһсн мөрдиг хаана цергәс ирсн элчнр йир икәр таасҗ авб, типгх дутман аду өскәч һавшун көвүг таасна.

Үвл өөрдәд ирв, түлә белдх кергтә болв. Нег дэкж Супрунов Окар гер талан дуудв, хажудан суулһад, эв- рәннь хотас тооһад, гесинь цадхчкад, зөв-учран күрг- жәнә:

— Ока, ода хавр күртл мөрд сурһгдшго. Чи мннп адунд үлд. Зуг түрүләд чамд нег даалһвр өгхәр бәәнэв.

— Ямаран даалһвр? — болҗ көвүн ормав.^

— Үүнәс зун тәвн дуунад Парамонов гидг байна ша­хт. бәәнә, түүнәс одад нүүрс авх кергтә.

Кесг терг татсн обоз толһалад, Ока тсндәс, үвлдән байн Супрунов герән халулх, нүүрс ачад авч ирв. Тс- дн хаалһдан зөвәр удан йовв, юң.гад гихлә, намрин чил- вртә хур эклҗ орад, хаалһиг эвдәд хайчкв.

Нүүрс ачсн арвн тсргн Супруновин ик хашаһар орж, ирхлә, түүнә өмнәс герин эзн тосадһарв.

— Кукн, Она, дигтә цагла нрвч. Чамаг оратж одвза гиһәд әәЖәләв, — болҗ байн санань зовсн бэәдлтэ ке- лв.

Көвүнә зүркн, пор урдас гиһәд, кинтрн менрәд одв. Тср аДһҗ сурв:

— Юн учрж одва?

— Шулуһар гсрәдән хәр. Тер хашад бәәсң мөр унад

112

й_ов — _Г11Җ Супрунов сүв-сслвг ӨГВ. ЭЦКЧН ӨҢГр7К ОД/К.

Окан ухан агчмии зуур харңһурҗ одв. Дарунь түү- нә нүднд нплх Эрпҗәп, бпчкп Экчә, хәрүд орад уга Сакч эдн үзгдәд һарч прв.

Супруновин заасн мөр унж. авад герүри, Эль.мт кү^- тр таал довтлад прхлә, тсднә шавр гсрин һазак, хапгз дундк шуугсн, уульсн әмтәр дүүрц. Көвүи уралан шур- һад, гсрүри орхар ссдхлә, экнь хаалһинь зсегләд, экрж кслв:

— Тенд гсңгәс бәәнә, цогцинь белдҗәнэ.

• Цаһан көвүнүрн өөрдәд, уульлһнас хавдҗ одсн чи- рәһән түүнә өрчд шахад, урдкасн давуһар усн-цасн уульв:

— Ока, эцкчн уга, цааранднь яһҗ бәәй?

«Кү заясн теңгр — күмс заядмн» болад, Ока эндрәс авн эн герт, эн бүлд ахлаһан хамдан түшг бслад үлд- сән күцц медв.

Бадм дүүһүрн шидрдәд, нульмс һарсан түүнә өмн үзүлшгон төлә, бийән батар бәрәд, чикнднь шимлдж. келв:

— Бааҗа чамаг ирх гиһәд йир икәр күләвә.

— Супруновин нүүрснәс көлтә... — Ока цааранднь үг келҗ чаден уга. Баклан, дү көвуһән күзүдәд,. һашу- таһар уульв. Түүг күләҗәсн кевтә, Сакң, Экчә эдн бас чйшклдв. .

Атнан Бакланиг эвләд, олзта гергән аярхн көтләд, хаацин өөр бәәсн овалһата модн деер с у у »■

шин, эләд гер бәрхәр кесг җиләс нааран мод, хулс, тоо- сх хураҗала.

— Бааҗа икәр зовби? — гиҗ Ока‘ ахасн сурхла, өр- чйнь дерләд, бас тер модд деер суусн экнь, ик көвүнәивь орчд кслв:

—Әмнь һартлан серлтәһән бәәв.

Годовик Иван кесг җиләс нааран бийнь таасго бо­лад, үвлин сармудт зәрмдән гертән кевтдг било. Зүгәр җил ирвәс өсҗәх өрк-бүлән асрхин төлә чидлнь чпләд, йрһнь тасрад орнд умтлан Арсинов Сернгин малын ард йовв.

Шидр, намрин дунд сарла, Иван герүрн хәрж, ирәд, кевтсн кевтән дәкҗ боссн уга. Цаһан Бадм-иг Ик Буур-

-113

ла хурлур йовулад, усинь илгәҗ: на синь угтулсн, хур- ’ лын лам буслһсн уснд тос тәвәд өгтн гиҗ.

Хоосн хар усар бээсн Ивана чидл өдр ирвәс хәрәд, I цогцнь йосндан сулдрлэд ирхлэ, тер өңгрхән медэд, вер- | хн элгн-садан, үрдән дуудулв. Хамгин дурта көвуя I Окань эзнәннь зарцд, ГТарамоновин шахтас иүүрс а в- I хар одсн болҗ һарв. Терүг күрәд ирх гиһәд, эикнь йир | генәртәһәр күләв. <

Ца.һан залуһиннь «өтлх» цагнь болсиг медәд, хур- | лас гелңгүд дуудв. Сернгин дү, дүүрң цогита, улан I лавшгта Шарап-гелң өөрән, төрхәрә юмн эс куртсн | бәәдлтә, эццн хойр гелңтә ирв. I

Гелңгүд түрүләд шүтә илдкәд, зул тавлчкад, эднә I дорҗ-җодв авад, бичкк ширә деер делгҗ тәвәд. маштг I орндгт кевтсн Ивана көл тус сууһад, ном һуннюлад ум- I шв. Шарап-гелңгин келнь төв болен учрар, түүнә келен I тоот эргнднь гелңгүд дураһад, һаран намчлад суух ул- I ст тодрхаһар соңсгдна. Ухань серлтә, зут хоосн хар ус I уулһнас төрүц чинәнь хәрсн Иван, нүдән аньчксн, гелн- I гүдин умшсн номд чикән өгнә. I

— Кемр зуурчн нур дунд өөмҗ йовх һалун шовун | харһхла, чи Үлмҗ бийтә тивд төрхч, — болҗ Шарэп- I гелң «Зуурдин-сүдр» умшҗана. Түүг дахад наадк хойр | гелңнь гүңгр-гүңгр гинә, зуг теднә ном умшлһн тодрха I биш болад, әмтнд ч-игн, Иванд чигн Шарап-гелңгин тем- I төм үгмүд соңсхд харш болна. — Кемр чини әмн күчр I сәәхн балһсн үзгдхлә, чи, кукн, хәрү мана нарта делкәд I — Замб тивд төрхч. I

Эн таалмҗта болн күслң үгмүд соңсад, «о-о, хәәрхн, I олн бурхд тус болтха, ом маани падма хом» гилдәд, дот- I ран зальврлдҗасн элгн-садна өрчднь ицл төрәд, һашута I тоолврмуднь нәәлтәр сольгдад, «хәрү мана нарта дел- I кәд — Замб тивд төртхә» гиҗ эрҗ, эңсҗ зальврцхана. |

— Кемр зуурчн бод мал хәрүлҗ йовх улс харһхла, | -чи Үкр эдлгч тивд төрҗәснчн тер, — болҗ Шарап-гелң I номан цааранДнь умшна. — Кемр зуурчн көк модн хар- һад, хамтхасарн шуугсн соңсгдхла — Му дуута тнвд тусхч. I

— О-о, деедс минь, тиим тивд бичә тусхатн, — пь' һәд, Ца'һан, гелңгүдин умшҗасн номиг эвдх зөв угаг мартҗ, намчлсн 1һаран маңнадан күргәд, өкәһәд мер­тв. Эццн гелңгүдин негнь, «эврән эн номан эндү-

114

рәд тарҗахнь. чи яһад хаҗуһас тушаһан халда- нач» гнсн бәәдлтәһәр, Цаһапур үкр киитн хәләцәр ко­ле гпв, зуг түүнә дурго хәләциг гсрин эзн күүкд күи оньһсп уга — тср Маншрин көрснүр өкәһәд мөргҗәнә.

— Кемр зуурчн чиндһн цаһан өргә харһхла, чи, ку- кн, Хуурмст Тсцгрин нутгт төрхмч, — гиһәд Шарапиг келәд оркхла, түүнә урдк үгмүдәс болн Цаһана сүзглле зальврлһнас, ээм дсернь күнд ацан ачгдснла әдл бөгчи- һәд хавтасн гср дотрк әмтн гиигнәр саналдад, чееҗән дүүргж, шннәс кииһән авб. Болв теднә тер гиигрсн цогц дәкнәс дор ормдан, хорһлж, цутхсн мет, күндрҗ одв, юң- гад гихлә,ДПарап-гелң цааранднь келв: — Кемр хаалһ- дчн уулын ора, хад чолун, уулын хавчг харһхла, чи Мал-аһурсна нутгт төрхч. Кемр зуурчн түүмрлә харһсн түңг үзгдхлә, Бирдин нутгт тусхмч.

Гер дотрк әмтн йосндан сүрдв, |Цаһан зогслтан уга- һар һазрт гекҗ мөргв, зуг Иван тагчг, нүдән аньчксн, нурһн дсерән, чирәнь кимр-цаһан кевтнә.

— Ксмр, аш сүүлднь, холас инәдн-шууган соңсгдад, оңһрха улан гер үзгдәд, төрүц эҗго көдә харһад, хар хаалһар авад орхла, Тамин орнд тусна гидг тер.

Сүүлин эн үгмүдәс әмтн кииһән авдган уурад, төрүц тагчг болж, одв. Көлсн һартлан зальврад, десдс Бурх- нас дөң сурад, Маншр һазрас сән төрл эрҗәсн Цаһан, генткн -серл орсн мет, махмуднь менрч, зүркнь хатхлҗ, ду тасрв. Герәр дүүүрң улсиг умшсн номарн иим күч- тәһәр сүрдәсн Шарап-гелң, эврәннь билг-эрдмдән бах- тҗ, бийән йоста бурхнд тоолҗ, өөрк мецкәтә хатмл ге- лңгүдән чигн, эн әмтиг чигн басмҗтаһар, аньчксн нүдн- дән әрә чөлә һарһҗ, агчмин зуур харвҗ хзләв.

Шарап-гелң, болм дүңгә завср кечкәд, бәәсн улс чп- ги, әмнь һарчах күн чигн сәәнәр соңстха гпһәд, тодрха- һар номан цааранднь умшв:

— Эндр өдр, зууран харһх тоот харшнг, әәмшгнг, тсмдг-дүриг мсдҗ авсн Хар Дааһна Хәби, тер тоотас саглж, Гювад, холаһар эргҗ һарад, алтн җолаһан зөв эргүләд, хәрү мана күмни орнд — Замб тивд төрх бол.

Эн үгмүдәе, кииһән авхдан әәснь күрч, «би үксн цагтан ямаран тивд төрхм болхув» гих күнд, әәмшгтә тоолврта бәәсн әмтн, дәкнәс гингнәр әмсхлдәд, цуһар нет дууһар, нсг айсар, нсг айлһар зальврцхав:

— О, хәәрхн, олн бурхдын евәл тус болтха!!!

115

Ивана әмн ксзә һарсинь, ном умшҗах гелңгүд чиги, маңнаннь арен җулһртл һазр цокад мөргҗәх әмти чигн медлго үлдв.

— Яһсн сәәхи унтлһмб, — гиҗ, худ өвгяаинь тәвсн хөв хувацхар нрсн, Пантус келв.,

Шаран-гслң маштг орн деер кевтсн Иваиур халэх- лә, тернь дәкж, серш угаһар унтҗ одҗ. һацата юми, Годовик хойр нүдән аняд, урлан ниилүләд әмнь һарч. Харчудт, эгл улст өцгрсн күн тиигж, хәрснәс ик байр, төвкнүн уга, юңгад гнхлә, тер цогцан сольсн күн ар- дан төрүц тачал уга, сәәни орнд төрх темдг. Болв гелц- гүд өцгрсн күүнә нүднь секәтә, амнь аңһасн үлдхлэ амрад бәәнә. Тср бас эврә учрта..

Кемр әмнь һарсн күүнә амнь аңһаҗахла, гелц иа- һан цааснд очр кирслҗ зурад нааһаснь наана, кемр тср күүнә нүднь секәтә үлдхлә, хар кенчрәр бүркад. давтҗ ном умшна. Ном умшлһн болһн гелңгд немүр ору өгнә. Бурхна элчнр гелңгүдин келсн тоотьн иткдг сүзгч, цссрч хальмг улст өңгрсн күнь ардан бичә та- чатха гиһәд, сүүлин хувц-хунран, гер дотрк өлг-эдән_? һазак мал-адусан өгхд харм биш. Зуг тер сэәһән хәәсн күнь сәәни тивд төрҗ, ардан. кишгән үлдәҗ, эн нарта орчлң деер кедү зовлң-түрү, хату-мөтү үзсн болзчн, хөөт төрлдән амр-тавар бәәтхә.

Шарап-гелң, номан хәләчкәд; үүднә өәр чөкләд су* усн Шагальдиновиг зааһад келв:

— Чонс, Хәбиһин буйнд орлцх күн чи бәәҗч.

Өлн җил цуг малан гееһәд, байнас угатяд хүврәд, тср түруһән дааҗ эс чадад, көдлмшт эс даасн учрар. Шагальдинов ода баһар өгснднь — үдләд, икәр өгсн- днь — хонад, ик зута кевәр бәәңә. Гергнь угарьсн да- рунь өңгрв, ууһн күүкн Пәәпүшнь кагшн күүкн болад үлдв. Хактин арвн тавтадан гертәсн зулҗ одсн - зәңг- зә уга. Эднә бүләс кишгтәнь — бөгчң нурлта Япдаш болҗ һарв. Түүг Җуңһр басдг болвчн, Болташ парен үрлләһән әдл доталиа. Нег үлү Гиләниг хәрд мордам хөөп.

Чонс эврәннь нер соңсад, бийпнь кү\нд тоолснд байсад, уралан һарв. Гертк әмтн Шаран-гслт ин до* къяһар һазаран һарцхав. Урднь болхлгт, өц1|хн ц\г гелцгүд уһаһад хувцинь өмскәд белддг бплэ. Ода па- гин эргнәр гелцгүд, «буйнч кү» ухалҗ һарһсн, г\\пр сәәһән хәәсн күүиә ногц белдүлнэ. Шагальдннов геад*

116

гүдпн зааврар, Ивана цогциг киитн усар уһаһад, цевр хувц-хуңринь өмскәд, ишкәһәр цуглад, оршахд белдв.

Инм шуугата бәәсн цагла ирси Ока, гсртк гелңгүд болн «бупнч» Чонс ксзә эцкиннь цогдиг бел кехиг кү- ләһәд, әрә тссҗ күләҗәнә.

Зөвәр болсна хөөн эццн гелңгүдин нсгнь һарч ирәд, хаша дунд бәәх әмтиг герүр орхиг эрв. Худ өвгн Пан- тусин дару Ока орҗ ирәд, эцкиннь цогп бәәх маштг орнур өөрдхлә, цогцинь цаһан ишкәһәр -ораһад, олсн деесәр кирҗ бооһад, таг-яг кечкҗ.

Гелңгүд урднь Ивана' көл тус сууһад ном умшжа- сн болхла, ода тер эццн гелңгүдин не-гнь тавлсн зулын. илдксн шүтәнә өмн сууһад, урлан гүвр-гүвр гиһәд, һан- царн һүңгр-һүңгр болад, дорҗ-җодвин халхс секәд, нег халхинь хәләчкәд, дарук халх деернь тулад зогсв.

— Орасн ишкәһинь секәд, эцкиннь чирә хәләж, бол- хий? — _Гиҗ, Ока тер мецкәтә гелңгәс зөвшәл сурв.

—Зурхачд бичә хаалтг бол, — гиҗ баахн көвүг Ша- рап-гелң хөрв. —. Эцкинчн үзг чиклҗәнә.

Цаһан халуч көвүһән килнц һарһад орквза гиҗ сүрдәд, Окан сүүһәс чаңһар атхҗ бәрәд, дәкҗ ду һарһ- сн уга.

— Модн сәкүстә күн бәәҗ, — гиж, мецкәтә гслң аш сүүлднь зәрлг болв. — Тегәд Хәбиһин цогциг модна ацмуд деер тәвх кергтә.

Гер дотрк улс эн үгмүдәс әәҗ, нег-негнүрн үүмлда; хәләцхәв. Шарап-гелңгиг толһалад «Зуурдин-сүдр» умшҗахд, тальвҗасн номан эндүрәд, «Үлмҗ биптә тив» гихин орчд «Замб тив» гиһәд, «Хуурмст Теңгрпн нутг» гихин орчд «Бирдмүдин орн» гиһәд түрҗәсн, сср- тхр чиктә, хоҗһр толһата, монцхр улан хамрта хатмд гелң — зурхач болҗ һарв.Өңгрсн күүг зурхачпн келсәр, заасар оршах кергтә.

Модн сәкүстә күүг, хальмгин хуучна йосар болхлз. ксер теегт урһсн модна ацмуд деер, шикәд иуглата цог­цинь тэвх зөвтә. Кемр өңгрсн күүнә сәкүснь усн болхда — түүг уснд хандг, һал болхла — хоәенд шатадг, аһар болхла — бахнас өлгдг, һазр болхла — һазрг оршадг билә. Ода тер кезәңк йосн буҗрад, зуг цаһан яста улсиг. хурла нертә лам, багшнриг 'һалд чпндрлнә, наадк X¹* синь, — харчудыг чигн, гелңгүдпг чигн. ямаран сәкүстэ болвчн, һазрт оршана. Зуг заяни төлә усн сәкестә күх

117

нә нүкнд ус кенә, аһар сәкүстә күүнә нүкнд оцһрха үлл> нә, һал сәкүстә күүнд өөрнь модна тасрха хайна.

Ксзәнәһә мартгдад хуурсн йосиг хәрү сергжәх эур- хачур Пантус зөргтэһәр өөрдәд, өрчднь хорн буслся бнинь» бпйән бәрәд, төвшүнәр кслв:

—- Зурхачнн зергәс, намаг ссрл зүүсиәс нааран сонсг- дад уга'юм та колҗәнәт. Тср номан бае нсг шүүһәд ләхмн болвзат?

— Ом, маани падма хом, һурв дәкҗ дуудув, мсл ксг зүсэр һарад бәәнә, — болж, монцхр улан хамрта гелц саналдв.

Пантус генткн серл орсн мет, зурхачур урлан өврд- хәд, түүнә чикнд шимлдв:

— Бәрц бәрхлә, чикрхмн болвза?

Мецкәтә хатмл зурхач, дотран байрлсн бийнь, тер байран негчн күүнд, нам Пантуст медүллго, хоолынь өөкн бөглсн кевтә, нәрхн күз-үһән һолилһәд, өмнк номан дәкнәс экләд халхсинь секәд, урдкасн давуһар һунняд. түргҗ нульмад, көл-көдләд бәәв. Зөвәр болад зурхач, хоолан ясад, өргмҗтәһәр келв:

—Хм... Кхе, кхе... әрән гиҗ үзгинь чиклҗ авв. Ода оршаҗ болҗана, зуг өөрнь тәвлһ иштә маля тәвхмн.

Герт дотрк әмтн күзүһинь ораһад, кииһинь таслсп арһмҗсиг тәәлҗ авсн кевтә„ гиигнәр саналдад, нег дуу- һар зурхачиг ямаран ик медрлтәһинь, номтаһинь, буйн- таһинь шуугҗ магтв.

— Дәрк, дәрк, цааран хәләһәд, модн деер залгдх к\- үг, номин күчәр хәрү эргүлҗ авб,—болж, Мечитов Шар- кин һаран намчлв.

— Бурхн нүдтә, — гиж, Шагальдинов, түүнд зуһудж, бас зальврв.

Үннәннь һазрт төрсн Годовик Ивана цогциг тергнл ачад, Эльмт күүтрин дорд ар бийд бәәсн үкәр тал авад һархла, өрк-бүлиннь, элгн-саднаннь, таньл-үзлиннь уульлһнас намрин күнд аһар чичрсн болҗ медгдв. Дур- иоселовк ссләнәс Соколов Михаил Ульянан дахулсн бас ирв.

Ик Буурлын хурлын һурвн гелң бәрсн бәрцән авад, Шарап, медмжэн угаһар исг орс көвүңд деншг белглод, түүг Заворотпевин магазин тал гүүлгәд, хойр шил әрк

118

авхулад, станицән тсмцәд -һарцхав. Тедн Хар Дааһна Хә- биһин цавд үлдсн уга.

Эцк үкхлә — ах эцк, эк үкхлә — эгч эк гидг- Годовик Ивана өрк-бүлин цуг бәәдл-җирһл түүнә ууһн көвүн Ба- дмпн нурһнд ачгдв. Ахиннь тер күнд ацаг хувацхин төлә Окад урдкасн давуһар өөд өндәлго көдлх ксргтә болв.

Хамгин һашута йовдл эцкнь өңгрәд дөчн йисн хон- гннъ күцәлһн деер һарв. Өвкнрин йосар — һал тэәх кср- гтә болв. Тиигхд, эцкин* цогц һарһлһнд, буйинь ксхәр прсн Шарап-гелң зәрлг болла: Хәби эн төрлдән нүикн даарад, хот тату өлсәд йовсн болхла, тер сәәни төрлд ти- им зовлң үзх зөв уга. Учр тиим болсар, дөчн йисн хон- гпнь күцәхләрн, хурлд нерәдәд, селвх. дөрвн зах —хав- рар, зунар, намрар, үвләр өмсх хувц авч иртн гиҗ. Дә- кәд тер даңгин цадхлң йовтха гиһәд, сааль үкриг туһлта- һинь бас авч иртхә гилә. Тер тоотыг хурла гелңгүд ном у.мшад, Ивана сүмсн бүүрлсн шин төрлин нутгур йовулх болла.

Ах дү хойр нег бухан, деернь Окан тиигхд шиңгәсн мөртәг ташртнь хулдад, мөңгһарһҗ авад, өрәләрнь дөр- вн зах хувц босхв, наадк мөңгинь хавтхдан дүрәд (мөң- гәр бас бәрц тәвдмн гинә), туһлта үкрән көтләд, Ик Буурлын хурл тал ирв. Экнь бас хойр көвүһән дахад һа- рв.

Эдн хурлын үүднд кесгтән зогсв. Аш сүүлднь, Ива­на буй келһнд ирсн Шарап-гелң һарч ирв.

— Не, сәәни орнд төрсн күүндән юн бәрц авч ирвт?— болҗ тер соньмсв.

Туһлта саалин үкр, дөрвн зах шин хувц үзәд, Шарагг гелңгин.чирә герлтәд, тедниг үрәд, хурлур орулв.

Хурл дотрк, олн шүтә залчксн, йир сүртә бәәдлтә. Шаһан дүңгәһәс авн тавта-зурһата бичкн күүкдин цогц- ла әдл Махмуд бурхд чигн дала. Зәрмснь нәәмн, арвн һарта, зәрмснь маңнадан немр нүдтә. Эргмд зулмуд тав- лата бәәнә.

Мөргүлин хөөн Цаһан, Окаг ардаснь түлкәд, худрад бәәҗ, көвүнәннь хавтхд бәәсн сүүлин мөңгәр бәрц бәрү* лҗ оркв. Гөрәсн идг икдәд тарһлдг, гелц үкл пкдәд бтл- җдг бәәж. гиҗ көвүн дотран һашутаһар ухалв.

Эцкин хонг күцәснә хөөн, өңгрәд эврәннь сәәһән хәә- сн Годовик Ивана гсрт тату-тартг гидг юмн дацгин бәә-

119

рән эзлв. Ээм хаһрха, элкн өлн. Девсх-дерлх элв, һазак мал чилв.

, Яһсн сән болх? Цааранднь яһж әмд бәәхмб? Харчу- дт ксн дөң-нөкд болхмб? Баячудын өглһ — тер нохаи зо дсерк цаснла әдл. Бурхн-шаҗна хәәрн эн — сүүлия малынь мекләд авчкв.

Әмд бәәснәс — үксн деер болж һарчана. Күүг әмт цагт кен чигн, нег үлү гелңгүд, түүнә сә хәәхш. Үксиә- хөөн түүг тснд, хөөтин төрлд, нүцкн бичә йовтха, елн бичә бәәтхә гиһәд, дөрвн зах.хувц, саалин үкр илгәжә- нә. Тер халхдан гелңгүд цаһан саната- Тиим цаһая сана* һан, оньган бурхн-шажна элчнр әмд улст яһад эс өгнә?

Харчуд угатя болснд кен бурута? Бурхний аль хаа- . ний? Тедн бийсний аль баячудый?

Окад иим әәмшгтә' болн түрү тоолврмуд орж ирдг болв, зуг тер «килнц өңгәр эдлшгон» төлә, эн тоолвраи бийәсн көөнә.

Серүн салькн үләв^ Шарлҗна үнр каңкнна- Теегин бәәдл, безгәр гемтәд эдгсн күүнә чирәлә әдл, шар борн- ху өңгтә.

Күүтрт кесг хүрмболв. Җил болһн иигнә. лавриа эклцәр, Цаһан сарла,_вэс гиҗ намрин дундаһар, хулһн сарла, шин өрк-бүл делднә.

Цаһан көвүндән, тёр өрк-бүл өндәлһсн хазгудт бах- тҗ, келнә:

— Ока, наснчн баһ биш, гер ав.

— Мини дурлх күүкн одачн нарта делкә деер төрәд уга, — болҗ көвүн шоглҗ инәнә-

— Удлго чамаг хазг цергт авх, чини гергн нанд нүдн* амн болх билә, — гиҗ экнь Окад зөв-учран күргнэ. — Баклан хәрд һарад, үртә сууна, Бадм _.өрк босхад, өн* чән авад салҗ одв.

— Баав, түрүләд церглҗ ирх кергтә, тегәд бүлнп тускар ухалнав.

Цаһан, үснднь буурл орсн,. тәв күрч йовх наста. Ү’р- диннь хөв-кишг хәәхәр седдг — түүнә зөв.

Нег дәкҗ Ик Буурл талас мөртә хазг ирв. Тер хавг- хасн цаас һарһад, Окан һарт атхулв. Станнчн атамана тииз үзчкәд, Ока түүг юн цаасинь медв. Урднь Эльмт күүтр Намровск. зууна тоод ордг било, хөөннь Платон* ск станицин медлд бәәнә.

120

Ока зәцгч хазгин авч ирсн цаасиг дэкэд нет ширтж, хэләв, түүнд бичәтә тоотыг, үзг боДһнинь ниилүләд ум- 111 в-

— Го... ро... до... ви... ко-ов, — гиҗ тер цааенд ов- кнннь норн бичэто. Умшчкад, алц болв.

Эцкнннь келәр болхла, теднә өвкин норн Х’ар Дааһн бәәснг, Намровекзууна пйиср согту ирэд, тер нериг орет хүврәһәд, Годовик гиж, дегтрт бичсн билэ. Эндр эн цааенд бичәтәһәр болхла — Годовик биш Городовиков болж. һарчяна.

Супруновин ах адуч Джелачинов шамдһа боли һав- шун көвүг таассн учрар, зэрмдэн Окад, сул нагинь олз- лад, үзгүд заана- Ока негчн едр школд оремн биш, түү- нд сурһуль даедг цол чигн, эв-арһ чигн уга билэ. Йистэ- һәсн авн эклэд баячудт, аду өскәчнрт, күүтрин толһачд заргдад, эндр өдр күртл теднд мухла болад йовата.

— Баав, намаг станичн атаман дуудҗана, — гиж Ока экдэн келв.

— Цергт авхар бәәвзә? — болҗ Цаһан сүрдв.

— Уга, хазгин тоод авхар бээдг болх.

Миңһн нәәмн зун найн доладгч җил һ*арсн йоснас иш- тәһәр' теңгә хазгуд хөрн җилдән церглнә. Түүнә түрүн һурвн җилнь белдврин тоод авгдна.

Өрк-бүлдән түлән-арһсинь белдәд, хаша-хаацинь ясад дөң-нөкд болхар ирсн Ока, түүнәннь орчд Ик Буу- рл' орад һарв. Эльмт күүтрәс бас Наалдуш, түүнә йосн нернь — Самтан Чульчинов, Маглин Салынов эдниг дуу- дулҗ.

һурвн көвүн Маглинә эцкин мөр тергнд зүүһәд ,деед ар үзг хәләһәд-һарв. Зууран йовад, Самтан алң болж суржана:

— Лапсан манла цацу, түүг юңгад.эс дуудсмб?

— Эцкнь Николаевд өөк үмкүлчксн болхгов, —гиж Ока хәрү өгв.

— Өәк? — Самтан үүриннь теҗгәр келсиг эс медж чадад, дәкнәс сурв: — Миколаев өөкәр ю кехмб?^

— Атаманиг хахж үктхә гиһәд, зөрц өгч, — болад Маглин тачкнж инәв.

—■ Тииклә Мечитовиг түүрмд еуулһхмн бишвн?

- Мөнгтә күн — тамни амн дсер җирһдмн, — гиж Ока цәәлһв.

— Атаман... өөки... там...— Самтан наалңһуш хам-

121

риннь нүк хучлад, эн үгмүдин утхиг тснд хәәсн кевп тагчг болж. одв.

Ока Маглпн хойр Самтаниг невчк «давснь татуг» мсддгтән, бпчкндкләһән әдл түүг дөөглл уга, хоорндан талдан юмна тускар күүндв.

— Хактннәс зәңг угай? — болҗ Ока соньмсв.

— Зәрмснь түүг түүрмд сууж, гинә, зәрмснь Росто- впн базрт үзсәр кслнә, — гиҗ Маглин хәрү өгв.

— Яһдаш дүуһән санад уульна, — болж Самтан үүр- мүдиннь күүндврт орлцв.

— Эцкнь угарьсндан үрүдәд үрәд хуурв. Хәләсн нег дү көвүнь яһсн-кегснь темдг уга, тииклә Яһдашас зовтң- тань уга, — болҗ, Ока бөкчн берд санань зовб-

— Яһдаш эцкдән хулхаһар хот илгәнә, — гиж. Сам­тан келҗәнә. — Зуг түүгинь Пәәпүш булаһад идчкдг бәәдлтә...

— Чи, Самтан, тер Яһдашла толһаһан негдүләд бә- әж, Җуңһрас гүвдүләд үкдг болвзач, — болж Маглин шоглв.

— Арһта болхнь, би Яһдашиг хулхалҗ авад, пазрия зах орх биләв, — тиҗ, санамр, кү иткдг Самтан, генткн уу^лсн' бәәдлтәһәр, шүдән хәврҗ келв-

_ Күүнә герг хулхалхла цааҗла харһхан медҗән- чи? ₁ ,

—Намас даву цааҗла Яһдаш харпҗана.

— Хадм экнь зовану?

— Уга, эгч Болташ бердән әвртә дурта!

— Тииклә кен цааҗлна?

— Җуңһр. Нохаһас дорар санна, шивртә көлән һчкад, девсәд көлврүлчкнә. Нанд Яһдаш дегд икәр хар болна.

Самтана келснәс Окан зүркн хорсна. Самтан хәр¹ орснасн авн, ик өлнә хөөн байҗсн Мечитовд заргд^ Ока, Маглин эдн хөөнд, адунд көдлдг болхла, Самт Шаркинә ке гисн тоотынь кенә, нам кеер малынь хәр> снь баһ кевтә, герин көдлмш бас кенә, хаша-хаащ арчна, шин босхсн модн гериннь терз, үүдн күртл ши нә. Тер бийнь Чульчинов, медәтә болад заңнь я сн Шаркинә өмнәс чигн, щидрхн байҗсндан өль җәх Җуцһрин өмнәс чигн сөрүд үг келхш, ке гисннь һәд, йов гиснднь йовад, мухла болад дасчкв.

Эцк көвүн хойрин өршәңгү уга зарлһн, хәәрлт малядлһн, урднь шулун-шудрмг, цань уга цаһан сс

122

тә, кезә нег цагт, бичкндән амха шүдтә бәәен, хамрасн көлтә Наалдуш нср зүүсн, ода йоста хазг залу болен Самтаниг «муңхг», «зүүлг» кев. Әдотн тиигҗ келнә, тингҗ тоолна, «давснь тату» гинә. Йосндан болхла, Чу- льчннов, бичкн күүкдлә әдл, күүнә келсн тоотыг иткдг, төрүц хар уга күн, дегд аюч.

«Номһн темән ноолхд сән» гишң, Маглин түүг наа- длҗ йовна:

— Залута Яһдашиг хулхалхин орчд, түүнә эгчинь ав- хнчн. Тер ямаран сәәхн күүкн.

— Пәәпүш чирәнь сәәхн болхас биш, өрчднь ноха сүүрән үзҗ, — гиҗ Самтан уурлсн дууһар хәрү өгв.

— Өрчинь яһҗ медчквчи? һаран шурһулад хәләсн болвзач?

— Түүнә өрчд һаран биш, көлән шурһулшгов. Шар- кннә зууһач баргас? дор.

Пәәпүш бичкнәсн авн геснь цадхлн, ээмпь бүтн, эр- кәр өслә- Эцкән дураһад әмт дөөглхдән, мууд деерлкх- дән һавц билә. Генткн тер тоотнь, нохан зо деерк цасн мет, хәәләд уга болҗ одхла, Пәәпүш учрсн бәәдл-җирһ- лднь бүкл делкә бурута кевтә, күмн-әмтнд дурго болв, ярнь арснднь.әрә багтҗ, шүдн күрхән хазна, көл күрх- ән девснә. Тер зовлңдан үрүдәд, күүни бәәдлән геесн эцкән, баргас дор санҗ, дүүһиннь илгәсн хот-хоолыг 'нурһлҗ эврән эдлнә, мундаслсн цагтан гертәсн көөһәд һарһчкна.

Тер тоотыг М.анц һолын өмн көвәд бәәх Супруновин адунд көдлдг, сарае сард герүрн хая ирдг Ока сәәнәр медхш. Тегәд чигн Ока, көвүдин эн нег халхарн гиогта, талдан халхарн 'һашута күүндврт орлцҗ йовхш.. •

Парвляна өөр Платовск станицин наадк зурһан күүт- рәс ирсн кесг баахн хазгуд бәәҗ. Эльмтин һурвн көвүн мөрн тергнәс буухла, тедн өөрдж, ирәд, негнь келҗәнә:

— Манахс, эн хар моңһлмуд тергәр хазгт мордхар ирҗ йовна, хе-хе!

— Ха-ха, Кубрак, нег сумар һурвн моңһл хаҗ унһа' вч! — болҗ Күңнәч күүтрин көвүн һочкнҗ инәв.

— Хала-бала гисн $ар палзн сар мөчиг кенннь мед' җәхшив, — гиҗ Ока эндәснь хәрү өгв. — Зуг тәәчүд тохмта, тәәһн шург кевтә, мөлҗсн яс кемлдг, мөлкәд һазрар гүүдг заңта, Доржинов Арман, чамаг таньҗанав.

— Эс таньдг болхла, таньлдый, Хар Дааһна ач, Хәби үкрчин салтр, хар моңһлын хаср-баср, — болад Кубрак,

123

мөрглдхәр йовх бух мст, голһаһан уралан ө/-.,_пһ һаран сарсалһҗ деләд дәврв.

«Тиикд, Цаһанд_лирхд, мини иоолдад длинен Ар_си Ссрнгин көвүн болхий? — гих тоолвр агчмин зуур Сь' толһад орад, нсг мөслүлв. - • Тиик дутмаи сәи. р" Дкпш, кен ксниг диилхигхәләхвиди... Уш, -;н Акимов энүг Кубрак гивә,..» — Ока иигҗ саиад, мөрглдәд ааш. сн көвүнлә бәәр бәрлдн гиҗәтл, дал иурһарнь маля',

сур тусад, улан төмрәр хәәрсн мст, хорсхав.

—Эй, бүрү-бухмуд, чикдән зсрглҗ зогстн! — 1>

хәәкрсн дун дарунь соңсгдв-

Ноолдан соньн болхиг урдаснь күләж,. шүлсән заль- гҗ, эң өврмҗ һәәххәр белдсн хазг көвүд, гер дуунас. пигән-тиигәң. үүмлдҗ гүулдәд, күүтр-күүтрәрн йилһрәд даран-дарандан зогсв.

Маля туссн Окан дал шатад бәәнә, зуг бәрдг аоп уга: негдв]рәр, хазг көвүдт сулан' медулхәр седҗәхш. хойрдхла, малята залуһас әәҗәнә.

Зурһаһар гүрсн, суха иштә маляг нуһлад бәрсн дун- дын наста залу Окаһур өөрдәд, маляннь ишәр көвүнә өрчәр чичәд, догшар келв:

— Хей, нааран һарлч!

Ока уралан һарв.

— Нерн-уснчн кемб? — болҗ җивр сахлта хазг сурв.

— Ока... Хар Дааһна Хәбиһин.

— Нерән яһад нуунач, чикәр кел! — болад хазг дәк- нәс Окаг малядв.

— Тодовик.

• —Городовиков Ока! Нер-усан эс меддг һәргтә күн бас бәәдви? — болҗ хазг борзңтсн дууһар дөәглҗ келв.

— Бийим бичә бастн. Мини'нерн —Хар Дааһна Хә< биһин көвүн Ааку, — гиҗ Ока, дегд һацхларн, уурлж төм-төмәр келв.

— Уга, чи эндрәс авн Городовиков Ока мөнч. Ивана көвүн, — гиҗ аралдад, малята хазг закв. — Городови­ков, долан хонгт станичн парвляна пол уһахмч, баавһа күүнә көдлмш кехмч.

' Ода күртл тагчг бәәсн хазг көвүд п.иш хаһрад инәл- дв'

—Инәдгән ууртн! — гиҗ хәәкрәд, малята залу үгән' эклв. — Би— станичн атаман Николаев Сәәхә Дельди- нович болҗанав.—Атаман нурһан ардан үүрчкәд, нааран-

124

цааран йовдцнв. —- Тодлж, автн: Сәәхә Дельдинович... Ни-ко-лаев.

Станпчп атаман Окаг хәрү ормдан одҗ зогс гпҗ закси учрар, көвүн, һәәхүлд бәәх мет, һордаһад зогсад бәанә.

Николаев эн баһчудт эврәпнь улан ората улан эрпг- тә картузам, көк цемгн мундирән, улан тасмта шалвран, хар поокс һосан бардмнҗах ксвтә, йовдңнн бәәж. кет- жәнә:

— Тадн, тсегин һәрдмүд, эндрәс авн хазгин тоод авг- дад, мана хамгин ах атаман — эзн цаһан хаана хәәрнд багтад, Теңгә Цергә Областин нер дуудулх хазгуд болен дсерән, Әрәсә харслһнд шивәнь -болх зөвтәт.

Станичн атаман келҗәх өргмҗтә үгмү'дән эврән таа- сад, бнйән Платовск станицд хамгин медрлтә болн уха- та күүнд тоолад, дунь улм чаңһрад ирв:

— Хазг гисн•— кемб? Хазг гисн — эзн цаһан хаана барун һар, муҗгудыг буцлһ татхла дарх ик чидл мөн.

Николаев хазгин чинрин тускар келчкәд, эврәннь то- лһалҗах станицән. экләд магтв:

—Тадн, эндрәс авн экләд хазг нер зүүжәх баһчуд, мана станицд юңгад Платов- Матвей Ивановичин нер өгсиг тодлҗ авх зөвтәт. Платов гисн кемб? Платов гисн — Теңгә Цергэ Областин атаманмуд дундас хам­гин нертэ, хамгин төртә, хамгин баатр атаман бээсмн. Тегэд чиг.н түүнд эзн цаһан хан Александр Негдгч граф гисн цол зүүлһсмн. Юңгад Матвей Ивановичд тиим нер зүүлһсмб? Юңгад гихлэ, тер арв.н хойрдгч жилин дәәнд зөргтә йовдл үзүлсмн, теңгә хазгудыг, тедн дунд Сал . теегин хальмг-хазгудыг толһалад, сөм хамрта парансин хотл Парҗа балһснд күрсмн.

Баһчудыг хазгин нернд орулҗ авчахиг соңссн стани- цин әмтн ик б^Һ уга, хальмг орс уга, нааран, эн стани­чн парвляна өмнк талваһур нүүһәд-нүгшәд ирв. Ирсн улс дунд Баклан бас йовна. Тер зергләд зогссн баахн көвүдин өмн һанцарн һордаҗах Окаг үзәд алң болв, Атаман дүүһинь малядхд Баклан гертән хөмәстә Эрн- җән гидг көвүһән уһажала-

Шидр Атнана Кодня гидг көвүнь өЦгрсн, ода Баклан эн бичкн көвүн деерән, тоһрун кевтә, элкднә. Кодняһас урд Басан гидг ууһн көвүнь, җил күцц күрл үга сәәһән хәәв. Хойр түрүн үрән Эрлг хаан.а элчнрт өгчксн эк эн хөмөстә көвүһән яһад болвчи үкләс хадһлхар седнә.

125

Хувцпнь дулалад өмсксн Эрижәииг бар^и хлврһдж көлинь сундлҗ тсврси Баклан, дүүһ.ш узәд, түрүләд байрлчкад, дәкәд тер псг үүллә харһспг медәд, зүринь I пар клад бәәв.

Тер хоорнд Николаев, мала агхсн һарам нурһндан үүрчксн, хар пооке һосарн халцха талван дәвтисн һазриг зөрц чацһ-чацһар ишкәд, -һоснаинь ул, зууза шухтиу- лад, цааранднь әргмжтәһәр келҗәнә:

— Тегәд, Әрәсән өмн тиим ик ач-тус кургсн теләднь Шин Ксрми балһснд атамана өргән өмн делдсн Плаго- впн нериг юңгад мана станицд тавн жил хооран зүүлһ- смб? Юңгад гихлә, хальмг-хазгуд бүүрлси арвн һурвн станиц дундас мана Ик Буурл хамгин чинртә! Юцгад чинртәв гихлә, манд тег бүтәсн малта байн Арсинов Сср- нг, Әрәсә түрг хоорнд болен дәәнд нерәрн туурсн Куле­шов Пантус, номин җитхд күрсн хурла багш Шарап-лам болн талдан чигң чинртә үрдүд дала...

Хазг нер зүүҗәх баһчудт әдс өгхәр ирсн, стаиичи парвляна пиисрин өөр суусн Шарап-лам, эврәннь нер соңсад, эргүлҗәсн эркнәннь гүүдлиг чаңһаһад, хоолан ясад, -күвкәһәд одв.

— Мана Ока ю.ңгад онц зогсҗахмб? — гиж Баклан өмнк күүкд күүнәс шимлдҗ сурв.

— Замблин Кубракла ноолдхар седхләчь, түүг ата­ман малядва, — болҗ, тер күүкд күүнә орчд бичкн хө- вүн хәрү өгв. — Эльмтин көвүн бурута биш, Кубрак бу- рута.

— Кубрак яһад бурута болҗахмб?.— гиж гергн эв- рәннь станицин көвүг харссн дууһар келв.

— Хар Дааһна ач, Хәби үкрчин салтр, хар моцһлын хаср-баср гиҗ наад бәрвә, — болҗ көвүп цәәлһв. — Ни­колаев, тер көвүг малядснь баһ кевтә, долан хонгт, баа- вһа күүнлә әдл, парвляна пол уһахмч гив-

— Хәәмнь, гиһәд Баклан гүүнәр сандлдчкад, өвд- күртәһәр келв- — Йирдән Ункановихн тохмарн әмт ам- рахмн биш.

— Ункановихн чамд ю келә? — Баклана өмн зогс- җасн күүкд күн Кубракин эк бәәҗ. — Кемр атаман та­на аавин нер буульҗ амлсн болхла, тер магтмж чамд мана тохм му келх зөв өгчәхш.

— Буруһим тәвҗ хәәрлтн? — гихәс талдан үг Бак­лан олҗ чадсн уга.

— Дәкәд болхла, теегин һәрдмүд, мана Платовск

126

станпцд аду өскәч орс баячуд дала. Таднас кентн Кутей­ников, Корольков Ванифантий, Дрон, Иван, Александр ах-ду дорвиг, Александр Яковлевич Корольковин кургн Супрунов, Жеребков, Янов, Лисицын эднпг эс таньна, ход өекәч Мирошниченко, Безуглов, бод мал асрач Пншванов, Бедрик эдниг эс меднә. Тедн пуһар мана станнцлә оорхн сон бәәһәд, иньг-амрг болад сууцхана. Тер ксиэ күчмб? Станичн атамана...

Үгдән халҗ одсн Николаев хазгудын тоод авгджах баһчуд цааранднь яахпнь, ю кехинь эрой тиҗ цәолһҗ өгв:

— Ода бәәх эзн цаһан хаана эцк, сәәни орнд тэртхэ, арвн җил хооран хазгудын цергллтин халхар шишлн, нос һарһла. Тер йоснас иштәһәр тадн ода, хазгин тоод авгд- дг болвчн, бүкл җилин эргцд гертән бәәхмт. Гертән бээ- хмт гиен — гертән суухмт гиен үг биш. Тер аду, бод мал, хө өскәчнрт көдлх кергтә. Дәкәд хөөтндән ирҗ энүнд, станичн парвлян деер, бу төв хадг, чашк чавчдг, җид чичдг, мөр һавшунар ундг дасхмт. Дарук җилднь кее- рәкшән лагерьт 'һарад, йоста хазг цергин аац-авъяста- һар бәәҗ бадмшхмт.

Станичн атамана эн ут болн ик зунь сәәнәр эс медгд- сн үгмүдин хөөн, пииср. цаас умшад, баһчудын нериг ду- удв- Нернь һарсн көвүн уралан, арһта болхла, цергин ишкдләр йовад, пиисрин өөр суух Шарап-ламас одҗ әдс авна.

Онц зогсҗах Ока дотран санҗана: «Мини эцкин буй кехд йирин гелң бәәсн Шарап ода хурла лам болҗ. Тииг- хд Супруновин адунд бәәсн би, кедү көдлвчн, эн гелңд меклгдсн көгшн мөрән хәрү өндәлһҗ чадждхшив...»

— Городовиков Ока, — гиһәд пииср хойрдад дуудх- ла, атамана засглсн засгас болн гелңгин меклсн мекәс көлтә күнд тоолврта бәәсн көвүн, түүнә дууг ики холас соңссн мет, улм һордаҗ хәрү өгв:

— Эн бәәнәв!

— Багшас әдс ав!

— Би урднь авчклав! — гиһәд, Ока нам төрүц ухан- дан уга үгмүд аюдан келчкв.

Хурла ламас әдс авад, йоста хазг нер зүүчкод, тсдү- кн зогсжасн баахн көвүд, Окан өгсн хәрүд хәәкрлдәд инәвлзуг Самтан Маглин хойр, эмкәһән зуучксн, тагчг бәәнә.

127

Тегәд әдс авхар бәәхшвчп? болҗ Николаев дог-

шар сурн.

- Лвнав, авнав, — гпҗ Ока адһмтаһар келәд, уралан гүүһәд, Шарап-лампн өмн мацнаһан өкәлһв,

— Городовиков, хәрү ормдан зогсад, гүл уга, дәкпәс цергннәһәр йовад, ламин өмп баралх! — болж, станичн атаман закв.

— Адуна ардас гүүһәд дасчксн, цергә йовдлар йовҗ чаддгов, — гиҗ Ока үнн ссдклән келхләнь, түүгинь ста­ннин атаман- бийинь дамнҗана, заквринь соцсҗахш гиҗ тоолад, шин шиндвр авч хәәкрв:

—Долан хонгт биш, һурвн долан хонгт парвляна пол уһахмч’

Хазг нер зүүсн Маглин Самтан хойр тергндән сууһад хәрҗ одцхав, хара зөңдән засгла харһсн Ока Ик Буурлд үлдв,

Пантус хувцнаннь шин болн ке тоотасңь өмсәд, орс- түрг дәәнд орлцад ачлгдсн кирсән зүүһәд, кезәнәс наа- ран герин эрст өлгәтә бәәсн чашкан белдән өлгәд, эгц- лҗ хәәчлсн буурл сахлан самар. самлҗ ясад, станпчн парвля орад һарв.

Медәтә хазг парвляна герәр орад ирхлә, баахн, маш- тг нурһта, көл нүцкн көвүн, шалвриннь шуңһрцгиг өвдг- цәһән шамлчксн, суулһта уснд ик кенчр шүүсләд, тер кенчрәрн модн пол уһаҗана.

—Түрүләд утхар хус, утхар хус,’— гиҗ харулд бәәх хазг көвүнд закна.

— Таниг угаһар эврән меднәв, — болҗ к&вүн хамр доран бурна.

— Өмнәсм ду бнчә һар! Атаманд келәд, чамд бас до­лин хонг немүлхв. Эс гПҗ нурһнчн ж.аһшнж.ахла, арвн малячн сурҗ болҗана.

Харулч хазгин тер үгмүд соңсад, көгшн Пантус шүвт- рлв:

—Ж,аб, арвн маляһар ю кенәчи? Кергтэ болхла, Сәэ- хәд келэд, чамд арвн биш, хөрн маля авч өгнәв.

— Пантус-көгшә, нанд мал я керго, эн модьрун, сөрс- хр кәвүнд кергтэ, — болж. харулч хазг хәрү өгв.

-- Георгиевск кпрстә күүнә өмн яһҗ зогсждхмч! -- гиһэд, медәтә хазг хәәкрәд оркен, Җаб, көлән шиб цокад, түүнә өмн һордаҗ зогсв. Пантус пол уһаҗасн көвүг та- ньсн бийнь, догшнар сурв:

128

Эичн кем б?

Ок-ка, гпж. харулч келкарв. Городовик Оки. . .

Хар Дааһ-на Хәбнһин ковүп.

Атаман бәәнү?

Бәәнә.

-Кулешов Нантуснг аашхла, тер яһад -?с тосжахмб?

-- Үзлго ТПИГҖӘНӘ.

Эн саамла парвляпа терпи үүдп секгдәд, пааһае Ни­колаев һарч прв.

Станнчн атаман ксзәһәс авн кирсто ха*зг күндлд- гэн уурла? — болҗ Пантус догшар сурв.

— Хәәртә Пантус-көгшә, манна тпньгр повит?. — гпж. Николаев, өвгнә кслснг эс оньһсн бәәдлтәһәр, ирзәж, инә-

һәдсурв.

— Хазгин тоод шинкән авсн баһчудар баавпан көдл- мш кслГхлә, көгшн Пантуснн манна яһҗ тиньгр йовдмб? — Кулещов зөрц өрчән күвкәлһәд, мундириннь хавтхас цаһан альчур һарһад, кирсән арчв.

Баһчудыг үрәд уга деернь засглҗ уха эс заахла. адрад әрлн гиҗәнә, — болҗ станнчн атаман, ээмднь да­ла ацан ачата мет, күндәр әмсхв-

— ,Эн толһаг күзүтәһинь цаһан махлата, түргүд кедү дәкж сумар цумлхар, җидәр чичхәр, чашкар чавчхар седсиг медҗәнчи, Сәәхә?! Тер бийнь маңснсн уга билә, — гиҗ Пантус маңнаһан заав. — Ода ирж., эврә һазр- усндан бәәчкәд, тадна һарһад бәәсн эвго иовдлмуд үзәд, маңнам буугдҗ одв.

— ^аниг, Пантус-көгшә, худ юөвүһән харсхар прж. йовхитн медә бәәнәв. Зуг медәТә күүг күндллһн к\н- дллһндән, баһ наста хазгиг засгллһн — засгллһндан, —- болж Николаев, «тана сурвр тевчдг арһ нанд уга» гнсн бәәдлтәһәр, ээмән хүмв.

Кулешов Пантус бердән ик ээлттә. Теднә орк-оүлин хөвәр, Баклан һартан эрдмтә, бәрсн тоотан кедг, пкчүдән цань угаһар тевчдг, шулун-дулуи бәәж- Ташр деернь һурвн үр һарһв, һурвулн көвүн билә. Зуг түрун хонрнь өңгрҗ одсн, ода бичкн ачан Пантус Җпрһл хойр элкнә- сн һарсн үрнәсн дота асрна.

Көгшн хазг баахн көвүдпг хазгин нернд авлһнд оддг б.илә, түүг урднь бәәсн атаманмуд эрк биш үрдг билә. Николаев Сәәхә эс дуудхла, Пантус түүнлә һацад, тер өргмҗтә йовдлд одҗ орлцсн уга бнлә.

Бакланиг нүдндән ңульмста ирхлә, хадм экнь пкәр

5 Балакаев

129

алц болв. Бсрнь эднә герт орҗ ирснәс нааран исгчи Ку льмс 'һарад уга. Баклан, Я\ирһлин сурлһн угаһар, хад* экдән дү көвүпләпь болен гүрмтә йовдлын тускар кео өгв.

Атнапахи модп герт бәәхлә, Пантус эмгтйән, ш баһчудт харш болшгон төлә, өөрнь хуучн тавр гёрпн! бәәцхәнә. Я\нрһл асхнднь бериннь зөвүриг Пантусг ксл хлә, копни хазг, станпчн атамана өмн кедү дунгаһор сөгдшгоһар седсн болвчн, бериннь седкл тсвчәд, эидр өрүи нааран прснь эн.

Николаевич сүүлии үгмүд соцсад, Пантусии китрнь оралдад, түүг эн Җаб Ока хойрин өөр һутахар, хорТаҺар шүвтрлҗ сана орулв:

— Соэхә, намаг станичн атаман бәәхд ямаран һутрта болн аля-азд йовдл һарһсан мартчксн болвзач? Кемр мартен болхла-..

— Көгшә, кезәнә болад давҗ одсн йовдлыг ода к>у һннь хәәҗ сергәнәт, — гиҗ станичн атаман адһҗ хәрү өгәд, медәтә х.азгиг герүр үрв. — Пантус-көгшә, парная- ндорад күүндий.

— Уга, Сәәхә, тиикд чини һарһсн андн йовдлыг эн баһчудт соңсхад келнәв. Тиикд би баһ наста хазгуд урәд хуурчана гиҗ сансн болхла, чи, Сәәхә...

Николаев Пантусиг сүүһәснь авад, урднь күдр. хорһ- лҗн мст, күнд цогцнь, ода медәрснәс көлтә гиигрҗ оден учрар, амрар герүр көтлҗ орв.

— Та, Пантус-көгшә, цагтан эврән станичн атаман бәәсн, эн үүлиг ямаран даавртаһинь ‘сәәнәр меднәт, -- гиҗ Николаев холас эклв.

— Меднәв, зуг би кенинь болрчн әдләр күндлдг ләв: икчүдинь чигн, баһчудынь чигн. Чи, Сәәхә шинкан хазг ишкдлән эклжәх көвүг хаҗһрар засглжанач..,

— Болв би, көгшә, закһран сольҗ чадшгов. Тана худ көвүн Һурвн долан хонгт парвляна пол уһах зөвтә, Ке- .мр би тер заквран сольхла, нанас дәкҗ күн әәшго.

— Чи әмтиг әәлһхәр бичә сед, чи тедниг бнйәц кунд- лдгәр ке.

— Тертн зөвтә, Пантус-көгшә. Би тана келхиг содс- җанав, — болҗ станичн атаман номһрв.

— Заквран сольҗ чадшго болхла, Окад манад зөв өг? — Пантус, арһ юундв гиҗ, генткн орж, нрск лвран келв. — Түүг, гер-малго ноха кевтә, парвляна нүц- кн гюл деер кевтүләд яһнач.

130

— Зуг таниг, Пантус-көгшә, цань угаһар күндлсн тө- ләдәп, эн сурвритн тсвчнәв.

Окаг дола.н хонгт көдләд орксн цагла, станичн парв- ляна һаза хойр тарантас ирҗ зогсв, Николаев тер ирж йовх улспг терзәр үзчкәд, атаман чинрән мартад, ска- мсйк деср зогсад, гсрин модн эре уһаҗасн Окан скамей- кнг көмлҗ унһаһад, көл-көдлҗ һазаран һарч гүүв.

— Урусов, ардаснь эс дахнач, — гиҗ Ока, унсн ор- масн босж нрәд, бийинь хәрүлдг баахн хазгт ууртаһар кслв. —Ноха эзән дахҗ гүүдмн.

— Ду таср, сар мөчн! — болж харулч хазг аралдв.

— Намаг зулх гиһәд әәҗәхлә —: өцгәр әэҗәнәч. Гү, ноха!

— Бй ноха бишив, — би Җабв!

— Җаб, ноха гисн — йилһл уга.

Урусов засгла харһсн көвүг, атаманла әдл малята болен болхнь, малядх билә. Зуг һарнь хоосн болад тес- җәнә.

Эн баахн хазг Окаһас хойр насн ах, кеер лагерът це- ргә сурһуль дасх зөвтә билә. Зуг тер дегд зуһу, әмтнә келсн тоотыг атаманд нуувчар күргҗ келдг төләдән, ла- герьт йовулгдхин орчд, станичн парвлянд харулч болад үлдв. Тер учрар Урусов Җаб бийәсн баһ наста хазгудыг дөөглхдән һавц, теднд деерклхдән дурта.

— Александр Яковлевич, өөдән һартн, уралан суутн, — болҗ, станичн атаман, дала дүүрң чигн биш, дундын цогцта, өндр нурһта, кеемсг хувцта орс залуһин өргн дор орн алдҗ, чирәнь мел инәдәр герлтәд, ламин өмн өкәсн угатя хазг кевтә, һульдрад йовна. — Илья Петро­вич, та бас деегшән һартн-

Илья Петрович гиен нер соңсад, Ока, түүг эврэннь эзэн болвза гиж, тааһад, нәрхн, өндр, кевтә-янзта, шин- кән хөрн тав-хөрн зур.һа күрсн дүңгә наста, сәэхи зүстә-^ зүрктә залуһур ширтҗ, шүүрдҗ хәләв.

Николаев Окан тер хәләциг үзчкәд, догшар хәәкрв:

— Городовиков, һарч әрл!

— Городовиков? — гиһәд баахн залу хазг көвүпүр өөрдв. — Нсрнчн Окайи?

—Э,—болҗ Ока, бийүрнь тиим чпнртә күн оньган өг- сн деерән, неринь келснд омгшад, станичн атаман тал хорта, үкр хәләц зөрүлв.

— Мини келсиг соңссн угавчи? — гпж Николаев, хә- әкрхән аль эвлхән эс мёдж чадад, номһнар сурв.

131

Сергей Дсльдиповил, биди танур дигтэ эн кавуна туекар прж повнавндн, гнж, атамана ормд одж сууси. дундып наста за.чу тсндос келжэнэ, — Городовитнг Һ аза ран б'ичо көөтн.

- Бәәтхә, бәәтхә, Александр Яковлевич.

-- Минн өвкнн нерп Супрунов, — болад, баахи сэа- хн залу Окаһур өөрдәд, һаран суңһад меидлв. - Сак тык Джелачнновнч чамла әдл эмнг мөр сурһдг һавпни адуч уга гннә. Тегәд чамла болен йовдл сонсад, ставим атаманд баралхҗ Гювнавндн.

Ока бүкл җилдән Супруновин адунд көдлҗәнә, эзән үзәд уга билә, тер Шин К/ермн балһснд өрк-бүлэрн бәәнә. Адуч көвүн түүнә нер-усинь соңсхас биш, чиро- зүсннь шинкән үзҗәнә-

Илья Петрович, сүүлин үгмүдән келчкәд, Нико.ыл; тал хәләһәд инәхләнь, шикр цаһан шүднь цәс үзг.ш Окан өрчнг сарулдхв. Супрунов станичн атаманур өнр- дәд, ха.втхан уудлад, зузан түңгрцг һарһад, адуч кез-, <• дән болн харулч хазг Урусовд үзүлжәһәд, һартнь .адн: атхүлад, келв:

1_ Сергей Дельдинович, танд би өгцтә биләв. хәрү өгхән мартчкад йовад йовсн бәәжв.

— Юн өгц? — гиһәд Николаев аюдан сурчкад, до^ ормдан аду өскәчин келсн үгмүдин утхиг медәд, атхукн мөңгиг адһҗ дотр хортан дүрәд, келкәрҗ мәәмлзв. -ч., кех. •. өгц... авц...

— Окаг та минь ода сулдхҗанат эсий, Сергей Дел»- дннович? — болҗ Илья Петрович .батын төлә станичн атаманас сурв.

— О, Петр Ильич.’.. тьфу, Илья Петрович, Городом ков танд адуч бээснг моден бодхла-, негчн өдр энүнд бәршго биләв..,

Супрунов эн йовдларн хойр керг күцәв: нег халхарн станичн атаманиг хулдҗ авч болхиг медв, талдан халха- рн Окаг атамана засгаснь яһҗ гетлгсән нүдңднь үзү.гд иткүлв.

— Ока, чамаг һаза Салтык Джелачинович ку.южа нэ, — гиҗ Илья Петрович, нам станичн атаман хазг ке- вүг сулдхҗах угаһинь йнлһлго, эврән заквр өгсн мет. тодрхаһар, Николаевне түүнә күчиг медтхо гпһод шти­ли. келв.

— Салтык ах.эндий? — болҗ Ока адһж һазаран һа- рч гүүв.

132

Станнчн парвлянас һархла, баахн хазг көвүнд йирт- мжнн бәәдл талдан болж. мсдгдв.

Тарантасмудын өөр эмәлтә хойр мөрн бәәнә. Тсднә хажуд зогсҗасн ах адуч Окаг үзәд, өмнәснь тосад, байрлснь, аль уурлснь медгдлго, халтаһар келв:

Эмнг мөрд сурһх саамлд энд станичн парвляна пол уһаһад бәәдгчн юн аальви?!

бка хәрүднь сурв:

— Эгчәрн орад һарч болхйй?

— Бн бас Пантусла кесгәс нааран үзлцәд угав, — болж Джелачинов зөвшәрв.

Ах адуч, эмнг мөр сурһхдан һавшун, зөргтә баһ нас­та адучан дахулад, АтнанДһарорад, Пантусла, Җирһл- лә, Бакланла мендлҗ авад, Эльмт күүтрәр дәврәд, Су- пруновин адун идшлдг Көглтнн һолын көвә.орад һарв.

4-

Арвн зурһадгч зун җилин чилгчәр Деед Моңһлд ик үүмән һарв. Дөрвн Өөрдин тәәшмүд хоорндан сә булал- дад, нег-негнәннь өмнәс босҗ дәәллдәд, харчудын цу- сиг, уснла әдл, асхцхав. Ташр деернь, «хахсн'цагла мах булалд» гиһәд, тедн хоша бәәсн әәмгүдиннь һазр эзлж авад, тотоомҗго өссн малмудан хәрүлх бәәрнә төлә ноолдв.

Тер учрар торһд, дөрвд улс, төрскн Зүнһаран, үлдә- һәд, ар үзгүр., Сивр тал нүүв. Торһдын тәш Хө-Өрлг миңһн зурһан зун зурһадгч жил һаха сарла Тара балһс- нур элчнр,йовулад, Орсин орна Камышлов, Ишим һол- мудын өөр бәәрлх, Тара балһснла залһлда бүрдәһәд, хулд кзх зөвшәл сурсмн. Түүнә хөөн, күсдундур җил бо- лад, хальмгудын элчнр Москва балһс күрәд миңһн зур- һан зун нәәмдгч җилин лу сарин арвн дөрвнд орсин хан Василий Иванович Шуйскийд баралхад, орсин медлд орх зөвшәл сурсмн.

«Хоэр-хоорндан ноолдад харчудыннь цус асхҗасн- орхнь, хол һазрур нүүһәд, хәрин улс дунд бәәсн деер»,— гиҗ Хө-Өрлг тоолад, шора-мөрн—зурһан зун арвн нәәм- дгч җиллә Көк теңгс тал мөрч улс йовулад, тенд һазр- уснь ямаранинь шинҗлүләд, юн келн-әмтн бәәхинь хәлә- лһәд, тер теегт эзн хан уга гисн зәңг авад, зурһан көвү- һән, тәвн миңһн өрктәг дахулад һарна. Теднлә дөрвдмүд, хошудмуд негднә.

133

. Нарн суух үзг хәләһәд һарсн хальмгуд төмр-мөрн - миңһн зурһан зун һучдгч җил Зә-мөрн һолур ирәд, хөөт- нднь, усн-мөчн — һучн хойрдгч җил Иҗл-мөрн һол ку- рәд, эн хойр һолын хоорнд эҗго гишң бәәсн һазриг эз- ләд, Самара балһснас авн Әәдрхн балһсн күртл ишкә гермүдән делдәд, үр-садан болн мал-аһурсан өскәд, дүр- кләд җирһәд бәәв.

Миңһн зурһан зун дөчн хойрдгч җил хальмгудла ло­та бәәсн теңгә хазгуд Хө-Өрлгүр элч йовулад, азовцн- рин болн хармин маңһдмудын өмнәс хамдан ноолдх бо- оца кеһәд, дарук җилднь Харм тал дәврлһ бүрдәв. Хө- Өрлгиг алгдсна хөөн, түүнә ормд ууһн көвүнь — Шүкр- Дәәч сууна. Эн җилмүдт хальмг хазг хоорнд ни-негн бәәх чигн, эвдрлдх-цүүглдх чигн йовдлмуд учрна, юнгад гихлә, хальмгуд Иҗл-мөрн һолыг һатлад, барун көвә- днь нүүдг болад, Тең һолур өөрдсмн.

Дөчн нәәмдгч җил хармин маңһдмудын өмнәс йовул- сн миңһн күүтә мөртә хальмг церг түрүн болҗ Кермн балһснур орҗ ирәд, станичн атаман Панкрат Степано- вин келсәр болхла, хальмгуд хазгуд хоорндан бооца ке- һәд, хортнас нег-ңегән хамдан харсх, өшәтнүр бас хЗхМ- дан дәврлһ кех болҗ үгцсмн.

Әрәсә Харм хоорнд болен дәәллдәнә хөөн, хальмгуд шинәс Теңгә хазгудла өөрхн үгцәд, Күм, Манц, Сал, Иловль, Бузулук, Хопр һолмудын көвәһәр нүүх бооца кенә Түүг медсн орсин хан хазгуд-хальмгудыг тоотха, Әрәсәг өмн үзгин дәәснәс харслһнд тедниг олзлхд бий талан унһаҗ автха, гиһәд, җил болһн хойр зун суулп әрк илгәнә.

Шүкр-Дәәчин ач, Пунцг тәәҗйн көвүн Аюка, Зууһнн Алтн Дееврт залрдг Дала-ламас хан гисн цол зүүһәд, күч авчкад, цуг хальмг нойдудыг һартан орулҗ авх төр тәвнә. Аюкан тер үлмәһәс зулад, хойр зун хальмг өрк Теңгүр нүүҗ ирәд, хазгудын медлд орад, теднә йос бәр- смн- Түүнә хөөн дөрвн җил болад, зурһан зун йнрдгч җил Баатр-Шеркш зурһан зун өрктә хазгудур нүүж, ирх- лә, чинрнь чигн нсртә, чидлнь чигн ик Аюка түүг хәрү нүүлһж, авсмн. Болв Аюка хаң Петр Нетдгчин сурврар долан зун арвдгч җил Тецгүр арвн миңһн мөртә хальм- гудыг өрк-бүлтәһинь нүүлһәд, Тең Азов эргмд Әрәсән мсҗә харлһнд йовулсмн.

Аюка хааг өңгрснә хөөн хальмгуд дунд ик үүмән Па­рад, сәэчүд хооридан йос 'булалдад, нег-негән аллдад,

134

ндән-будан болсмн- Нег тәәҗин ормд талдан тәәҗ суу- һад, тер тәәҗинь эзи цаһан хан бийдән туста талдан тәәҗәр соляд йовҗ, аш сүүлднь, таңһч баһ наста, ахр тоолврта Увш хаана һарт орсмн. Тер төмр-туула — до- лан зун далн негдгч җилин эклцәр хальмгудыг хәрү Зүнһар тал дахулж. һарнав гиһәд, ик аюл үүдәсмн.

Теднәс үлдсн хальмгуд, тооһарн баһ болен учрар, энд-тендәснь дәврсн хортдын өмнәс сөрлһ кеҗ чадшго болад, урднь ни-негн бәәсн Теңгә хазгудур нүүҗ ирсмн. Болв сулдхврт дурта, өргн теегәр дурндан нүүһәд дасчк- сн хальмгудт хазгудын догшн үлмә таасгдл уга, тедн хәрү Иҗл-мөрн һолур нүүсмн.

Аду болн бод мал өскхд дасмһа, чадмг, өлчр, хортна өмнәс ноолдсн цагт арвн, хөрн миңһн күүтә зөргтә, һав- шун, итклтә мөртә дәәчнр өгдг хальмгудыг һартасн алд- снд һундл төрҗ, теңгә хазгуд дундан нернь туурсн Фрол Минаев гидг атаман келсмн: «Хальмгудла хамдан дәәнд орсн цагт, тедн манд җивр болдг, омг үүдәдг билә, хор- тн теднәс сүрдәд, манд иим зөргтә дәәчнр бәәх яһна гиҗ һундл төрдг билә», — гиҗ.

Хальмг әмтнә бәәдл-җирһл гиигн биш болен учрар, тедн Степан Разина, Кондрат Булавинэ, Емельян Пуга- чевин буцлһнд орлцемн. һанцхн тер биш. Хазгудын үл- мәһәс зулад Иҗлин көвәһүр нүүсн улсас үлдсн хальмгу­дыг теңгәхн эврәннь медлд орулад, йоста хазг кев, тед- нд Теңгин барун көвәһәр, Черкасск балһсна эргмд нүүх зөв хәәрлв.

Нәәмн зун зурһадгч җил атаман Платов хальмгудыг Теңһолын зүн. көвә хаҗукшан нүүлһәд, һурвн нутг бүр- дәһәд, арвн һурвн зуунд әңглв. Ташр деернь, зун болһн кесг хотнд хувагдад Ея һолас авн Сал һол күртл, Тең- гәс авн Әәдрхнә губерня зах күртл, өнр-өргн тег эзләд нүүдг болцхав.

Төрскәң харсгч миңһн нәәмн зун арвн хойрдгч жилин дәәнд хальмг-хазгуд орлцад, йоста дәәч нерән дуудулад, шин ду дуулсн ирцхәв:

Манцин өндр толһа деер Матвей генерал цергән хурана, Матвей генерал хурав чиги . Маниг Андрей Митрич сурһна.

Матвей генерал гиснь — Платов, Андрей Митрич гп- снь — генерал Мартынов. Хальмг-хазгуд Төрекән харс­гч дәәнә хөөн Кавказд болен, Хармд болен дээнд орлцв.

135

Эрәсә Түрг хоорндк бәәр бәрлдәид ор.щад, Болгариг, Ссрбнг иаһап махлатпрас сулдхлһ нд чигн орлцв, болв Тсцгә Цергә Областин, хаана поена дөңгәр, хальмгудын эзлждсн һазриг шахад, хасад йовж,, аду өскәч баячудар боли Әрәсән альбпс губсрньмүдәс нүүж ирсн мужгу- дар дүүргв.

Тер бнннь Тецгә хальмгуд Әәдрхнә, Сарпулии медлд бәәси хальмгудас иертә-төртә, бәәхтбәәдләрн өнр, сур- һуль-мсдрләрн дсер бплә-

Миңһн нәәмн зун йирн хойрдгч жил урднь бәәсн ар- вн һурвн зуунахн станицд хүврәгдәд, хотдуднь күутр гиж нерәдгдәд, станичн чигн, күүтрин чигн атаманмудыг олна хургар суңһдг болв. Олна хург хазгуд дунд һазр хувалһнд, станичн медлд бәәх олна һазриг нәә.мәдлһнд өглһнд, станичн школ тетклһнд, баһ наста хазг.удт дәәнә эрдм дасхлһнд, олна аду хәләлһнд орлцна. Болв җил ирвәс, делгүдән өмкрҗәх хаана йоснд һарчах му тоот — авлһ а.злһн, өглһ өглһн, мек-тах, харчуд дажрлһн урднь әрүн бәәсн улсин бәәдл-бәрциг эвдәд, баячуднь угатяһаи дөөглдг, арһтань мууһан дархар седдг, сәәчүднь хоорн- дан йос булалддг му үндстә авъясмуд Сал теегиг, аду, бод мал, хө өскәчнрин малла әдл, дүүргв.

Теңгә хальмгуд наадк хальмгудас бийсән деер тоол- дгнь — хазг цергт цергләд, хаана шивә харслһнд орлц- сндан. Зуг цергт одлһн болхла, муульта эгл хазгуд; уга- тя тоотнь мордна, баячуднь өглһ өгәд, мек-тахар пер­тан үлднә.

Манцин өмн кецд, Көглт һолын көвәд Супруновдн адунд йовсн Окад станичн атамана зарц цаас авч ирв. Ока тер цаасан авад ах адуч Джелачинов тал ирв.

Салтык цаасинь умшчкад келв:

— Илья Петровичин нилчәр тавн җнлдэн гертән суу- вч. Тср ода чамаг цааранднь бәрж чадшго болҗана.

Ока үг келсн уга. Ах адучпн өгсн, сүүлпн пагш! эрг- цд шиңгәсн цөөкн мөңгән хавтхлад, герүрн һарв. Ур.ик» бодхла эрк биш Чанрагар орад, лавке эргәд, экдан. Д? үнртән белг авдг бнлә. Эн саамд мөңгәи әрвләд, Шанаа уагтар Манц һолыг һатлад, шуд'Эльмт күүтрурн темдв- һар татуһас көлтә, җпл хооран кнмдәр авсп дааһль ода көлгн болна, зуг төрүц гүүдл чигн, йовдл чнгн и-

Ока күүтрүрн ирәд, хашад мөрән үлдәчкәд» герүрн орв. Экнь көвүһән үзәд байрлв:

136

- Баав, цергт мордх болҗапав, — гиж, Ока экд.щ цәәлһв.

Цаһан дор ормдан усп-цасп уульв Залуһап, Иваниг, өцгрснә хөөп эн дегд мсекә болж, одв. Экон дахад Окач дүүнр — зурһата Эрн/кән, арвта Экчә, арвн тавта Са­кв - -шугшад уульцхав.

Гсрткспннь уульлһн Окад зөвүр үүдәв, болв түүнд энүнәс даву зовлң бәәңә.

— Баав, өңгәр бийәи бичә генүлти. Би-тииктлән үк- лин һазрт одж.ахш, цсрглх болзгтан цсргләд, алтн җола- һан хәрү эргүләд, эрүл-менд ирхүв, — болж, тср экән эв- ләд, буурл үсинь иләд, бичкндк цаглаһан әдл, өрчднь толһаһан шахв.

— Чамаһан үрәд-тарад одх гиҗ әәҗәхшив. Зуг сор- гнь дегд удан. Өрк өндәлһсн болхлачн, гергичн нанд көл-һар болх билә.

— Танд Баклан, Бадм эдн дөңгән күргәд бәәх.

Ока, экән кедү дүңгәһәр күндлдг, эңкрлдг болвчн, цаасн ирснәс нааран түүне өрчиг бурһудҗах зовлңгач экдән келҗәхш. Экин зөвүр тегәд чигн күзүцә. Болв Цаһан, генткн серл орсн кевтә, әәмҗ,' көвүнәсн һашута- һар сурв:

— Э-э, көвүм минь, цергт мордх мөрн, хуңцхунр уга яахмбч?

Үүнә тускар Ока һанцхн эндр биш, урднь чигн санад, тоолад, ухалад йовла, цергт мордсн хазг-хальмг биилә- һән- эмәлтә-хазарта мөр, хурц иртә хазг чашк, цуг хувц- хунр: өрмг, цергә мундйр, шалвр, һос, картуз, дотр өмсх киилг, шалвр авч йовх зөвтә. Тер тоотыг хамаһас авх- мб? Хаана йосн чигн, станичн атаман чигн мөңг өгхш, дөң күргхш.

Экиннь сурсн ’Ьашута сурвр Окад сана орулв. 1ер келв:

— Бадмла одж. зөвшәлнәв. Түүнд хадһлсн мөңги бәэ- хлә, өгйәһәр авнав

Ока ахурн нрв. Бадм бас хоосн болҗ һарв. Ах дү хойр уха туцһаһад, кесгтән күүндэд суув. •

— Супруновии ах адуч чамд ээлтә кевтә бнлә. Түү- нәс мөңг сур, — гиж, Бадм дүүдән сүв-селвг өгв. — Цер- гәс хәрҗ ирәд, көдләд, күч-көлсәрн хәрүһинь даахч.

— Уга, — болҗ Ока һаран саҗв. — Баячуд дуид чигн, тедиә ах адуч, ах үкрч, ах хөөч, приказчик дунд чигн, нсгчн цаһан седклтә кү олсн угав. КсДҮ эзпд зарг-

137

дув! Ксмр өгч гихлә, хөөннь һурвн-тавн холваднь бәрҗ авх, наснам туршарт зарцан кехэр седх. Уга, Бадм, би дәкҗ баячудт мухла болхар ссдҗәхшив. Сул бәә-хәр шиидчкүв. Чи на маг үзхч, церглҗ ирчкәд, би аштнь бәә- хтә болхув.

Бадм дүүһиннь эн халун үгмүдиг хөрсн уга. Гиҗгәи мааҗад сурв:

— Не, тегәд, яһсн сэн болх?

— Хүв һазран зурһан җиләр күүнд нәәмэдлнәв, — болҗ Ока шиидв.

— Экчн, дүүнрчн яахмб?

— Тедннг Баклан тадн хойрт даалһҗанав.

— Сән, зөвтәв. Зуг эцкиннь нер һутал уга, чикәр, һавшунар, зөргтәһәр цергләд ир, — гиҗ Бадм, эцкпп йосар, иргч цергллһинь йөрәҗ закв-

— Түүнд санаһан бичә зов, — болҗ Ока иткүлҗ ке- ' лв. — э, Бадм, тодлад авчк: мана өвкин нерн Годовик биш, Городовиков болҗ һарчана.

— Меднәв, — гиҗ ахнь инәв. — Годовик гисн чигн әдл,-Городовиков гиен чигн әдл.

— Мана өвкин нериг яһад тиигҗ сольҗ гиҗәнәч?

Бадм дәкнәс хуухан мааҗв, дарунь дәкнәс инәҗ ке- лв:

— Тер мава нер?ус шаңһа дегтрт бичсн наисэ горо- довойд ик эңкр бәәсн болхугов. •

— Мөн, Бадм, — болад Ока, кеду зөвүртә йовсн бийнь, ахиннь бодврла зөвшәрж, мусг инәв. — Тним зу- !һу күн бәәсн болҗана.

— Яһҗ медхүв, цагнь ирхлә, Городовиков гисн нериг чи Сал теегт туурулад чигн.бәәхч,—болҗ Бадм, дуү- һиннь седкл аадрулхар, халтаһар келв.

— Кемр өвкиннь нер туурулхар бәәхлә — көвү һа- рһ. Чини көвүн мана цол дуудултха, — гиж Ока шоглв. — ‘Маштг нурһта нанд бичә нәәл.

Ока хүв һазран Дурноселовкин Богун Дубяга гидг муҗгт нәәмәдләд, түүнәс авсн мөңгәрн эмәлтә-хазарта мөр, хазг зер-зев, хувц-хунр бүтәв.

Эльмт күүтрәс кесг хазг көвүн мордҗана. Тедн дунд Чульчинов Самтан, Салынов Маглин эдн йовна. ШагалЬ' динов Хактин бас мордхмн билә, зуг терүнәс зәңг-зә уга. Дәкәд эднлә хамдан Лапсан йовхмн бәәсмн- Түүнә эцк

138

Меччстов Шаркнн станичн атаманд мөңг үмкүләд, авад үлджәх бәәдлтә.

Гарман айс, -һашудсн күүнә дун кевтә, эңсәд бәәнә. Состу әмтн хазг ду өргәд авна:

һашунас давад һархла

һазр-усп сампдна, Мөртә новей манд Модн гермүд үзгднә.

Тер согту дуучиг наадк әмтн дөңннә:

һүрвн эрәд лагернь

һазрин ууҗмд харгдна, Куберлә һолыг һатлад, Көлгән амраһад сууна...

Унд эләдәр эдләд орксн медәтә хазгудын дунь ниицҗ өгчәхш, күн болһн эн хуучна дууг үзг-үзгтән өргнә, эврә- эврәһәрн хәәкрнә.

— Биилдг, ’биилдг айс тат! — болҗ Мечитов тендәс хәәкрҗәнә. Тер көвүһән авад үлдҗәдг болвчн, хальмг- хазгин йосар, цергт мордҗах көвүдиг үдшәх зөвтә.

Гармачиг сурад керг уга. һашута дууна айсар эңс- җәсн гармаһас ода серглң, өргмҗтә айс, боодган хамх цоксн оруһин усн мет, асхрад одв. Залус, берәд, элә кев- тә, хойр һаран деләд, көләрн тавшад, гарман айс дахҗ, урлан гүвр-гүвр көндәһәд, урдкасн үлүһәр ниргәд одц- хана.

— Хәдрис, хәдрис!!!

— Авад од, авад од!

— Өскәһән цокҗ өг! — болҗ әмтн хәәкрлднә.

Бүкл күүтр кевәрн эндр җирһҗәнә. Зуг баячуд гер- тән, тадна яһсн-кегсн манд төр уга гисн бәәдлтә, сууц- хана. Харчуд болхла, хүрм кевчн, цергт хазгуд мордулв- чи — цуһар, бүкл күүтрәрн, хам җирһнә.

—Аакуг биилүлхмн!

—Окаг босххмн! — гиҗ, халад одсн залус, генткн сүрәлкҗ хәәкрлдв.

Ока бийән ээрүлсн уга. Хазг көвүн бпнлхдән дурта, биилҗ чигн чадна. Ока әмтнә дунд һарад, хойр һаран деләд, гармач айс эклхиг күләһәд зогсв. Түүнә дурта айс, гиҗгтә күүкнә ннәдн кевтә, цеңнҗ сәәхн җиңнхлә, көвүн түрүләд ээм-далан холькад ормдан зогсжаһад, хар булһар һоснаннь зууза хоңшар харһулҗ цокад, до- ран дагҗад, чичрәд бәәв-

Көвүнәннь һавшун би, маштг болвчн, кевтә-япзта цо-

139

гц үзәд, Цаһана зөвүртә зуркн җөөлдәд, исгт байсад, нс- гт омгшад бәәнә. «Көөркү минь, Ааку минь, Бурхкбаг- шин свәләр, олн бурхдын дөңгәр, амулң менд йовад ирич», — гиҗ экнь дотран зальврна.

Аш сүүлднь, көл досрән әрә зогсҗах согту урядник заквр өгч хәәкрв:

- Мөрн десрән һарцхатн!

Гарман дун зогсв, ээҗнрин, экнрин, эгч-дүүнрии шуг- шлһн нкдв, өвгд, залусин өгчәх сүв-селвг соцсгдв.

Хазг көвүд мөрдән унад, дсед ар үзг хэләһәд. Ик Буурл тсмцәд, довтлад Гювад одв. Теднә ардк улс, көву днн хаалһ өлзәтә, буйнта, кишгтә болтха гиҗ вальврэ ь уульн-шугшад үлдв.

Платовск станицин долан күүтрәс арвн нәәмн хазг көвүн цуглрв. Теднйг үдшәҗәх' дала улс дунд Ока өкар чирәтә, дундын нурһта, сәәхн күүк үзв. Тсднә хәләц зер- лцв. күүкнә чирәнь улаж, ургшан һазр шаһав.

— Тер кенә күүкмб? — гиҗ Ока, өөрк әмтән бичә соңстха гиһәд, эгчәсн арһул сурв.

— Апука.

— Нернь кемб?

— Занда.

— Ик Буурл деер бәәнү?

— Садн-элгндән гиич ирҗ гиҗ соңслав.

— Хама бәәдви?

— Балдр-Белявин станицд.

Занда дәкнәс зөрҗ хәләв: Ока нааһаснь инәв. Күүхн түүнә инәднд инәдәр хәрү өгчкәд, олн улс дунд хутхл- дад, ә-мтнә нурһ ташрлад халхлҗ одв. Ода күртл төзк- нүн бәәсн Окан зүркн генткн, түүнә сурһдг мөрд кевтэ. бульглЖ бухв. Көвүн нүдәрн эргндк улсан шүүрдж, хәлә- нә: күүңң үзгдхш.

— Хоома гиҗ бичә‘сан, хойр седкл ханьцх, — болж Баклан, дүүһиннь хәләц шинҗлҗ, түүнә өрчин үүмлһ га- аҗ медәд, Окаг наадлҗ, бнйән аадрулҗ ннәмсхлв.

— Баклан, тер күүкнә тускар сәәнәр мед, — гиһәд хазг көвүн эгчиннь чикнд шнмлдв.

— Санаһан бичә зов, келсичн күцәхүв.

.— Зуг дөрвн ҖИЛДӘ1Г күләхнй?

— Күүкн күн, седкл туссн хөөн, дөрвн бит. арвп җилдән күләдмн.

Эн саамла бүшкүрч бүшкүр татв.

—Баһ наста хазгуд, мөрн деерән мордцхатн! — гиж,

140

үрднь бәәсн аваич болн хәәр-бәәрго Николаев Сәәхән орчд, шпдрхи стапйчн атаман суцһгдсн Пембриков Па- хут закад, тсдииг пөрәв: (/ганициииь пор һутал уга, ввкнрпннь ЦО.П дуудулад, өлзәтә ирх болцхати!

Хазг көвүд мөрд дсерән һарч мордцхав. Эк-эңкнриь. элгн-саднь, ур-нәәжирнь цсргт морджах теднлә мендлв. Баклан дүүһән теврәд иульмс һарв, Атнаи знвәрт көвү- нә һаринь атхв, Пантус маңнаһаень үмев. Тсдүкнд Заи­да үзгдәд, Окаһур һаран өргж, холас мсндән илгәв: кә- вүнә зүркн улм бульглж цокв.

Шнн мордҗах баахн хазгудыг Керми балһсид күрьх ах хрядник мөрән көндәв, түүнә ардас баһчуд, хол ха.л- лһд йовхан медәд, уудан ксмләд, чикән хәәчләд. әрә зог- сҗасн мөрдән, хазаринь сулдхж дахв.

Платовск долан күүтрәс арвн нәәмн көвүн йовжан 1. Әмтнә шууган улм икдв, Ик Буурл ард холҗад үлдв. Киисән керчүләд, экиннь уург көкәд, өссн-боссн һазр- уснасн сална гидг — күчр юмн бәәж.! Нег хажуһарнь. өмн юн үзгднә, ямаран байр, өвәрц тоот •харһна- гиһәд соньмсдг болвчн, талдан халхарн, эн ард үлджәх Сал тег, эк, дүүнр, таньдг улс— цуһар харм болад, өрч өв- дәд, зүркн хорсад йовна. Нег үлү Окан зүркн бульглж. цокна, одак өкәр чирәтә күүкнә дүр дәкн- дбкн барлг- дҗ үзгднә. Дәкәд экнь, һурвн дүнь өрчинь шарклулиа-

5.

Хазг көвүд мөрдәрн йовад, Кермн балһснд ирв. Гсд- ниг төмр ха.алһин станц*деер зогсав, эндәс ачад цсрглх һазрүрнь авч йовхмн.

Шин Кермн Тсң һолас деепплэд өөдм. деер оәәнә. Балһсна хойр талаһар Тузлов болн Аксаи гндг һолмуд урсад, Теңглә одҗ ниилнә-

Тузлов һолын усн, хаврин уланла делврсн цагт, бал- һсиг бнчә автха гиһәд чолуһар кеси боодг дссгәр төмр хаалһ һарна. Станцас зөвәр тедүкнд, балһсн гач орд; уульннин захд, ик, өндр болчкад. ке сәәхн үүдн узгдно.

—- Ока, Ока, хәләлч, цаачн тер күчр өвәрц үүдн д\Д' гә/кәнә, — болҗ Маглин үүрән түлкнә. — Юн үүдн оол- хви?

-- Яһж медхүв.

Терңь миңһн нәәмн зун арвн доладгч жил хаи Алек-

141

сандр Нсгдгчиг прхд, түүг пшшлц тосҗ Платов атама­на тосхсн трпумфальн үүдн.

Эльмт күүтрәс хөрхн дуунад бәәсн Чапраг стаииции өөгәр һардг-төмр хаалһ урдпь үзәд уга Самтанд, ода харһсы хамгнь пкЧэвәрц болж медгднә.

— Җнрн төгәтә тсргн гидгнь ипм бәәжлми' -• бО1Ж, Чульчннов, гүүж йовсн поезд үзәд, ү-дә угаһар хәәхрнэ.

— Арһулд, — гиҗ Маглин түүг хөрпә.

— Хәлә, хәлә, тср төмр тсргн мөрн угаһар гусж йов- на! — болҗ Самтан дәкнәс, паровоз үзәд сүрдж, Окан тохаһас атхад, үүрән ташрлҗ бултна.

Ока эврән чигн ик балһс шинкән үзҗәнә. Ксмр сул цаг бәәсн болхла, тпигән йовҗ өврмжтә тоот хәләх би­лэ Теңгә Цсргә Областин хотл — Шин Кермн балһснд ирнә гпдг баһ наст.а хазгудт, шинкән цергт мордж йовх көвүдт, икл өвәрц болн хөөп-хөөнән мартгдшго Гювдл.

Ока балһснур җилвтҗ хәләнә. Тиигән һарсн хаалһин хойр амнд, зсрглүләд зогсасн хазгуд ксвтә, яралдад урһ- сн өндр-өндр бурһсн модд харгдна.

Зууна командир хазг көвүдиг дахулад балһсн тал, хот уудг герүр авад һарв. Ока, нурһнь бичкн болсар, колонна ард йовна. Тер негт зүн талакшан, негт баруи талакшан .хәләнә. Хойр-һурвн'давхр чолун гермүд дүң-. гәлднә, хамтхасинь алтлчксн мет, шарлҗ одсн өндр-өн- др модд, бүчрәрн шуугна. Зәрм герин үүдн деер ик-ик үзгүдәр бичсн үгмүд бәәнә. Түүг Ока ннилүлэд умшла: «Халыи», «Әрк», «Өдмг», «Эд», «Тәмк» гпж бичәтэ.,

— Хей, Маглин, тәмк хулдж авхмн болвза⁰ гиж Ока, зсргләд И1ИКМНҖ йовсн нег күүтрин көвүндән ар- һул шимлднә.

— Тэмк хама бәәнә? — болҗ Салынов соньмсна.

—Тер,—-гиһәд Ока, «Тәмк» гиҗ бичәтә лавк тал өр- гәрн за а на.

— Яһж күрий?

— Эс медгчәр ард үлдхмн.

Хазг көвүд Сал тесгтән бәәхдән тәмк татхасн мсдо- тә улсас хөргддг билә. Ода цергт мордж йовх улс, бий- сән йоста залуст тоолад, сансан, седсән күцәхэр ссд- жәнә.

Хойр көвүн, уульнцд йовсн олн улс ташрлад, ард үлдв. Хәрү гүүлдәд, Окан заасн лавкур ирцхәв Тэмк ху­лдж авад, цааснд ораһад, негл наснаннь туршарт энүпәс талдан юм эс кесн бәәдлтәһәр, гүүпәр утаһиңь кинләд,

142

хойр көвүн лавкин өөр суув. Эс дассиас көлтә. тедпә толһань днинрәд, өрч дотркнь хутхлдад, хахад-иахад бәәв.

— Маглнн, шулуһар гүүй, — болж, Ока сана орулв. — Манахсиг күцҗ авин.

Балһсн — тееглә әдл биш. Көвүд иигән гүүв, тиигән гүүв— хазгуд дала, зуг таньдг нсгчн күн харпхш, тедяә үүрмүд чигн уга. Кермн балһсн, Ик Буурлла эдл, нег уульнцта биш, то-тоомҗ уга олн уульнцта. Алькарнь тсдниг йовҗ гихв?

Балһсна уульнцд әмтн дала. Сурн гихлз, нәәрүлж сурдг келн уга. Маглин орс келнәс төрүц хоосн, Ока, би- чкндән Соколов Пашала үүрлдг бәәсндән, талт-мулт ме­диа, болв тер цагас наараң, Паша' Ока хойриг салснас авн, кедү цаг давб. Дәкәд Паша даңгин хальмгар келдг билә- Талдашкел эс меднә гидг — харалүа юмн бәәж!

Хойр көвүн нег уульнцар йовад, тернь чилхлә, талдан уульнцд парад, хәрү балһсна цутхлң -тал йовнхав. Ока, үзг меддг болсар, нег герин өнцгт бәәсн төмрт бичәтэ үгмүд умшв:

— Мо-мос-мос-ков-ков-ска-я у-ули-ли-ца... А, энчн Моску уульнц бәәҗ.. •

— Манд ямаран уульнц кергтә? — гиҗ Маглин сур­

на. ₅

— Түүг би хамаһас медх биләв.

Көвүд көлнь көшәд, һурвн давхр сәәхн ге-рин өөр ам- раһан авхар, кердг деернь суув.

— һал цаһан өдрәр күЪ иигҗ бас төөрхмн болжапа, ■ — гиҗ Ока гейүртәһәр келнә.

— Зууна командир манд Зәтимвидн өгх, — болҗ Ма­глин зовньна.

— Цокулҗ эс дассн биш, түүнд әәмшг уга, — гиж Ока бийән чигн, үүрән чигн а’адрулна.— Ик үүл —гес- дрсн зууһан оллһнд бәәнә.

Генткн цеңнәд инәлдсн дун соцсгдв. Хәлә.хлә, сәәхн хувцта баахн күүкд, һартан цаасд бәрсн, 'һурвн давхр герәс шуугад һарлдж. йовна.

—Оксана, хәлә, тер хОйр хазг көвүн сууна, — болж. нәрхн өндр күүкн эднүр зааҗ инәв.

— Наденька, чамд күргн кергтә гнжәлчи. Дуртаһан шүүҗ ав, — гиҗ цаадкнь һочкнв.

— Би дигтә уутьхн нүдтә, наальдцһуш хамрта, далһа

143

чирәтә залу ХӘӘЖӘ.КШ. Эп ХОНрПП ДӨГӘТӘ УГМуд ₍._о сад. талдан күүкд тедп/К) негдәд, нуһар пенпж, тачкнж бас пнәлдв.

Күүкд үзәд, Запдап дүр сансп Ока, теди.-) \с.а_{(1и М(},. дәд. Наденька Гюспдан биГншь кургчлҗ авхлр бьо.х _М(._Т| ормасн босад, иааран һарад гүүв Маглпп бас \уриниь ардас тәкив.

Ока Маглпп хоприп, өөрпь суусн һурви давхр смхи гер — күүкд сурһуль дасдг Марпинск Тсцгә гичиазь бәәҗ.

Көвүд гүүлдә Гюв/К. пк талваһур һарч ирв. Шарлей хамтхаста сегсхр модд дунд, зөвәр өндр дсвсц дсер, нур- һндан бурк көдрсн, барун һартан атамана булав бәрәд өргсн, зүн һартан чашк атхсн, бәәр бәрлдәид орхар бәәх мет, зүн көдән уралан ишксн күүиә ик дүр цутхата бэә- нә.

— Әмд күүнлә әдл, — гиҗ Маглин, төөрәд, көшәд, геснь өлсәд тарҗ йовсн бийнь, бумблвар өврмҗ кев. — Кен болхви?

— Атаман Платовин бумб Ксрмн балһснд бәәнә гиҗ соңслав, — болҗ Ока цәәлһв. — Тер болхий?

— Мөн кёвтә!'— гиҗ Маглин, хальмг-хазгуд дунд омгшж., магтҗ дуулдг, нернь туургсн атаманла чирәһәрн нүүрцәд харһснла әдл, байрлв. — Мана станнцд ним әвртә күүнә нер өгсн болжана.

Бумблвин цаад бнйд, наказной атаман бәәдг хойр давхр гер дүңгәнә. түүнә дсерк давхрнь, көвүдпн зогс- җах нәрхн төмр хашан өөрәс хәләхлә, йнсн терзтә. Эн талва деер нань чигн кесг гермүд бәәнә, тедн нпгт модд һатцас сәәнәр үзгдхш. Зуг атамана бумблвин эргид зү- сн-зүүл товмуд, хоңшарйнь һурвн үзгүр зөрүлсн зогсҗа- на.

Хазг хойр көвүн эн соньн талва деерксиг басчн һәэхх билә. Зуг цаһан мундиртә, улан.тасмта цсцкр шалврта, поокс һоста, цаһан ората улаи эргцтә картузан баруп цохдан дарҗ өмссн, күрң бүсиннь ээмгчнг зүи ээм дее- глрн алс локҗ татурлсн, һартан чашк бәрсн караг бәәд- лтә хазг, модд һатцас һарч ирәд, көвүдүр допирхж. хәо- крв:

. Альков, сольр эрлгүд, агчмнн зуур нүднэсм уга болнхатн!

Ока Маглин хойр. күүкдәс зулснлаһан әдл, цааран һарч гүүлдв.

144

Эдп үд күртл балһс ксдв. Әрүпәһә' негнь — өндр, иаадкиь —- маштг болж медгджәсп гермүд, ода пхһарн пегисгнәннь бәәд.чтә. Нам цәәкп чонжМудын бииснь әң- гнь хүврсн болж, медгдв. Кенией болад тпигжәхмб, аль нам йосидан тсдн нсг зүетә болхв?

Гесн чпгн ө.чсно, амп чнгп цацһпа- Мөр болад, нет горни өицгт, бөргпп бәәдлтә ю.мп хулдгджаж. Бәрг шө- лид чангддг болхла, эднпг тоспд буслһси — пирожок гиж нерәдгддг хот бәәж. Хонр көвүң түүиәс. таваһад пирожок хулдҗ пдәд, нсвчк өл авб.

Көвүд «вокзал ?> гидг үг медхш. Ксмр тср һаиихн үг меддг бәәсн болхла, эднд захан, күн-төмр хаалһин етанц хама бәәхиг зааҗ өгх билә. Хурһан үзүләд, паровоз ксвтә «пуф-пуф» гнһәд, мөр дураһад инпхәсн бийнь— балһсна улс тедниг медҗ өгхш, пнәлдәд иааран йовж одна. ’

— Ока!.— гиен дун генткн тедүкнәс соңсгдв.

Көвүд теднә негнәннь нернг амлснд байрлад энд-тен- дән хәләхлә: таньдг күн үзгдхш.

— Маглин! —одак күүнә дун дәкнәс соңсгдв, зуг, урдк кевтән, эврәхнә улс харгдж бәәхш.

— Мини нер дуудсиг соңсвчи? — болж Салынов әәмж сурна.

— Миниг чигн амлва, зуг кен дуудснь темдг уга, — гиж Ока гейүртәһәр хәрү өгв.

— Дуудсн хөөн эрк биш манахна күн энүнд бәәдг болх. *

Маглиниг келҗ дуусад уга бәәтл, нег модн гсрин ца- ад бийәс, алг цоохр костюмта, толһадан ноһан килң тии- рцг.өмссн, нүдндән хар ко.злдурта, һартан сиилвртә тайг бәр.сн баахн залу һарч ирәд, хойр көвүнә хаҗуһар дав- чкад, хәрү эргәд, дор ормдан зогсад, тачкнҗ инәв:

— Эй, теегин һәрдмүд, намаг таньжахшвт? болж. тср соньн күн еурв-

Урл деерән ахр шиңгн сахлта, өргндән тек сахлта баахн залу көвүдт хальмгнь чигн, орснь чигн медгдж өгчәхш. Нет үлү Сал теегт хальмг келиг, усн дсер өрм урһамар кслдг, орсмуд дала. Ока Маглин хойрин нер медхләрн, эн Ик Буурла, эс гиж Дурноссловкин орс бол- җана.

— Эх, Ааку, Ааку! Бичкндән кедү дәкҗ.бахлур авл- дҗ йювлавидн, — гичкэд, хар козлдурта баахн залу күрҗңнәд ийэв.

145

— Чи Хактин болвзач? — гиҗ Ока, урднь эн Шага- льднновла өшәтн бәәсн бийнь, ода күүнә балһснд, тен/к- мунҗ йовсн саамлаһан харһчкад, хамгин әөрхн үүрәи үзсн ксвтә, байрлв.

— Хактнн гнсн нериг марттн! — болҗ Чонсин көвул закв.

— Тегәд чамаг кен гихмб? — гиҗ Маглин соньмсв.

— Хо Ким, — болҗ Шагальдинов цәәлһв.

— Терчн юн нерн болҗахмб? — Ока Хактина өмссн хувциг өврсн деерән, түүнә шин нернд алң болҗ сурв.

— Көвүд, би тадниг нүдәртн меджәнәв. Өдрин дуусн хотго йовнат, — гиҗ Шагальдинов күүтриннь көвүдүр ширтҗ келв.

— Үнәр! — болҗ Маглин байрлад, Хактин хавтхасн хот 'һар-һҗ өгхәр бәәх мет, түүнә костюмур хәләв—Хак­тин, маниг өлниг яһҗ медвчи?

— Мини нериг дәкҗ бичә давттн, — гичкәд, Шагаль­динов, сийлвртә күрң өңгтә тайган һартан эргүлж наа- дад, чаңһ-чаңһар ишкәд иигән һарчкад, ардан эргәд за­кв. — Намаг дахтн!

Маглин Ока хойр нег-негнүрн ормаҗ хәләчкәд, вок­зал хәәҗ йовсан мартҗ, күүтриннь көвүнә ардас дахад һарв: му нөкд — хоорндан гиһәд, эн эврә цусн-махн күн бийсән өөшгод иткәд, көшсән мартв, гейүрәсн сергв.

.Шагальдинов адһмтаһар йовад, удлго көвүдиг хонр давхр герүр дахулҗ орв. Дәрк минь, орҗ ирсн ик хора утаһар дүүрң, энд-тенд тәвсн столмуд эргәд, хошаһад, һурваһад, дөрвәһәд күн сууцхана, хот эдлжәнә, әрк уул- дҗана. Нег булңд кесг столмуд залһад тәвчксн. нк-ик сахлта, лавшг мет, у болн ут хувцта улс җирһжәнә Тед- нә шууган, хәәкрлдән, стол цоклһн, чиркән харһуллһя наадк әмтнәс давҗ тусад бәәнә.

«Кувцнр» гиҗ Ока дотран бодад, кесг җнл хооран Иван Федорович Криницкиг дахад, Чапрагпн яармд до- лан хонгтан мөрнә мах чанад хулдсан сергәҗ санэ.

— Хо Ким, нааран суутн, — гиһәд, сәәхн шар күү- кн, Шагальдиновин өмнәс тосҗ ирәд, хамгин цаад шу- һуд бәәсн столур эдниг суулһв.

Хактин хазг көвүдин урднь үзәд уга, идәд уга олн зүсн хот тәвүләд тедниг тоов. Тер Эльмт күүтрин тус- кар биш, нам эцкиннь, хойр эгчиннь тускар негчн амн үг сурсн уга. Маглиниг теднә түрҗ-зүдҗәх бәәдл кел-

143

хәр седхлә, Ока үүриннь көлиг стол дораһар ишкәд, ду һарһулсн уга.

Шагальдинов, бәәдл-җнрһлиг хамгин гүн һазрарнь һатлад һарсн мет, олн зүсн тууҗ сергәһәд, Ростовд бәәх муҗгудыг, Шин Ксрмнд бүүрлсн хазгудыг наад бәрәд, шогта, инәдтә тоот келнә.

— Орс муҗг чигн, тецгә хазг чигн, теегин хальмг чнгн йоснд мухлалгдх зөв уга, — гиҗ Хактин келжә- нә. — Үнәртнь кслхлә, йосн кендчн кергтә биш, күн болһн сансарн бәәх зөвтә...

Гснткн Шагальдинов, стол деер бәәсн хар козлду- ран зүүһәд. шурс босад, гсрин эрслә шахлдҗ, күүнәс бултсн кевтә, сагар йовад, теднд хот зөөҗәсн сәәхн кү- үкнә һарч нрдг үүдәр орад уга болҗ одв.

Дарунь официанты һарч ирәд, хойр көвүнәс эдлсн хотыннь мөңг некв. Ока, Маглин эдн, ар<һ уга, күүкнд мөңгинь өгчкәд, Хактинлә юн болсиг медҗ эс чадад, дәкнәс эс таньдг балһсна уульнцмудар тенҗ, төөрч йовцхав.

— Би одакичн ик ахлач болһад, аман аңһаһад соң- сад бәәнәв, — гиҗ Маглън хордҗ келв.

Ока түүнә үгд хәрү өглго, шүрүн хәләцтә, ик.сахл- та, медәтә хазгур өөрдәд, хурһдарн дөң авад, талт-мулт келәр түүнд зовлңган цәәлһв-

Медәтә хазг Окан докъяг соньмсҗ соңсад, аш сүүл- днь, хойраһинь дахулад һарв.

— Иигҗ нег сән седклтә күүнлә харһхмн бәәжлмн,— болҗ Маглин байрлна.

Ока ду һархш. Тер һарһсн йовдлан икәр гемшәнә. «Тәмк татлго од!— гиҗ бийән харана. — Эврән зовлң үзсн деерән, Маглиниг өңгәр таравв».

Ик сахлта хазг тедниг нег герәр дахулад орв. Орх- ла — эн хазгин сахлас ик сахлта, сүртә бәәдлтә күн суу- на. Тернь — жандарм болҗ һарв- Ока дәкәд талт-мулт келәрн, хурһдарн зан бәәҗ, зөв-учран күргәд цәәлһв.

Жандарм тедниг төмр хаалһ тал туулһад, вокзалын дежурна һарт бәрүлтн гиҗ загквр өгв. Тенднь цергә ко­мендант бәәҗ, тер келв: _г

— Тана зун йовж одла. Энүнд хонхмт. Өрүндән арвн часин поездд тадниг суулһнав, эврәннь зууһан эрк биш күцхт.

147

Цергә коменданты» тер үгмүд сонсад, Ом _Иг)г ХИНЬ ЦӘӘЛһЖ ӨГВ» ^П' ^)Н /Т

— Энчн, тниклә, му күн биш бәәдлтә, гпж м лнн ннәмсклв. ‘

Маглпнд цуг улс сән болҗ медгднә- Нсг зуудән, _т,. рнь Окад таасгдна. Баахн юмнас авн талдан кү гемшэ- дг, шооддг, ксрлддг, үуртән мундаслдг улс бәәнә. Мас­лин тиим биш. Талдан кун болен болхла, тәмкәс кад ним гүрмлә харһулвч гиһәд, Окаг гсмшәхмн. Магдин нам нсгчн шүрүн үг келен уга. Тиим болвчн Окан өрчд гннгн биш. «Цааранднь ухата болх ксргтә, йос, диг-дара эвдәд керг уга, — гиҗ тер бийән гемшәнә. — Хактинлэ харһсн пир му болва. Тер юн кунь медгдсн уга. Күн бол- һн сансарң бәәх зөвтә гивә. Нег халхарн, сансарн бәосн му биш, зуг йосн чигн уга, атаман чигн уга бәәяә гидг- үзг-үзгтән тарад әрлсн мөрдлә әдл мөн. Мәрдиг адуяд эс хурахла, зерлгшәд әрлхмн...»

Цергә комендант хойр көвүг пиисрин болн харулч хаз- гудың өөр үлдәчкәд, ЙОВҖ ОДВ. ПиИСрТ, .бәӘД1НЬ, кедг КӨ' длмш уга. Тер, хазгуд тал хәләһәд нүдән чирмчкәд, хум- ха хурһарн докъя өгәд, Окаг бийүрн дууджана-

— Ңернчн кемб?

— Ока.

— Түунә нерн?

— Маглин.

— Зерлг улсин нёрднь чигн кишва, — гнһәд, пииср һочкнад инәв. Түүг дахад цуг хазгуд күржңнҗ инәлдв.

— Тадниг яһсн сән болх? — гиһәд пинср, уха тунһа* һад, өргән маажв. — А-а, сольр, биилҗ чаддвчн?

«Сольр» гисн үгәс Окад һундлта болв_у зүгар тср яе- рән һуташгон төлә, өрчән күвкәлһж, хәрү өгв:

— Чаддув!

— Чини үр?

— Бас чадна.

— Тиим болхла, биилтн! Ссләд, селгәдәр бип ин’ Өр цәәтл биилтн! — болҗ пииср закв.

— Биилшгов! — гиж Ока, пннсрин хозрң дуунас хор- дж, нсг мөслж хәрү өгв.

— Биилшгов?.. Хе-хе. .. Чини дурн. Эс . биилхлә,. маңһдур йовшгот, энүнд суухт, — болҗ пииср әәлһв.

— Өөркчн юн гиһәд бәәнә? — гиҗ Маглнн. уүриннь шүрүн бәәдл үзәд, соньмсҗ сурв.

148

АУаглнид сан, тер төрүц негчн орс үг мсдхш, юн бол- жахнг оньһжахш Ока пиперин кслсиг цугтнь мсдәд, д\- дәд. торад чадс-чидсәрн псжәд-хошад үгэр хәрү өгәд. наад бәржәсп учрар хорнь буслжана.

Маннг бнилтн гинә, — бочж Ока үүртән цәәлһв.

— Бнплтн гихлә — бииләд бәәхгов, гиж Маглич зөншәрв.

— Би бннлхшив. *

— Чамаг эс бнилхлә, би биилнәв.

— Эднчн маннг наад бәржәнә.

— Эрдмән үзүлснд юн ичр бәәдв.

Маглпн босад, амарн эврән айс дуулад, хойр парап деләд, көлән цокад, дал-ээмән чичрүләд биилв. Уудьврта бәәсн пиперин хойр нүднь күццдән секгдәд, һарарн элкән бәрчкәд, урдкасн сергмҗтәһәр һочкнҗ инәв. Хазгуд бас хәәкрлдәд, шогта шүрүн үгмүд келлдәд, дөгәд бәәнә.

— Мә, • чамд, сольр нүдтә манҗикәсн авчатн!

— Афонька, чамд иим эрдм бәәнү!? *

— Би эдничн махлата мал болһдг биләв, санснас ар- һта бәәж. ^?

— Мөрнд йир һавц гинә.

— Захас байн чигн, — болҗ негнь сана орулв. —Эд- нәс мөңг авад, әрк авч уухмн.

— Митяга, яһсн ухата күмбч’ — гиһәд пииср босж йовтл, түүнә өөр суусн медәтә хазг, пиисриг ээмәснь да- рж, суулһад, догшар келв. — Таднд ичр-һутр бәәнүй, угай? Аль хальмг-хазгудла мана эцкнр, өвкнр Хармин, Түргин өмнәс ноолдҗ йовсиг мартҗ орксн болвзат?’.- Эн бииһән зогса!

— Уга, би нанд таасгдҗана. Биилг, биилг...

Ока, хазгудын хорта, басмжта үгмүд соңсшгон болн Маглинә седклән тәвәд, эднә наад бәрлһ медлго, сүртә- һәр, донтаһар биилҗәх бииг үзшгон төлә, буру хандад, толһаһан бәрәд, хойр чикән альхарн халхлсн сууна.

«Иор урдас гинә... Иим бәәдлтәһәр эклгджәх цергл- лһн цааранднь намаг юн амрахв?.. Даңгин әмтнәс \л- дәд, командирмүдт һә болад...» Ока урднъ сүзгч биш билә, зуг эндр үзгдсн тоот.. • уульнцмудар тенлһн... күүкдәс наад бәрүллһн.,. Хактинлә генткн харһлһн... Түүнә келсн үгмүд... Соньн ксвәр хайчка.д әрллһн... Хот ууснднь дала мөңг одак сәәхн күүкн авсн. •. Аш сү- үлднь, эн... пиисрин үзүлжәх паад бәрлһьЕ .. хазгудын инәлһн..,

14'3

Маглинә хойр заһрмгас түрүләд көлсн һарв, дәкәд түүнә маңна чиигтә усн болад, ик-ик умш, хамр, халх, тальк деегәрнь һооҗв. Кәвүн амраһан авад зогсхар се- дхлә, улңхдҗ одсн пииср стол цокад хәәкрнә:

— Биил, биил, басчн биил!

Урднь гиигнәр эрлзҗәсн Маглинә хойр көл ода ээд- рәд, цогцнь нәәхләд, һарнь буугдад ирв. Тер амари айс татдган уурв.

Ока, көшсн үүрән ода үзәд, цааранднь тесҗ чадшго болад, негл Маглин бурута кевтә, ууртаһар закв:

— Зогс, амрч ав!

Маглиниг зогсхла, һанцхн пииср биш, цуг хазгуд дәкнәс биилхинь некҗ хәәкрлдв. Көвүн көшсн һаран өр- гәд авхла, Ока түүг өрчәснь татад хәврһшән һарһчкад, бийнь үүриннь орм эзләд, «биилхшив» гиҗ нег мөслсн андһаран эвдәд, негл эн комендантын хоран полыг дев- сәд цумлхар бәәх мет, догшнар, халтаһар, дольгнар бии- лв.

Маглиниг биилхд хәәкрлдәд шууглдҗасн пииср боля хазгуд, эн көвүнә һалзу би үзәд, түрүләд ормаҗ ду таср- чкад, генткн урдкасн үлүһәр альх ташлдв, сүрә өгв, орк- рҗ хәәкрлдв.

Хойр көвүн гөл болҗ көшв. Гесн өлн болсар толһа эргнә, чидл чилсн үүләр көл мәәмрнә. Көвүдин хөвәр, цергә комендант ирв. Тер хойр көвүг поездд с.уулһв.

Ока Маглин хойр, бәрәнәс алдрсн шовуд кевтә, ам- рад одв. Лозовой станцд эврәннь поездән күцҗ ирв. Та- ньдг улсан үзәд, экәршго байрта болв. Зууна командир хойр көвүг шоодҗ-шоодҗ, һурвн хонгтан вагон арчх зак- вр өгч засглв. Дөчн кү, нәәмн мөр ачсн вагон арчх эн засг, цадхлң пиисрин болн өршәңгү уга хазгудын өмн биилснәс долан деер болж. медгдв.

— Хаср-баср, йөрәҗәнәв, — гиҗ Кубрак бахмҗта- һар иңәв.

— Хала-бала, чи одачн әмд йовавчи? — болҗ Ока нааһаснь хәрү өгв. — Чамаг зууна командирт дегд зуһудлһнас көлтә, түүнә суудг һазр долаһад йовҗ, гесн- чн тес тусад үкҗ одҗ болһлав.

Вагонар дүүрң, дөч шаху хазг көвүд күрҗңнҗ инэт дв.

— Не, келен үгдән бат бол! — гиҗ Унканов аралдв.

— Икәрнь тәвҗ—хов зөөхч, баһарнь тәвҗ—нанас ар­ен нүдлһ үзхч-

150

— Кен ксниг нүдхннь һазртан күрчкәд медхвиди.

— КөвүД’ болихаҗ, — гиҗ Хечинов Лиж, үүрмүд^;нг хөрв. — Ока Маглнн хонр гседрл уга ирснд байрлх кер­на. X

— Тадниг дәкж. үзшгов гиһәд икәр әәвүв, - оол/к Самтан уульхнн нааһар келв.

— Гесдрсн болхла манд гиигн болх билә, — гиҗ Ар­ман Кубракд зуһудв. — Окаһас көлтә ода дацгин иүү- гән һарх.

— Чи. тәәһн шург, аман тат, — болҗ Маглин, эн Күднәч күүтрнн көвүн, эдниг хазгин нернд орулҗ авчах саамла, Унканов Кубракиг дөңнҗ зуһудсиг санад, хорта- һар аралдв.— Буусна — мөрч болен, буслһсна — шанһч болен, яһсн күмбчи.

—Тәәчүдин тохм зуһу болдмн, —гиһәд Хүүрә^Эльмт күүтрин көвүн Түлмҗинов Харлдаш пиш хаһрҗ' инәв.

— Не, манахс, болцхаҗ, — гиҗ эдниг Довҗ хөрнә. — Гсртәсн иигән һарад уга бәәҗ, нохасла әдл, кемклдх- дән ичхнтн. •

Орһад/лов Довҗ, кесг җил хооран эцкнь Арсинов Сернгд меклгдәд, әркин хорндс көлтә адрхдан күрәд, олн җилдән муулян эдлсиг төрүц мартхш. Орһадул ти- им үүллә харһсн учрар, Довҗ дегд бичкнәсн авн Арси- новин малд биш, хө өскәч Безугловд одҗ заргдад, цергт мордтлан тер байна отарт көдлв.

Довҗин келсн зөвтә үгмүд баахн хазгудын цүүгәг зогсав. Баахн зуур вагон дотрк тагчг болв. Эн тагчгиг эвдҗ, Хечинов саналдв:

— Мини эцк байн бәәсн болхла, Акишлә әдл сурһуль сурх биләв

— Акиш хама дасҗана? — гиҗ Козюрин күүтрин кө- вүн Омбг Цагдинов соньмсв.

— Чапрагт, окружной училищд, — гиж., Лиж дәкнәс бахтсн дууһар хәрү өгв. — Эх, нанд ном дасх арһ өгхнь, багш болҗ һарх биләв.

— Багш болхар бәәхлә, Шарап-ламин Т<өлд мөргхмн биләч.

— Кубрак, дәкәд эклхәр седҗәнчи? — Довҗ Ункано- виг бас хорта үгмүд келхлә, бахлуринь базһхар бәәх мет, күнд нудрман түүнә ээм деер тәвб. — Эпдрәс авн бидн цуһар ни-негн, ах-дүүһинәр бәәх зөвтәвидн.

— Тиим-тиим,—болҗ Иловайск станицин хазг көвүн

151

Лльчннов Марсе зөвшәрв. Түүнло хамдаи _Ис1 сшш иовх Манджи ков Неко до ноли: ' ¹

— Мана Зундовск күүтрт Харти гидг бмш баш Түүнлә харһад күүндсно хөөн чсеҗ уудад, делкә дс? болжах тоот сәәхн ил медгднә. '

— Нер-уснв кемб? — гиҗ Она соньмсв.

— Канунов .. Канунов Харти...

—Түүгичн полковник Ушаков аштпь буһшт суулһна^ гилә, — болҗ Кубрак хажуһас күүндврт орлнв■ — Ма- над нрхдән тиигҗ келлә.

— Ушаков гисн кедоб? — Козюрин күүтрин баахн ха- зг Омбг Цагдинов, тер күүг эс меддгтән ик бурута кевтә. энд-тендән хултхлзв.

— Ха, ха, Ушаковиг таньдго күн бас бәәдви, — гиж Унканов лугшҗ инәв. Тер — Великокняжеск окружной атаман. Мини эцкин нәәҗ, манаһур даңгин ирнә. Худл гихлә Мәркләс суртн.

— Тернь үнн, — болҗ Урусов толһаһан гекв.

Эн вагонд цуг а^вн һурвн станицин нөвүд йовна. Ку- үндвр, Унканов Кубракин’ дөөглсн үгмүдин хөөн, дес- рнь ус кесн цогла әдл, унтрҗ одв.

Баһ наста хазгуд ачсн поезд деед үзг хәләләд даңшн гүүһәд йовна. Сал тег, Тең һол, өссн-боссн һазр-усн ард ууҗмд үлдв. Көвүд түрүләд сергмҗтә ду дууаад, наад- та-инәдтә шог келәд, йк өргмҗтә йовла. ^хол_г

җх дут.ман, эднд гейүртә тоолвр орад, күн болпна өрч түңщж өвдв.

Темдг уга иргч, хазг көвүдт ю белдвч?

6. «

. Поезд Польшт күрәд, Люблин гидг стани деер зогсв. Баһ наста хазгудыг вагонаснь буулһад, мөрдннь уну лад, цааран тууһад һарв.

Йирн дуунад йовад, эдн Янов гидг бичкн балһсар орж ирв. Энүйд 14-гч әәрмин корпусин, 1-гч Тсцгз диви­зии, 9-гч Тецгә хазг нолк зогсҗаҗ.

Баһчудыг зууна вахмистр болн тедниг хэлэх дядьк- закрач тосҗ авб. Хуучн, маштг казармудас хол биш бәә- сн ик талва деер зерглүлҗ зогсаһад, нер-усинь дуудЖ диглв.

Тснгр үрглҗ үүләр бүркәтә, намрпн нигт хур орҗа

152

на. Эргндк һазр шалдрц бальчгт хүврж, зуг эл 1ви, тавшлһиае көлтә, чочуп болҗ хатурсн, хазг кәвүдт нсв- чк һәәвһә.

Түрүләд зууна вахмистр үг келв. Түүнә догшн ДУ^г1’ книтн хәләц баахн көвүдт әәмшг үүдәв. Вахмистрин да­ру көвүд хәләх дядьк шүрүтәһәр за кв:

— Ода казарме орад, бәәрәп . эзлж. автн!

Көвүд, һоста көләрн шалд-шалд ишкәд, маштг-маш- тг казарме тал адһҗ гүүлдв. Ока, Маглин, Самтан эдн зерглэд бээр эзлв.

Казарм дотрк харңһу, аһар күнд. Үмкә тоосна, шивр- тә цуглан үнр һарна, бәәдлнь, казармиг шидрхн сулдхж. Үрглҗ модн нар бәәнә, деернь девсх чигн, дерлх чигн үга. Казармин иргд овалһата солом бәәҗ, түүнәс көвүд гертәсн авч һарсн матрастан, дердйн чикҗ авцхав.

Деерәс дусал нар деер, пол деер дусна, цандг хура.д гер дотраһар гүунә.

Баһчудыг девскр, дерән күцц ясҗ авад уга бәәтл, һа- заһас нег әәмгин хазгуд, ,урднь цергт одсн улс. ниргәд орж ирцхәв.

— Не, манахс ямараң бәәнә?

— Кен гер авб, кенә күүкн хәрд мордва?

— Лола намаг күләҗәнү?

— .Тендәс һархин өмн мини эцкиг үзвчи? Зүс-зүркнь ямаран?

Баһ наста хазгудын толһа деер сурврмуд, суулһар орсн хур мет, асхрв. Станиц, күүтр болһнас таньдг кө- вүд йовцхана, тедниг таньдг ах хазгуд иигән авч һарад. өрк-бүлиннь, гер-малынңь, хаша-хаалһиннь тускар мөш- кҗ-мөлҗж. сурна.

Унканов Шонҗ, Кубракин ах, бас энүнд церглҗәж- Тер дүүһәсн, олнас нанд төрүц нуувч уга гисн бәәдлтэ, цугтадйь соңсхж. соньмсв:

— Мана баажа, урдк кевәрн станичн атамана дарук бәәһәйи?

Кубрак юн 'гиҗ хәрү өгхән олж, эс чадхларн, ахмннь өмн бурута мет, хуухан мааҗв.

— Т$на эцк Замблиг, атаман Николаев Сәәхәтә хам- днь ширәһәснь авад хайчкла, — гиж Довж, төмәр хәрү өгв.

— Ксн?! — болҗ*Шонҗ, негл түүнә эцкиг ачта көдл- мшәс буулһснд эн хазг көвүд бурута тгсвтә, чаңһар хәәк- рв.

153

• — Кен болх билә. Олн-әмтн, — гиҗ Ока Орһадул виг дөңнҗ, эндэснь келв.

— Чи юн нохан кичг билэч?

— Хазгуд, арһулдтн, — болҗ, чинрин төлә, хойр са* лан харадан җивр һарһҗ урһасн, эрән дунд наста ха_)г эдниг хөрв. — Түрүләд һазр-уснаннь зәңг соңсцхай.

— Арһулдхшив, — гиҗ Шонҗ хәәкрәд, дэкәд дүүһа- сн сурв. — Мини Абуня ямаран бәәнә?

Вагон дотр йовад, бүрү бух кевтә, хаҗудк үүрмудпк деерлкҗ, өлкәдҗ йовсн Кубрак, ахан зәңг сурх дутман, эрчмнь хәрсн деесн мет, толһань һудына.

— Абуня хадм эцкәсн зулад, төркән орад әрллә, - болҗ Урусов Мәркл цәәлһв.

— Яһад зулҗ йовхмб?

— Эх, Шонҗ, залунь хазгт мордсн бер яһад хадмэц- кәсн зулдгиг меддговчи? — гиҗ харадан җивр сахлта за­лу тачкнҗ инәв.

Окад тер хазгин сахл икәр таасгдҗана, «насм немсн цагт тиим сахл урһанав» гиҗ күсл кеҗәнә.

— Би түүг хәрҗ ирхләрн чашкар чавчҗ алнав! —оо- лҗ Шонҗ һалзурв.

— Кениг? Эцкәний, аль гергәний?

Шонҗ эн үгд хәрү өгч эс чадад, хахад-цахад одх.та, Платовск станицин хазг Малунов Чумат сурв:

— Тегәд ода мана станицд кен атаман бәэнә?

— Нембриков Пахут, — гиҗ Ока хәрү өгв.

— Пахут — чик күн,—болҗ Малунов байсв. — Әмт- нд невчк гиигн болх-

— Чумат, Николаев юуһарн чамд таасгддго бнлә? — гиҗ Шонж, учрсн ичр-1һутран далдлхар бәәх мет, күүн- дврән сольҗ, Малуновас догшар сурв.

—■ Сәәхәлә әдл авлһч, сәәчүдт зуһуддг, харчудт деер- лкдг күн мана*Сал теегт берк болх.

Ока, эн дундын наста болвчн, медәтә күүнлә адл, це­ни, үнн үгмүд Келжәх Малуновд ханҗ, тер атаманас засглгдсн засган сергәҗ ухали. Городовиков алң болв: хазгуд дунд иим ил үгтә, сансн тоотан чикднь келдг улс бас бәәснд.

Харңһу, герл тату, чиигтә казармур орҗ ирәд, эврә станицмүдин көвүдиг шуһу шуһуһар, булң булңгар сал- һж авад күүнджәсн хазгуд, Шонҗ Кубрак хойрин хоор-

154

нд болен йовдлар соньмслһ ксһәд, цуһар баракин дунд баглрла.

Түрүн церглжәсп хазгуд баахн көвүдт, ода дәкнәс кпнһән авх зав өглго, сурврмудыг асхад хаяд бәәнә. Икә- рл гер-бүлән, элгн-садан, һазр-усан санжах бәәдлтә.

Зөвәр күүндснә хөөн, одак эрой дунд наста, чпнрия төлә сахлнннь хойр үзүрән харадан җивр һарһж, эләдәр урһасн хазг өргмжтәһәр хәәкрҗәнә:

— Нс, түүкә көвүд, хавтхан гүвтн!

Баһ наста хазгуд түрүләд түүнә кслснә утхинь медл- го, тагчг болҗ одхла, талдан нсг медәтә хазг цәәлһжә- нә:

— Хонхолжинов Ноян чик келҗәнә: дядьк тадниг би­ча генүлтхә гиһәд, чикнәстн баһар таттха гнһәд, сурһмж сәәнәр өгтхә гиһәд, түүнд әрк тәвҗ өгх зөвтәт.

— Дядьк-закрач мана хавтхиг гүвәд авчкла, — болҗ Ока, цуг хавтхан көлврүлҗ үзүләд, ах наста хазгудын өмн буру һарһсн кевтә, теднүр гейүртәһәр хәләв.

— Мә, чамд! Кишва чонмуд манас түрүлчкж! — ги- һәд Хонхолжинов һуян ташад, Һундл төрҗ хәзкрв.

Иигҗ хазгт цергллһн эклв.

%

Казарм дотрк йир киитн. Модн нар хату, солом чик- сн матрас тус болхш, сүүҗ, хәврһ, нурһн өвднә. Деерә- сн хучсн бор өрмг угала әдл болҗ медгднә.

— Ока, нааран кевт, — гиҗ Маглин эрнә-

— Уга, Ока, нанур шахлд, — болҗ Самтан уульңнҗ сурна.

һурвн көвүн, дулан болтха гиһәд, бөөр-бөөрән харһу- лад кевтнә. Өрүнд босхла, бадьята усн шуһрмгтад көрч одсн бәәнә. Тиим киитн усар көвүд нүр, һаран уһана.

Нам, ядхдан, хотнь сән болх яһна. Чнигтә^хар өдмг, түүгән һуйрин кевглә харһулад болһдг бәәдлтә, ншклң хавстн, шиңгн хаш, буслһсн усн. Өгдг махнь зовлһ бол- чкад, үнәртнь келхлә, хальмг күүнә шүднә зава һарһшго бичкн — негхн моһлцг. Өдртән өгдг хотнь болад бәәснь тер. Буда болһсн хәәсндән цә чанна, тер учрар цәнь зута өңгтә, му амтта.- •

. Окад зүүдн орв. Тер Манц һолын көвәһәр, сәәхн но- һа ишкәд, теегин каңкнсн аһар киилбд, амрад йовна. Көөстҗ цахрад дольгалҗасн Манц һолын усн генткн шуһрмгт хүврәд, өрмтәд мөсн көрнә. Көвүг эднә уряднпк

155

Куличкин ардаснь түлкәд. тср киитн уснд х нһана.

һолд унсн Ока, усн дсгд кннтн болад.' махмудыннь ӘМН тасрад, көлнь йоралд күрч өглго, цэәлзәд, йосндан чивж, йовна. Дигтә эн саамла нег сәәхн күүкн Манц Һо- ,1ын көвәһүр ирәд, һаран уралан суңһад, көвүг бийүрн докъялж. дуудад орксн. Ока уснас хүүрә һарч ирәд, тер' әм аврсн күүкнә өмн сөгдж ханлтан өргнә.

Күүкн, нернчн кемб? — гиж, Ока сурна.

—Занда

— Тниклә би чамаг таньнав.

— Хамаһас?

— Н-амаг хазг псргт морджахд чи Ик Буурлд бээ-

0и чамаг таньхшнв, мсдхшнв. — гнж күүкн хэру- дш> нсннж ннәнә. и»...» V,

Мсдх .знвтәч. — болж Ока цәәлһнә. Нанур аә- ләһод жввлнәр ннәләч.

Эндүржжмч. тссгни хазг кевүн. — Күүхн ииьк кслчкрд, кввкр иаПан ү\‘лн л^'ср һарч сууһад, нисәд иовж ^0ЛВ'-- Занда. Яһад наиас :.улнач?Г- болж ардаснь Ока

Күүкн харү вгхш. Түүна шнгдәч эрэтә синтцн днн хорма, хазг полкнн туг мет» аярхн салькна аи;т да- хҗ дәрвкнә- Күзүнәсн авн белкүси күртлән уйсн таң п / һан товчмуднь нарнн гегәнд дервн үзгүрн толь цацҗ солңһтрна. Зандаг авч йовх үүлн холжх дутман, күук- нә шигдәч эрәтә синтцн бүшмүд улан лаацк оиизд х^в- рәд нухмр алтн кевтә иәс гичкәд, уга болҗ одв.

Ока үүлнә ардас көөлдәд зөвәрт гүүв, болв тер алдг ишкәд, дәкәд кннтн уснд унв. Манц һолын мөстә усн ур- дкасн үлүһәр махмудынь хәәрж даарулв, щүдинь хавжң- нулв.

Ока тер зүүднәсн чочад серәд ирхлә, хойрулхн кевт- нә_к өөрк үүрмүдйннь негнь уга. һарарн иләд түүчә бәәр шүүрхлә, Самтан угань илдкгдв. «Эн яһсн болхв»,—гиж ухалад, Ока, ээм деерәсн шувтрсн бор өрмгән хәрү та- тад, даарад бөгчисн цогцан хучв- Маглинә ермгиг бас чнклв.

Цааранднь Окан нөөрнь күрч бэәхш. Эргндк хазгке* вүд сүүкнәд, хораднад унтад кевтнә. Зәрмсмь/ өитк дәәнә сурһулян зүүдндән үзжәх бәәдлтә. НӨӨР’»Г вч, довтл, һәрәд» гнҗ хәәкрцхәнә. *“ ^ча*

156

Знвэр болад казармип үүдн җаагҗ ескгдәд, нсг күн орад прв. «Эн ксн болхв?» - - гпһәд Ока чикән өгәд чиц- нв. Самтан бәәҗ. Тср бәәрпдәп ирәд кевтв.

■ Чп хамаран одвчи? - болж, Ока үүрәен пшмлдж. с\рв.

-Ях-ях, --- гнхәе оцдан хәрү Самтан өгсн уга.

Гсмтвчн? - - Ока тохаһан түшҗ өидәһэд, үр көвү- ноннв маңна бәрҗ үзв.

Самтан гснткн, дораень хорта моһа хатхсн ксвтә, өс- рҗ босад. модн нар дор тәвсн һосан татҗ өмел уга, кәл нүцкәр һазаран һарч гүүв. Ока бас адһҗ боев, хөңглдң- гор һосан өмсәд, бор өрмгән ээм деерән көдрәд, үр кө- вүнаннъ һоенг авад, ардаснь һазаран һарв.

Казармас зөвәр тедүкнд Самтан чомпаһцд сууна. Ока түүнд 'һосинь өмскв. Көвүн хәрү суув-

— Ях, ях, элкм,.— гихәс талдан үг Самтан келхш.

һанцхн Самтана биш, эн му хотас хазг көвүдин ик зууһиннь элкн өвднә. Элкн өвдсн деерән шар буслна, тер цагт нам тесж, болхш. -

Әмд күн — арһта гиһәд, көвүдшаран дархин кергт, казармнн эре цаһалһсн цердәс мааҗад иднә, арһан ба- рхларн келәрн киртә эре долана. Түүнәс көлтә. казар- мин эре, йириндән алг-цоохр юмн, ода, цецг ирсн күүнә , чирә мет, зута бәәдл һарв.

Энүг үзен урядник Куличкин, дегд уурлхларн,- түрүн харһсн хазгиг хаһад алн алдв, нагаһан герәснь һарһҗ авад, хүрүлж, хәәкрв: -

— Мал-адусд! Кирс уга элмрмүд! Буру келтә анднр! Сольр хальмгуд!

- Хәәкрҗ-хәәкрҗ невчк номһрад, тер закв:

— Казармин эре иддг өлн күн, хойр ишкм уралан һар, ма-арш!

Көвүд дундас негчн күн уралан һарсн уга. Тиигхлә урядник, нурһнь маштг болсар, захд зогсдг Ока Маг- лин хойрур өөрдв.

— Городовиков, кедү пуд церд идсән кел! — гиҗ урядник Куличкин хәәкрв.

— Тана зергәс, би церд идхәр дурм икәр күрсн бийнь, шаңһа казарм эвдҗ болшго гиҗ тоолад, нам ке- ләичн күргсн уга биләв! —• болҗ Ока, талт-мулт келәрң хахн-цахн нег кииһәр хәрү өгв.

Эрәдләд зогссн хазп көвүд, теднә бәәдлнь кедү күнд болвчн, Окан өгсн хәрүһәс пиш хаһрад инәлдв.

157

— Буру келтэ анднр, ду тасртп! Инэлдх юмн уга. Городовиков чнк келҗәнә: шацһа казармиг мерэд керг уга!

Урядник Кулнчкинд Окан хәрү таасгдсн бәәдлтә, тер цаарандпь Маглннэс сурв:

С ал ынов, чн кеду чиннур церд идвчи?

Маглпннг хору өгтл, теднәс хонр кун һатц бээсн С ам­та н доран мошкрад, кслкәрҗ келв:

Тана зергэс, панд тиигэн одх зев егтн. — Чульчи* нов зевәр тсдүкн бээсн ксер оддг һазрур өргәрн заав.

— Ду таср, сольр хальмг ! — болж, урядник Кулич- кин һалзурв. — Би чамд цаг биш цагла нужник тал гүү- дгичн үзүлсв!

Самтана хар чирә цәәж одв- Көвүн урядникәс ээжсу- рдәд, хойр өвдгән хавчад, дердәһәд зогсв.

— Чн, чи, кирс уга элмр, церд идеи бәәҗч! — болҗ урядник Чульчиновин ерчэр чичв. — Шулуһар курз ав- ад, мернэ хаша тал ту Өдрин дуусн һанцарн бог-шег арчхмч! Хот угаһар!

Самтан амрад одв, тер шуд һарад гүүв. Зуг мөрнә хаша тал биш, кеер оддг һазрур.

Урядник Куличкин байн кулакудын көвүдиг онц йил- һв, хальмг-хазг көвүдиг онц -һарһв. Орст шаҗни сэн өдрмүд дала, тер өдрмүдт хальмг- хазгудыг чееруд уга- һар харулд тәвнә. һанцхн тер биш. Мухлаллһна тускар келэд керг уга. Орс хазгуд амрад кевтхлэ, хальмг хазгу- дар мерно бог-шег арчулна, казарме дотркиг ахулПна, кеер оддг һазр цеврлүлһнә, хог-бог зөөлһнә. Амр-заян уга. Ямр дүңгәһәр седклән тәвәд, гүҗрәд, шунад кедлен бийнь— сэн нерн уга. Захан негнь хәәкрнә, наад бэрнэ, му келнэ:

— Эй, сольр нүдтә хальмгуд!

.— Хей, буру келтэ анднр!

. — Альков, кирс уга элмрмүд!

Эн тоот мухлаллһ, наад бәрлһ үзәд, Ока нег меслж шиидв: дәәнә сурһулян сәәнәр дасх кергтэ, мерндэн — һавшун, буудан — мергн болх кергтэ! 'Тер цагт эн зова- !һачнрин емнэс зөргтәһәр хәләҗ болх!

Ока зууньрҗ сурһулнн ард орв, удлго сээнэр умшдг, бичдг дасв. һавшун мерч, мергн хаһач, нэрн чавчач нер зүүв.

Урднь хаана өрк-бүлин цол тохнятаһар келҗ эе чаде-

158

нас көлтә нудрман үзүлдг Куличкин, ода Окаг хазг-ха- льмг көвүднн өмн үлгүр.кеж, келнэ:

— Городовиковиг хәләтн- Нурһарн таднас. цугтаһа- стн маштг, болв билгэрн кенэстн чигн деер. Альков, Го­родовиков, эн махлата малмудт бура яһж, чавчдгиг үзү- ллч!

Ока. хумс-хурһан тәәрәд, эврә һазран Дурноселовкин Дубяга Богун Лекодимович орст нәәмәдләд, терүнәс. һарһҗ авсн мөңгәр болн ах Бадминнь дөңгәр, зүн ар кэ- лнь булг чнлм хар мөр хулдж. авла. Тернь сән гүүдлтә бәәҗ. Наадк эрдминь, мөрнд һавшун Ока, бийнь түүнд дасхв.

Кнрс тәвәд хатхсн бурасиг Ока, чилм хар агтарн до- втлн новҗ, килһ хурц чашкарн хойр талан хүрүлҗ чав- чад, негнгчн алдлго давад йарад одна. Ташр деернь, Окан чавчсн бура, наадк көвүдинлә әдл, уралан, хооран, хажукшан далҗиҗ унхш; эс чавчгдсн кевтә, ормдан зө- вәрт зогсҗаһад, генткн көмргдәд тусна.

—Унканов, эрдмән үзүл! — гиҗ Куличкин закна.

Кубракин эцк станичн атамана дарук бәәхдән, хазг цергт мордх көвүндән олнас сән тохмта мөр авч өгхәр, нерн болтха гйһәд, аду өскәч Иван Яковлевич Королько- вин ах адуч Манджиков Эрнцнд-зөв-учран күргәд,'бәр- цән бәрәд, цевр английск тохмта, кер агт авч өглә. Ун­канов урядникин заквр соңсад,’талдан негчн хазгт уга, дор ормдан зогсҗ эс чадад, туруһан чавчн биилҗәсн кеериннь җолаг сулдхад, белдк чашкан шүүрч авад, тол- һа деерән хүрүләд, уралан хагдад һарв.

Хурдн кер үүд-түүд күрлго, хатхсн бурасин нег захас талдан захур довтлад һарад одв. Чаплин ир күрлго шо- валдад үлдсн дөрвн-тавн бура үзчкәд, Куличкин һалзу- рв:

— Унканов, тер бурасичн кен чавчхмб?

— Урядникин зергәс, мини мөрн... — гиһәд эклхлә, командир баахн хазгт цааранднь келүлл уга, басж. хәәк- рв:

— Мөрн бурута биш, чини мәтхр пар бурута.

«Эцкм атамана дарук бәәсн болхла, чи нанла талда- нар күүндх биләч», — болж. Кубрак дотран хордв.

— Эй, кирс уга андн, дәкнәс экләд чавч, — гиҗ Ку- • личкин закв. — Кёмр эн саамд цуг бурас эе чавчхлачн, мөричн авад Городовиковд унулчкхув.

159

Вп кесрән Хар Дааһна Хәбпһин нохад биш, хаана элчд өгшгов, болж Кубрлк аралдв,

Хазг кәвүдип хальмгар келсиг урядппкд орчулад эг- чәсн дядьк-закрач Буушк Доштапов Упкановин суд үг- мүдвг, эвииь олж орчулад, түүг засглапас гстлгв.

Урядпикәс дару-дарунь засг боли июодлһ үздг Куб- рак. Шар Булгип күүтрин Чокинов Лаврев эдв, дегд хордхларн, Окаг Куличкпнд өглһ өгәд, түүнә өмн зуһу дад. уряднпкәс сән нср эдлнә, түүнәс магтулна гиси зә- цг хазг көвүд дунд тархав.

Маглнн, Довҗ, Лиҗ эдн эн зәңг соңсчкад, Окад ме- дүлл уга, тпим зәңг кен тархасннь медҗ авчкад, тср ул- сиг эврсән засглх болҗ хоорндан үгцв.

Күн зовлң үзх дутман — һазр-усан икәр сандг бәәж. Нег үлү — хавр болад ирхлә.

Эн Польшин һазрт, Сал тееглә ддл, тоһруд бас нисҗ ирдг сәнж. Тоһруна ду соңсад, көвүд йосндан үрүдәд ирв. һалун, нуһсн, хун чигн нисҗ ирцхәв, болв наадк шовудас тоһруна дун дегд уйдлһта седкЛ орулна. Юд- гад гихлә, тоһрун, тоодгла әдл, теегт үүрән ясна, өндгәа тәвнә, негхн, хойрхн һууҗмул дарҗ һарһна-

Өдртнь тоһруна ду соңсҗ ирәд, хазг.көвүд асхндиь һашудҗ дуулна:

һалун-шовунь доңһдна, һазр-уснь сангдна..

Эн саамла Сал тег нүднд үзгдәд, эң зах уга аһунь. ээжин у-сәәхн седж кевтә, делврәд, налаһад харгдна. Лу сард болдг хальмгин шуугата сән өдр — Иаһан, моһа сард мәәлҗ ниргдг хөн-хурһн, мөрн сард намчлж цецг.ь дг бамб цецг — цуһар-цуһар эднд сангдна.

Теднә зәрмсиннь нүднәс нульмсн заядар һоожна, зэр- мсиннь өрчәс түңшси Дун алдрад һарна. Арһта болхЛа, эн муульта дәәнә сурһулиг хайчкад, теегән орадзулх ду­ри күриә. Зуг хамаран однач? Нисхәр седхлә — живр уга. Седкл, санаи—тенд, сәәр-сүүр — энд.

Күүнд хамгин хәәртә юмн — сулдхвр бәәж’. Сал тее- гтән эдн, эн хазг көвүд, яһж бәәдг билә? Адү өскәчнрт. баячудт заргддг болвчн, өргн теегиннь эзн бңлә. Дурта үзгүрн довтлдг билә, нәр-наадн болхла'дутадго било.

160

_ Яһсн сән болх? Эн бәрәнос мөлтрҗ һарад, баахн зуур болвчн, нам нег агчмд болвчн бийән сул, йоста күү- нд, тоегпн эзнд тоолсн болхнь! Зуг тиим эв-арһ уга. Ор- Ьҗ болшго. Орһад хальмг хамаран одхв? Гер талан хә- р_Әд, күүтртән прхло — бород авчкх. Бәрҗ авсн хөөн— _түүрмд суулһх. Түүрмд суухла — энүнәс дор болх, көл- дән төмр чөдртә, һартан дадгин күрзтә, чичүрто^ нурһан өөд өн долго. наснаннь туршарт киитн үзгт көдлх кергтә.

Кубрак ннгҗ санх дутман, чсеҗнь уутьрад, орчлң альхн дүнгә болҗ медгдәд, нарта делкә хар тамд хүврси болна.

Нсг дәкҗ Унканов, дядьк-закрачиг һанцарн бәәхинь гетҗәһәд, түүнә хораһур одв.

— Кубрак, чамд нааран ирх зөвшәл кен өгвә?! — болж, Доштанов уурлв.

Хазг көвүн хәрү өгхин орчд хавтхасн арслңга цаһан таалюр һарһад, дядьк-закрачин һарт атхулв- Доштано- внн уурнь доран унтрад, маасхлзҗ инәһәд, җөөлнәр, эцкинәһәр сурв:

— Керг бәәхлә кел. Бидн хальмг улс, нег-негнәннь зөв-учр хувацх йоставидн.

— Шонж, тал одх санатав, — гиҗ Кубрак хамр до­ран келв.

— Хм... күчр төр, күчр төр, ^:— болад Доштанов бич- кн хора дотраһарн нааран-цааран йовдңнв.—Ур^дникәс зөвшәл уга, бий деерән дааҗ йовулҗ чадшгов. Куличкин ямаран күүһинь эврән меднәч... Дәкәд болхла, ахчн энүнәс дөчн тавн дуунад бәәнә.

«Хәәрн мөңгм», —< гиҗ Кубрак һундл төрв- Көвүн ахурн яһад болвчн күрәд, эн бәәх-бәәдлән келәд, цаа- ранднь урядникин баслһ, даҗруллһ, мухла дааҗ чадш­гов гиҗ зарһ бәрхәр шиидлә. А^һта болхла, Шонжар дамҗулад Куличкинд өглһ өгәд болвчн, эврәннь бәәх бәөдлән гиигрүлҗ авхар шиидлә. Тегәд эн дядьк-захра- чд дүрүлсн мөңгнәсн 'һурвн арслң сурҗ авад, манһдур- тнь нааран ирҗ, санаһан күцәхәр седж. йовснь эн.

Доштанов Буушк хазг көвүг мөңг сурҗ авхд тер хара зөңдән эс ирсинь медлә, Ташр деернь, көвүнә хәләцәр, түүнә орчд ямаран тоолвр бәәхиг, тер юн шиидвр авсиг тааһад, бодад медлә. Кубракиг тагчг болҗ одхла, Буу’ шкурдкасн ээлттәһәр сурв:

— Ахурн юн кергәр одхар седләч?

Кубрак пол шаһаһад, хәрү өгсн уга.

6 Балакаев

161

Доштановд мөигәи дүрүлси бяһчуд луидас хампж элвг МӨШТӘП1, зп Ункапов. хамгин угатянь Городов» ков. Бүушк ода Кубракин тер мнкгнәс ик чуүһинь »-■ болвчн, өрәлннь мсклж, алдулҗ авх цаг ирсиг мсдн

- Мана хоорнд нуувч бәәх зөв уга. Би чини иски». Замблпг мсднәв, тал-талдан станицд бәәдг болвчи, хо’ орндан өөрхн үүрлж йовлавидн.

— Та МIII!II ЭЦКИГ ТЯНиДВТ? — ПоЛ ШаҺаҺаД ЗОГСЖИ' сн Кубрак, харңһу әрчнь, нарни толян туссн мст, саруг дад, байрлад одв.

— Мсдлго яах биләв, — гиҗ Доштанов бахмжтаЬр инәв. — Хе, хе, кедү дәкҗ бидн хойр демнәд Хар Дааһ- на Хәбиг гүвдсн болхув.

Буушкинә келсн үгмүд йир төв тусв. Хазг көвүнз чи- рә герлтәд, иткмҗтәһәр. сурв:

— Үнәртән Хәбиг гүвдҗ йовлта?

Дядьк-закрач һооднь хәрү өгхин орчд, эн көвүвә *р- чдк шарх деер давс тәвхәр, уутьхн хора дотр талын кун бәәх мет, Кубракин чикнүр өкәҗ шимлдв:

— Городовиков Окаһас көлтә таднд амр-заян уга. Нег үлү — чамд.

— Тер урядникд өгДһ өгч гисн үнний? — болҗ Унка- нов, эврән эн зәңг тархасан мартҗ, бийинь йосн күүнд тоолсн ачурта дядьк-закрачас, негинь йилһхәр соньмсв.

Урднь тиим зәңг эс соңссн Доштанов алдг болад «ху- дл» гиһәд келчкн алдв, зуг цаглаһан серл авад, эн кә- вүнә мөңгиг алдулҗ авх эв-арһ эврән ирлцж йовхд банр- лад, тер байран дарад, элгн-садни седкләр келв\

— Кубрак, наснчн одачн баһч. Нуувч болһннг еекд- мн биш.

Дядьк-закрачин эн үгмүдин утх медәд, Унканов ад* һҗ сурв:

—- Окала әдл, сән нүднд үзгдхин төлә, юн кергтә?

Городовиков мөрндән һавшун, буудан мергн, жидтон төв, чашкдан төм төләдән урядникд, вахмистрт таасгД' дгиг Доштанов йир сәәнәр меддг болвчн, эн көвүнәс мз- ңгинь алдулж авхин кергт, теҗгәһәр хәрү өгв:

— Хоосн ухр — амнд багтдмн биш-

— Кедү кергтә? — болҗ Кубрак адһв.

— Урядникд—тавн, вахмистрт — арвн, хорунжнйд— арвн тавн, сотникд — хөрн, — гиж дядьк-закрач нәр инәв.

— Цугтаднь өгхмби?

162

— Чини дури.

— Танд кедү огхмб? — болҗ Ункаиовд генткн санан орв.

— Биди эврә улс бәәнәлмн. Дәкчэд болхла, эврэн үзә- мсдэ бәәнәч, би сотникэс тату бпшпв. Урядникнь чиги, вахмистрнь чиги, хорунжийнь чиги, сотникнь чигн мини кслснэс һархш, кениг өөдән һарһх, кснд ачллһ өгхиг пан­да зөвшәлнә, — гиж, Буушк чинрән медүлв.

—Тегэд Ока танд атхулсн болвза? — Кубрак дсгд ээмхлэрн, Городовиковд цань уга дурго болен учрар, ил- днь сурчкв.

Одахн күртл эцкләнь әдл җөөлнәр болн ээлтәһәр кү- үнджәсн Доштанов чирәнь хүврәд, хар күрңтәд, гурэннь судцнь һолиһәд, нүднь улаһад, генткн хәәкрҗ закв:

— Хазг Унканов, гертәсм һарч әрл! Дәкҗ нүдндм уз- гддг болвзач?

— Дядьк-закрач, мини буру, мини буру, — гиҗ Куб- рак Буушкин өмн сөгдәд, «һар» гиһәд уүднур заңһсн Из­ринь шүүрч авад, орс гелңгин һар үмсжәх көгшн эмгн кевтә, альхинь, нурһинь сели үмсв. — Хәәртә Буушк Бүтцинович, тер танд дүр.үлсн мөңгнәс арвн арслңгинь... уга, арвн т.авн арслңгинь автн... зуг, зуг. •. буруһим тә- вҗ хәәрлтн... засгла бичә харһултн... Таниг мини эц- кин өөрхн таньлв гихләтн иткәд...

Доштанов көвүг көөҗ һарһхан, аль тер арвн тавн арслңгинь авхан йилһҗ эс чадад — яһдм-кегдм гиХэ- һәд, әвртә шиидвр авб: тер мөңгн нанас холд одшго, эн баахн хавгиг сәәнәр сур'һх кергтә. Ода мөңгинь авхла, һәргтә .юмн, талдан улст келчкх, көөһәд һарһчкхла.. • дәкәд эрк биш ирх... Эцкнь, амарн пүүгәд бәәхәс биш, кергтә күүнәннь өмн, шург нохалз әдл, һульдрдг билә, өлн мис кевтә, зуһуддг билә... Альмн ишәсн холд ундмн биш,. .

—Мөн, эцкләчн өөрхн таньл, үр биләв. Зуг Замблас һарсн урнь бийән 'һутах гиҗ санж,асн уга биләв...

— Би таниг һутахар биш, би таниг бурхнд тоолад. ■.

— Йов, йов!!. Йовад келсн үгиннь утхиг ухалад хәлә, — болҗ Доштанов шүрүтәһәр келәд, Кубракин теврҗә- сн һаран татҗ сулдхад, үгинь таслҗ, дәкнәс үүднүр заав.

Унканов, арһ уга, өвдглсн пол деерәсн босад, дядьк- закрачин уутьхн хораһас бөгчиһәд һазаран һарв...

163

Окан дацгин күсл — сурһуль дасх. Зу, _{т1п |)(кг}, ордг негчн өдр учрсн уга. Дәкәд Эльмт куутпг шкоЛ' кгдхлә, Ока ар.вн нәәм күрси хазг көвун база Тгр рар. умшдг, бичдг, то-эсв дасдг улст эн икәр баход

Кривицкий Иванпг дахад Чапрагин яармд долаизд. гт мөрнә мах хулдхларн, ■ Ока гимназистир узлә, теът-, цогцлань ирлцсн, гилвксн цаһан мөңгн товчста хар хувп. тошисн нүүрдә, өндр ората картуз үзәд, икәр җилвш эднлә әдл хувц өмсәд, геснә теҗәлин, ээмин хувцна те- лә әмтнд мухла болл уга, сурһуль дасхнь гиҗ бахтла.

Түүнә хөөн Супруновин адунас хәрҗ йовад, Шанһа тагтар һарад, Чапраг станицәр орад, экдән цә, тоһш, дү- үнртән кампадь, балта авх седвәртә нег лавкур орад ир- хлә. Арсинов Акиш түүнлә зөрлцәд бәәв.

— Ока, менд, — гиҗ Акиш түруләд мендлв.

— Менд, — болҗ, Городовиков хәрү өгв.

—--Буру келтә орсин аду хәрүлхәр, эцкиннь орм эз- ләд, мини эцкин үкрмүд хәрүлсн болхла, чамд олзта бо- лх билә, — гиҗ Арсинов санань зовсн бәәдлтәһәр к.елв.

— Яһсндан олзта болх билә? — Ока Акишин ухаг йилһхәр сурв.

—' Нег цусн-махн, нег келн улс бәәнәлмн бидн

— «Му элгнәс -— хәр күн дёер», — гиҗ Ока хозрв.

Городовиковин келсиг төртән эс авсн бәәдлтәпәр, Акиш бас үлгүрәр хәрү өгч һольшглв:

’— «һарлцснасн цөкрхлә -— һазр болдг, тәрлцснәсн цөкрхлә — төмр болдг».

Ока цааранднь мана хоорнд күүндх төр уга гиен до къятаһар ңааран эргхлә, Арсинов түүнә тохаһас чаңпар атхҗ бәрәд, халунар келв:

— Ока, чи өңгәр нанла дурго кевәр күүндҗәнэч. ӘМ' тн чамаг һавшун, билгтә, эрдмтә гицхәнә. Кемр буру эс гихләчн, би эцкдән келәд, станичн зөөрәс мөңг һарһулад, сурһуль дасхдчн дөң-нөкд болнав. Манд, тооһарн цөөкн хальмг улст, медрлтә улс кергтә.

— Кемр чини эцк мини эцкиг әрвләд зарсн болхла, тер цагасн эрт сәәни орнд төршгочн- бәәсн. Нанд ода сурһулин тускар биш, өнчрәд үлдсн дүүнрән асрхин тус- кар ухалх кергтә.—Ока иигҗ шүрүтәһәр келчкәд, чаңһ- чаңһар ишкәд һазаран һарад, талдан лавкас кеогтт тоо« тан хулдж, авб. ^г

Түүнә хөөн Городовиков тиигхд Акишлә һарсн күүн-

164

дврин тускар оньдин санна: хамгии түрүн болҗ, эцкнь әмд цагт, эдн И к Буурлын хурлур одҗ Ик Гегәнд мөрг- хд, Ока Акпш хойр нүүрцәд, хоорндан бәәр бәрлдәд, бка түүг днпләд, станицпннь көвүдин өмн һутала. Түүнә хөөн эдн ксзәдчн эвцшго өшэтдүд болла. Зуг тер Чап- рагт~харһад, йоста залу болад, окружной училищд сурһуль дасҗах Арсинов, урднь» болен йовдлыг төрүц мартен ксвтә, үнн седкләсн әрүн сүв-селвг өгхлә, эре заңта Ока түүг өмнәснь хазҗ оркла. Тиигхд чик йовдл һарһсан, аль хаҗһр үүл татсан Городовиков одачн бнйнь сәәнәр медхш. Тегәдчн зуур вагон дотр йовад, Хе- чннов Лиҗ Акишин тускар сергәхлә, Чапрагт болен йов­дл дәкн-дәкн баахн хазгин ухаг эзләд, Иловайск стани- цин көвүнә соңсХсн зәңг, тер тодлврлань хутхлдад, амр- зая өгхш.

Нег асхн Ока Манджиковин унтдг наарин өнцгт суу- һад, түүнд арһул келв:

— Некәдә; зуур йовад чиҖануков гидг.күүнә тускар келләч. Терчн медәтә күний, аль баахн күний?

— Хартиһин тускар сурҗанчи? — гиҗ Некәдә сурвр- тнь сурврар хәрү өгв.

— Э, тер багшин тускар-

— Манла әдл баһ наста күн, — болҗ Манджиков цэ- әлһв.

— Байн күүнә үрний?

— Үкснәннь.цох байна үрн болх билә! — Некәдә дегд эәмхләрн, һаран саҗад авб. — Эк-эцкнь угатяһас угатя улс. Харти бичкнәсн авн әмтнә- мал хәрүләд, бәәх- тә. хазгуд һазр ха1һлсн цагт андсх чирсн цармуд көтлдг билә.

— Тииклә кезәнь сурһуль дассмб?

— Бади невчкн орс медрлтә билә.

— Бади гиснчн кемб?

— Хартиһин эцк. Тер маниг, бичкдүдиг, хураҗ авч- кад, сул цагтан үзгүд заадг билә. Түүнә зааснас би тав- хн үзг тодлж, авлав, — гиһәд Некәдә инәв. — Аз, буки, веди, глаголь, добро-.. цааранднь төрүц юм даеж, чаден угав. Харти болхла, эцкиннь заасн үзгүдиг ахр цагин болзгт даечкад, маднд дегтр дуудж егдг болв.

— Тегэд?

— Тегэд эцкнь түүг мана Зундовск күүтрәс дөчн дуу- над бээсн школд йовулв.

— Харти кедүтә билэ?

165

— Арвн хойрта. Тендән сәәнәр дасси учрар, мана ку. үтрин хазгуд дундан шиидвр һарһад, олна дөңгәр һурвн җилә сурһульд йовулва- Түүгән бас әвртә сәәнәр төгсәҗ, зуг цааранднь дасдг арһ уга болад, шүувр өгәд, багш нер зүүһәд, эврәннь күүтрт секгдсн школд ирҗ багшлв.

— Түүг окружной атаман яһад түүрмд суулһхар бәә- хмб?, •

— «Сәәнд — му дурго, сард — хулхач дурго» гидгиг меддговчн? — болҗ, Йекәдә тсҗгәһәр хәрү өгв.

— Тер полковник Ушаковиг му келсн болвза? — гиҗ Ока, негинь йилһхәр дәкнәс сурв. — Харти ямаран бу­ру һарһсмб?

— Түүнә һарһсн һанцхн буру — үнн келлһн, әмтнә нүд ээлһн.

— Үннә төлә күүг бас гемшәдви?

Гемшәдг болад тиигҗәнәлмн, — гиҗ хМанджиков Окан чикнд арһул келв. — Харти манд чигн, медәтэ хазгудт чигн келдг билә:бидн цуһар хазгудвидн, нег зөвтәвидн, әдл йоставидн. Зуг баячуднь улм байҗад бә- әнә, угатьнрнь улм угаряд бәәнә. Угатя күүнә үрнд ура- лан йовж сурһуль дасдг арһ уга, байн күүнә көвүн, ке­ду залху, муңхг болен бийнь, селәнә школ биш, окруж­ной училищ төгсәһәд, Кермн балһснд одҗ дасча. Баячу­днь угатяһан мухлална, Орсмуднь хальмгудар наад бәр- нә. Юңгад?..

— Некәдә, Кубракин келснә тускар, Хартид зәңглх кергтә, — гиҗ Ока әәмҗ седклән медүлв. — Саг баәг хә, эс гиҗ түүг суулһад чигн оркх.

— Мөн, зөвтә селвг өгчәнәч, — болҗ Манджиков байсв. — Зуг яһж зәңглья?

— Бичг бичх кергтә.

— Ока, чй бичг бичҗ чаддвчи?

— Лиҗ чадна.

— һазртан курчкн, тииклә, Лижәр бичүлхмн.

— Зуурнь йосна күн авчкхн угай?

— Яһж медхүв...

Хойр хазг көвүн күүндвртән авлгдсн учрар, Довж, Маглин, Лиж эдниг баракас эс медгчәр һарснг оньһсн уга. Эн һурвн хазг көвүн кесг хонгас нааран Кубракпг баракас һанцарн һархиг гетә било. Унканов, теднә у сц­ен үгцлһ медсн кевтә аехнд,сөөд казармас һархларн, Ар­ман Лаврен хойриг, эс гиж теднә негинь эрк бнш да- хулна.

166

Эн асхн Кубрак, нөкд көвүдәсн нуувчар, тедниг хоор- ндан күүндҗ суутл, хул ха кехәр йовх күүншң, энд-тен- дэн этүдәр хәләадһәд, шурс һарад одв. Түүг үзсн Довж. Хсчнновнн чикнд шимлдв:

— Лиж., Маглинпг дахулад мини ардас шүлуһар һа- рад пр. Мана мең һанцарн һарч одв, би гетнэв.

Орһадуловиг тиигҗ кслчкэд, бас Кубракла эдл нуув­чар һархла, ардаснь дахлдн гишң Хечинов Салынов хойр казармас һарв. Өлн гесән, түрү бәәдл-бәрцән аад- рулад, зәрмснь соньн-сәәхн тууль келлдәд, наадкснь гер- тән бәәхдән һарһсн «баатр» йовдлмудан бууляд шууг- җасн хазгуд эн көвүг һарсиг оньһсн уга. Ока Некәдә хойр чигн үүрмүдән яһсн-кегсиг медж.әхш.

Түрүлҗ (һарсн Довж,, казармин эрслә нурһарн шахл- дҗ зогсад, Кубракиг яахинь гетв. Шалдрң бальчгас би­ча ә һартха гйһәд, Орһадулов, һоста көләрн әрә-әрә иш- кәд, Ункановин ардас дахв. Эн саамла һарч ирсн Лиж; Маглин хойр чигн түүг дураҗ, цөм-цөм алхад, уралан йовв.

Кубрак казармин захд күрәд, баахан зуур доран зог­сад, сагин төлә энд-тендән шуүрдҗ ширтчкәд, тедүкн бә- әсн командирмүдин герүр гүүв. һурвн көвүн бас, хаврин асхн харңһу болвчн, сүүдртә 'һазр хәәҗ, түүнә ардас мөрлв.

Унканов өдрәһә урядник Куличкин дядьк-закрач До- штанов хойр күүндҗәсиг соңсла. Доштанов урядникиг асхндан нанур ирәд, нег ааһ унд эдләд һартн гиж, үр- хләнь, тернь хамран өргҗ, деегүр дууһар хәрү өгв: «На- маг эндр асхн мана сотник герүрн дуудла», —гид;.

Дядьк-закрач һанцарн бәәхиг урдаснь медҗ авсн Кубрак, үдәс хооран Лаврен Арман хойрас яһж. алдрҗ һархан ухалад, асхнднь казармдан ирчкэд, теднэ хоор- нд «соньн» күүндвр экләд, үгмүдт улмтхулчкад, эврэн этүдәр һарснь эн.

Доштановин бәәсн хоран үүдиг арһул тоң-тоң цокх- лань, бәәдлнь, герин эзн орх зөвшәл өгв, модн үүди җа- агҗ җиигәд секгдәд, Кубракин ард хаагдҗ одв.

— Не, манахс, энтн худл зәңг Окан тускар тархасн деерән, Дөшин чиңнәч бәәҗ, — гиҗ Довҗ тәәлвр кев. ~ Кубракиг, арһта болхла, дәкҗ хорта зәңг тархах биш, закрачд хов зөөдгинь уурулдгар кехмн.

Хазг көвүд Доштановиг нүд далдднь «Дөш» гилднә, чирәднь «дядьк-закрач» гиҗ өмннь толһаһан гекнә, эс

167

гиҗ тер, нег цуста хальмг-хазг болвчн, дурго болен к< •• һән урядникд, вахмистрт, эс гиҗ сотникд зарһ бәрә\' засгла харһулна, киитнд мөрнә шсг-бог арчулна, кесг зун хазгуд бәәдг казарм ахулһна.

— Энчн Дөшин чиңнәч болхла, дәкәд маяиг түунд келәд тарахн угайи? — гиҗ Лиҗ саглв.

— Кемр әәҗәхлә ңов, баракан ор. Маглин бядн хойр зөвлхвидн, — болҗ Довҗ нег мөслж келв.

— Би әәҗәхшив, би саглҗанав.

— Чамаг сагла бәәтл, тер һанцхн Окан тускар биш, маниг цугтаһимдн нохад тохрах. •

һурвн көвүн зөвәрт күләв. Хаврин шүрүн салькн бор өрмгин уйдл болһнар сиигәд, герт немрлсн бийнь, Мах­муды? хәәрч генүлнә. Өдрин дуусн бальчгт йовсн үкрнн арен һосиг асхна.с авн эс хагсахла, өрүнд өлвр болж һарна. Ода көвүдт һосан хагсахас урд, Кубракас өшә авч, түүнә ам бөглх болад нег мөсн шиидвртә бәәх уч- рар, тер хамг сангдҗахш.

— Яһтлан удҗахмб? — гиҗ Маглин» махмуднь за- ратрҗ, шүднь хавҗңнҗ келв.

— Ховнь дегд ик болад, үмкә өрчән сулдхтлнь дала цаг кергтәлмн, — болж, Довҗ хозрв.

—• Даруһас эс 1һарч ирхлә, Кубракнг нүдхин орчдэв- рсән көргәсн махнд хүврхвидн/ —- гиҗ Лнж инәмсклв.

— Цаачн хавр ирәд, ноһан һархла, эн даарсан март- хч. — Довҗ үүрмүдән үдрдәҗ өгхин төлә, теднүр дәв- рәд, нег Маглиниг, нег Лиҗиг күнд нудрмарн чичв.

— Чи Кубракин орчд маниг тарахар бәәдг болвзач, — гиҗ келәд, Лиҗ Довҗйн алх-һарин нүдлһнәс зулв.

— Эх, Лиҗ, Лиҗ, хавҗңнҗасн шүднчн ке.личн зу\Ж бичә таслтха гиһәд, санам зовад дуладххар седхлә.^.

Дигтә эн саамла модн үүдн хәрү җиигәд, цааһас бөг- дисн Кубрак һарч ирв. Асхн кедү харңһу болвчнг Һаза зөвәрт зогсад, тер харңһуд нүднь дасҗ одсн һурвн хазг көвүн, Ункановин бәәдләр, түүнә көлән ә*рә чирп ПОВҖ шугшсн ду соцсад, Кубракла нег дааврта үүл учрсиг мс- дв. Тер нам һурвн үзгәснь хавсрад, шахад ирсн көвүдпг түрүләд оньһсн уга — түдү дүңгә зовлцта йовна.

Довж күнд нудрмарн, бәәсн чидлән хураһад, Кубра- кин зүн сүвәһәрнь цокад орксн, тер зүркнь шу түсс> мет, догдлн һәрәдчкәд, әмнь менрәд,. нүднәснь дала’оч! цацгдад, «ях» гидг ар’һнь тасрад, доран унҗ.йовтлнь Маглин түү.г унһал уга; барун хааһаснь өргҗ босхад

168

сүвәһәрнь ЧИЧИ. Кубрак дәкнәс «лиһ» гичкәд киисж. йов- тл, Лнж. ардаснь хойр 'һарари өргәд, көл деернь зогсаҗ повад, гснжн шиидврән сольсн ксвтә, дорнь дарад ун- һачкв.

Унканов шалдрц бальчгт шалд тусад, киитн һазрас дарунь ссрл орад, һурви көвүг таняд, уульңнҗ сурв:

Өөрхн үүрмүд минь, яһҗаснтн энви?

— Чамд чонмуд, моһас өөрхн үүрмүд, — гиҗ Маглин аралдв.

— Уга, Дөш, Куличк эдн чини әмн, — болҗ Довҗ күнд нудрман Кубракин, сар мөчнә хамрла әдл, ик-ик оңһрха нүктә хамрт шахв.

— Намаг дядьк-закрач көөһәд һарһв, — гиҗ Унка­нов уульңнв.

-- Терүнүр юн кергтә одлач?

Шонҗ тал одх зөвшәл сурхар.

— Худл келҗәхшвчи?

— Теңгр цоктха!

— Мууха удан бәәвчи?

— Көлднь мөргәд сурвв, зуг ахурн одх зөв өгсн уга.

— Окаг Куличкинд өглһ өгч гиҗ кен зәңг тархава?

— Медҗәхшив.

— А-а, медҗәхшивчи?! — һурвн көвүнә нудрм, һурвн җид мет, Кубракин бөөрд тусад, хәәр-бәәр угаһар чичл- дв, нүдлдв. Тедн урдаснь эн урвач көвүг гүвдхләрн, ил һазртнь — чирәднь, маңнаднь, нүднднь, урлднь, һартиь сөрв өгхмн биш гиҗ үгцлә.

— Әм авртн, әм авртн, — болҗ Унканов зарҗңнҗ уульв. — Келнәв, кен тиим зәнг тархасиг келнәв.

— Кен? — гиҗ Лиж шахв. -

— Лаврен, Чокинов Лаврен.

— Хәрнь, үгдән бат бол. Лавренла бидн бас күүнд- нәвидн.

Довҗин эн үгмүдәс сүрдсн Кубрак, цань арһ уга бо­лад, унән келв:

—Лаврен Арман хойр зәңг тархала, теднд би сана оруллав.

— «Үнән келсн күүнд — үкл уга», — болҗ генткн Орһадулов Кубракд нәәлт үүдәв. — Сүүлнп үгмүдпчн иткҗәнәвидн. Үнниг нег эклж. келсн хөөи, сүл күртлиь илдк.

— Илдкнәв, илдкнәв, — гиҗ Унканов Довҗин пар үмсхәр шүүрлдв. Күүнә һар үмсдг авъяс хальмг улст

169

уга, болв Кубракин эцк Замбл, станичн атамана дап_у бәәһәд, хазгин тоод авсн баахн көвүдт дәәнә эрдм дг цагтан, Чапрагас эс гиҗ Корин балһснас, нам хамги^ чинр тату закрач-приказный, баһ урядник, вахмистр ир_н чигн» гсрүрн дуудад, өнр-элвг тоовр кеһәд, тср ирсн гии- чин һариг татҗ авад даңгин үмсәд һардг билә. Тингәд эцкәсн дассн авъяс болҗ өгхш, кедү дәкҗ чама гисн бийнь, хара зөңдән күүнә һар шүүргдәд, үмсгдҗ одна,

Довҗ Ункановин шүүрәд үмссн бальчгта һариннь нурһвг, нааһаснь нульмад, бор өрмгиннь хормад арчад, көвүнәс мөшкҗ сурв.

— Доштанов Буушк тал юн кергтә одлач?

— Үнәр келҗәнәв: ахурн одх зөвшәл эрҗ одлав. — Лиҗ, чашкан нааран ас, — болҗ Довҗ закз.

— Тадн намаг алхар бәәдг болвзат? — гиж Кубрак улм зарҗңнҗ уульв. — Әм авртн.

— Чамаг алхла эн Янов балһсн үмкәрҗ одх, - бо- лҗ Довҗ күрҗңнҗ инәв. — .Мә, эн чашкин ир дола. Ке- мр эндр асхн болен йовдлын тускар Доштановд,^ Кулич- кинд келхлә, мини толһаг тер өдртм чавчҗ хайтн гиж андһар тәв.

Унканов, Орһадуловин келсн үг болһниг давтад, болд чашкин хурц ириг һурв дәкҗ үмсв. •

— Лаврен Арман хойрас бидн бас өшәһэн авнавидн. Кемр теднд урдаснь ам аңһахла, келичн керчэд авчкх- видн.

— Келхшив, келхшив, — гиҗ Кубрак зуһудв. --Тед- ниг бас засглтн, хов зөөдгән, му зәңг тархадган уурихах.

— Ока эврәннь эрдмәрн мана нер 1һарһҗана. Туүг, зөнг толһа, тодлад авчк. Кемр дәкәд Городовиковд шүд хазхла — шүдн уга үлдхч, -— болҗ Маглин сүүлин үг мүд товчлв.

һурвн хазг көвүн түрүләд нег-негнәннь өрмг бальч- гас арчв, дәкәд тедн Кубракд лашгдсн, өрмгән цеврлх- днь бас нөкд болцхав.

Казармин үүдәр орхин өмн Довҗ Кубракин хаал- һиг зеегләд, батын төлә, дәкәд нег сурв:

— Не, ухан.орву?

— Орва.

Дөрвн көвүн ә-чимән угаһар баракурн орад, хувиан аярхн тәәләд, төрүц юмн эс болен кевтә овм-орман эзләд кевтцхәв. ’ ^г

170

Нер дәкҗ сө Самтан Окаг бәәрәснь татад серүлв.

Тср үүртән шимлдҗ келв:

— Бп цааранднь тссҗ чадшго бәәдлтәв. Хәрхм кев- тә.

— Яһҗ хәрхмч? Чамаг кен эяүнәс тәвхмб? — болж Ока алң болв.

— Тиим эв-ар:һ бәәнә.

Самтан дегд санамр, юмар дала төр кедго, у седкл- тә, хажуһас хәләсн күүнд генн болен көвүн. Ока Эльмт күүтрт бәәхдән эн көвүнлә өөрхн үүрлдго билә, нам үүрлнәв гисәр теднд хамдан харһдг цолчн уга билә — Ока даңгин кеер, күүнд заргдад йовдг билә.

Залу — хаалһд медгднә. Цергт хамдан мордснас на- аран эдн өөрхн үүрләд, нег-негнәннь заң-бәрц медәд, хоорндан сүв-селвг өгнә, дөң-нөкд болна. Самтан ода тер Самтан биш, инәдг инәднь мартгдад, әмтнә келсиг иткдгән уурад, далвагинь цокад хамхлчксн алг керән бәәдлтә. Ока түүнд сананЬ зовна, зуг көвүнә эврәннь зөвүрнь Самтанаһас баһ биш.

Үр көвүнәннь сурврт Самтан цәәлһв:

— Энүнд нег цаһан седклтә күн бәәдг чигн.

— Юн күн? — болж Ока соньмсв.

— Эмч. Тер нег эм өгдг чигн. Уусн күн гемтәд, герә- дән хәрҗ болхмн чигн.

Эн зәңг Окад түрүн авгтан ицл үүдәв. Үнн болхий? Тиим эм бәәдг болхий? Авч ууһад, гер талан хәрхнь! һурвн дүүнртәм үлдсн экм яһҗ байрлх -билә!. Эврәннь сә кәәһәд биш, нам теднәннь төлә хәрх кергтә. Ирчкәд, дәкәд Супруновд эмнг мөр сурһдгар көдлнәв, сардан ар­ен тавн арслң шиңгәнәв, өрк-бүлән асрнав...

— Маглинд келвчи?

— Уга. Түрүләд чамла зөвшәлчкәд, дәкәд түүнд келх санатав.

Нег күслиг талдан тоолвр сольна. Зөвүриг байр со­льна, байриг маһдллһн сольна... Тиим амр хәрәд йовҗ одх эв-арһ бәәхий?..

Самтан шимлднә:

— Зуг тиим эм авхин төлә, тер эмчд хөрн тавн ар- слң өгх кергтә гинә... Хөрн тавн арслң!

Окан өрчд герлтсн ицл дор ормдан унтрҗ одв. Түү- нд хөрн тавн арслң биш, хөрн тавн деншг уга. Сардан җалв гиж. авдг хөрн нәәмн деншг — тәмк, хустгтан күр-

I

171

хш. Ташр деернь тер җалваснь нег бушпгинь бурхнд зул тавлх хорһн шам авхд бәрчкнә.

— Чамд, тегәд, тиим мөңгн бәәнү? — гиҗ Ока үурэ- сн сурна.

— Уга, — болҗ Самтан саналдна. — Мөңг илгэтц гнҗ герәдән бнчг бичхәр ухалҗанав.

— Гсртксчн тиим дала мөцг хамаһас авх билә?

— Эх, тәвсн хөв, чамаһан яахув... - Са.мтана шур­ша д уульсн дун соңсгдна...

«Цаһаи ссдклтә» күүнә өгсн эм уусн көвүд экләд гемтлдв. Тсдп, элкән бәрчкәд, мошкрлдад унлдад бәәня. Эмчин өгсн шалдрң бор эм — эм биш, хорн бәәдлт-з- Көвүд цөөкн хонгин дунд, йириидән шар чирәснь — рели­гии оркмҗин өңг 'һарч шарлад, элкн нурһнь харһхдап күрч эццхәв.

Көвүд комиссьт орв, тёдниг цергәс сулдхв. Эль.мт күүтрәс ирсн :һурвн көвүдәс Салынов Маглин хәрҗәно. Гертән күрхәр күсл кесн Самтан, арһ уга болад, эн та- мд үлдҗәнә. Ока Маглиниг бичә хәр, тер эм аштнь чамд амр-зая өгхн уга, хөөннь өрәл әмтә күн бодад үлдхч гйҗ урдаснь саглулв. Герән дегд сансн, эн хәәрллт уга хазгт цергллһнәс зулсн, командирмүдәс мухлаллһ, керл- длһ, шоодлһ, цоклһ дару-дарунь үздг үүрнь Окан сүв- селвгиг соңсҗ бәәхмн уга..

— Довҗ, Лиҗ ман һурвиг пииср — һурвн мууҗһас- мууҗһас гидг билә, чамаг дердһр гидг билә,—болад Са­лынов, өвдкүрән дарҗ, күчәр инәнә.

—Баавд, Бадмд, Бакланд менд кел, — гиҗ Ока сүү- лин үгән келнә. — Баавд нүдн-амн болад хәләҗә, дүүнр- тм намаг удлго ирх гиһәд келчк — байрлцхах.

О, хәрҗәх көвүдин байрт эң зах' уга! Тедн элкнәннь өвдлһ, махмудыннь зөвүрллһ мартад хуурцхав. Ока Самтан хойр тедна ардас һаран дайлҗ гейүрэд, ардкст- мдн менд келтн гиҗ даалһад, казармдан үлдв.

Маглиниг' хәрснд, түүнлә хамгин өөрхн үүрлдг Хечи-, нов зовад, цөснәннь амн сулдсн кевтә, чирәнь шарлад, номһрад, хая-хая инәдг болв.

Хан ирҗ гисн зәңГ цаг түдл уга, полк, дивнзь болһ- нар тарад йовад одв. Варшавск дәәнә округд нк маневр болх, туүг хәләхәр ирҗ. ^к

172

Эн маневрт цуг зүсн цергүд орлцад, кавалериг хойр әцгләд, драгунмуд болн хазгуд хоорндан сөрлһ кех бо- лж. һарчана.

9-гч Тецгэ хазг полкин командир эскдарон болһнас һавшун, зөргтә тоот кавалеристнриг йилһҗ авб, тер тоод Ока бас ту св-

Маневр төгсәд, мартгдад хуурсн цагла, зөвәр удан болсна хөөн, генткн полкин командир полкиг зогсачкад, зарлжана: хазг Городовиков маневрт орлцад, баатр болн олмһа йовдл үзүлснднь, хан түүг һашгар болн цаһан мөнгәр ачлжана гнж.

Командир Окан һариг чаңһар атхад, хаана хәәрн һа- шг болн арслңга цаһан таалюр бәрүлв.

— Окад яһсн төләднь һашг болн цаһан таалюр өг- чәхмб» — гиҗ Лаврен Городовиковд үлү үзнә. — Кемр намаг йовулсн болхла, дөрвн биш, зурһан Драгуниг зур- һалаһинь җидәр чичҗ унһ.ах биләв.

— Чокинов, «сананчн — ширәд, сәәрчн — шорад». —болҗ Довҗ халтаһар келнә.

Хазг. көвүд лугшҗ инәлднә. Нам Армана бийнь тсд- ниг дахад маасхлзна. Зуг Кубрак, урлынь шпдчксн кев- тә, тагчг —инәхш чигн, үг келхш чигн. Тиигх дутман Лаврен алң болна.

Урднь «би келчкнәв»,⁴ «намаг соңстн» гиһәд дәврәд бәәдг Унканов, заңгинь сольчксн кевтә, хүврж одв. Куб- рак тиигхд Довҗ, Маглин, Лиҗ эдн бийинь гүвдснә тус- кар негчн күүнд — өөрхн үүрмүд Арман Лаврен хойрт * чигн, дядьк-закрач Доштановд чигн, урядник Куличкинд чигн ам аңһасн уга. Ташр деернь, дядьк-закрачд дүрүл- сн мөңгнь, Доштановла күүндснә хөөн, нарна герлә.с хә- әлсн цасн мет, уга болҗ. одв.

«Цаһан седклтә күүнд» эм бәәхиг соңсад, тер эмэс хулдҗ ууһад хәрхәр нег мөсләд, дядьк^:закрачур нрхлә, цаадкнь наад бәрәд инәв:

— Кубрак, яһсн олн.ухата күмбчи?.. Ха, ха, уряд­ник Куличкин чамаг наадк хазг көвүдәс доталад, яһад засглдган уурва гиҗ санҗанач, а?. ■ Уга, Унканов, чн нег ухаһар, нег седкләр бәодг дас. Би чнни э.цкин нәож болсндан, чамаг һарсн үрнләһән әдл санад, чнк сүв-ссл- вг өгчәнәв. Нанас талдан күн болен болхла, чамаг шил гиҗгәрчнь чичәд көөж, һарһад, урядникд эн ирсн пчр- һутр.уга йовдлычн келәд, хамгпн күнд засгла харһулх

173

бплә. Ви типппго»; юцгад гихлә, би чамд, Кубрак, ду_р. тав, би чини эцк Замблнп өөрхп пәәжв...

Согту дядьк-закрачин эн дала үгмудии хөөн Унка- нов. ишкҗ новей хату һазрпь улмд .купрен кевтә, кел мүднь өвдгнәһән бальчгт булхси 'болж медгдв, нам тер Салыновас дор болв; Маглинә эк-эцк туунә эк-эцкәс долан холвап угатя. Бпчг кууһәр бичуләд мөңг сурулси ' — хөрн тавн арслц плгәж. Кубрак эцкәсн мөңг суру­лси, наадкнь урднь бпйләһән авч новей мөңгэн япсан, тооцаһан плгә гиҗ нскжонә. Шоиҗ җил хооран, соргнь болад, хәрҗ одла, тср дүүдән нсг чигн бичг бичхш, зәцг-зә уга, үксн-әмднь мсдгдхш.

Маглиниг Ока, Лиҗ, Довҗ эдн, бичә хәр гиһәд кеду дүңгәһәр хөрсн биннь, тср уудан кемлсн баһ наста аҗ- рһ кевтә, үүрмүдиннь үг соңссн уга- Тиигхлә Довҗ Са- лыновд зөрц даалһвр өгв:

— Үүнәннь тускар Кубракд кел, яахинь хәләй.

— Тср Кулпчкинд хов зөөхн угайи? — болҗ Маг­дин саглв.

— Маниг сурһсна. хөөн тср ямаран сәәхн чикрв.

— Сурһсна хөөн? — гиҗ Ока алң болв-

һурвн үүрнь тиигхд болен йовдлуг келҗ өгхлә, Она элкән бәрчкәд, көштлән инәв.

Довжин селвгәр; Салынов Кубракд эмин тускар «ик нуувчар». медүлв. Тегәд Кубрак Доштановд дүрүлсн мөңгән авхар одад, хоосн һарв. Наадк көвүдлә әдл гер талан бичг бичнәв гиһәд, эцкәсн тооца некүлһв. Тп- нм үүллә харһсн Унканов «цаһан седклтә күүнә» тус-• кар эврәннь үүрмүд Арман, Лаврен эднд соңсхси уга. «Намаг эс хәрсн юмнд тедн яһад хәрх билә, хазг цер- гин һашун хориг эдн күцц эдлтхә...»

— Чокинов Лавреи баатр йовдл үзүлхәр бәәнә гиҗ хаанд зәцглхмн, — болҗ Орһадулов шоглна. — Хан дәкнәс ирҗ маневр кслгтхә.

Хазг көвуд улм лугшҗ ннәлднә.

Түүнә хөөн, тср хаана ачлсн арслңгин нплчәр, Окаг, медрл тату бийнь, йисн сара сурһуль дасх командд авб. Билгтә хальмг-хазг көвүнд зурһан сар болад баһ уряд’ пик нер зүүлһв.. •

Японь жил ирвәс ховдгнь өсәд, Корейиг болн Маньч- журиг өмкх төр өмнәи тәвб. Китдин нааһас да босхад, 174

Тайвань, Пэнхуледао гидг арлмуд боли Ляодунск тоха арл эзлв. Болв Әрәсә күчләд, Ляодунск тоха арлыг са- мураймуд эзлхпг зогсалһв. Энүнәс көлтә Японь Эроса хонрин хоорнд эвцшго нүүрцллһн эклв. Әрәсә Китдлэ бооца кеһәд, Квантунск тоха арлыг Порт-Артуртаһинь нәәмәдлҗ авад, тснд дәәнә-тецгсин базмуд тосхв. Ташр дсернь, урднь Кнтдин правительствәс зөвшәл авад, те- мр хаалһ тосхҗасн Маньчжуриг Әросә йоснднь эзлхла, Японя шүдән хәврлһн улм гүдв. Самураймуд, хулхач ■ чонмуд кевтэ, 1904 җилин январин 27-д (февралин 9-д) сөөһәр орсин эскадрур даврэд, хойр броненосец боли нег крейсер эвдв. Иигж Әрәсә Японь хоорнд дэн эклв.

Орсин әәрм, үүринь көндәсн шорһлҗс кевтэ, үүмәд одв. Дорд үзгүр салдсмуд ачсн эшелонмуд адһв. 9-гч Тенгэ хазг полкиг бас улан ширтэ вагонмудт ачад, нарн һарх үзг хәләлһәд авад һарв. Генткн полкиг зуурнь зог- саһад, хәрү эргүлв. Хазг көвүд түрүләд алң болв,.дарунь хол күүнә һазрур йовшговидн гиһәд байрлцхав. Удлго хазгудын байр—зөвүрт хүврв. Әрәсәд эклсн революции дольганас хүвсхсн Польшин күч-көлсчнрин үүмәг дартн гиж, теднд заквр өггдв.

Тавдгч җилин революцас болн «Потемкин» гидг бро­неносец деер болен буцлһнас әәсн хаана йосн хазгудын бәәх бәәдлиг бас ясрулв: х'от-хоолынь невчк эләдәр өгдг болв, девсх-дерлхәр теткв, авдг җалвинь немв.

Зуг урядник Куличкин урдк кевтән хазг көвүдүр до- гшнар хәәкрнә, өмнкләһән әдл, — «сольр хальмгуд», «махлата малмуд», «буру келтнр», «кирс уга анднр» гиж, басад, казарм дотраһар һалуна йовдлар новдңнна.

Революц — һалвла әдл болдг сәнҗ. һалвин хөөн зэ- рм әмтнә йүднь ээнә, тедн күчтәһән меднә, оларн негдэд сөрлһ кехлә, ямр чигн чидлиг диилж, чадхаң ицнә. Зәрм улснь һалвин хөөн олн җилд бәәсн бәэшңгиннь ул өмкп- сиг медәд, түүг яһад чигн, юн күчәр чигн, нам талдан әмтнә цус асхад, теднә әмнд күрәд болвчн, тер бәәшңгән бүтн авч үлдхәр зүткнә.

Польшин заводмудт, фабрикст, төмр хаалһд көдлжә- сн көдлмшчнр буцлһ татв. Теднә үүмә дархнн төлә хаз- гуд нлгәгдв.

Окан церглжәсн 9-гч Теңгә хазг полкии нег зунь ти-

175

им үүмә дарлһнд Домбров балһсн тал йовулг м эн балһсн дәәнә бәәдлд бәәнә гнҗ зарлгдсн сәнж Т”' мүдин, хашан эрсмүдт ним заквр наалһата: ' ^(р «Цуг гражданмуд асхар йпсн часин хөөи һаза пап- уульнпар йовх зов уга. Кемр кен болвчн уульицд ү_ЗГ;^ гйхлә, харулд бәәх хазгуд түуг.бәрх моста.’Тер күи хк гудын заквр күцәл уга; сөрлһ ксхлә, дор ормдаи хаад алгдх зөвтә».

Эн болжах тоот йовдл Окад олн зүси тоолвр зүулһ- цә. Тер заводт, фабрикд, төмр хаалһд көдлдг көдлмшч- нр юңгад буцл*һ татҗахмб? Хаана йосн теднә өмнәс юң- гад хазг церг илгәжәхмб? Кень бурутав, кень зөвтәв?

Теетт өссн күүнд ца-наадкнь медгдж өгхш. Сүв-селвг сүрн гихлә итклтә күн уга. Самтан, Окала әдл, бас юм мсдхш/Тер одак көвүд дахад эс хәрсңдән икәр зовжа- на Үгоән аадрулхин төлә нег дәкҗ Ока цәәлһв:

Эмчәс хөрн тавн арслңд хор авч ууһад, әмт мек- ләд хәрсн — сән йовдл биш. Түүнә орчд болзг күрглэн пспгччкәд, нерән һуталго хәрсн деер.

^₽Хазг көвүнд ахлаһан күүндсн күүндврнь орна. «Яһж медхв, Городовиков гиен ^неР^{н б}^_ә’ тсегт туурад чигн бәәх» —гиж тиигхд Бадм.

урднь баячудын бәэдл үзәд, теднд ^мУ^хла_п^б^^^0В^ рн, цергт мордж ирәд, чидл-күчән нөлго - ■ ■ шиңгәһәд, мал-гер хулдҗ авад, эдл-аху ®^скэд- _тах|(] бо.чхар шиидвр авла. Тер ода эн хазг күнд _-- ■ снаннъ, баһ урядник нср зүүснәннь хөөнцср • . миг ончта сәәнәр дасад, цагнь ирхлә, генера^ * * зүүнә. Зут тср күслән ксзәдчн' күцшгог мвднә. күүһәр кен генерал тәвхв?. . и.п. гщт

Окан тоолвриг Самтаи таслна. Тер һашутаһар' у-* ; — Чи зөргтәч, чи эрдмтәч, чамд амр. Баз ¹⁴

нер зүүчквч, хаанас һашгар, арслДга таалюрар вч. Би хөвдән ардксан үзшго бәәдлтәв. Энүнд командмр- мүдәс муулян эдлж үкхәр, нерән һутадг болвчи, эм үуз- ад, гертән күрсн деер- . .

Түүнд юн гиҗ хәрү өгхв? Ока баһ урядник нер зү\- дг болвчн, түүг хаана команднрмүд бүтн күүнд тоолхш. түүнлә иткж күүндхш, өөрхн үүрлхш.

Ах-дүүлэ әдл ижлдсн Орһадулов Довж, Урусов Мәр- кл, Цагдинов Омбг, Цембелов Сапчр эдниг салһад, тал- дан һазрур авад йовж одв. Зуг Хечинов Лиж эднә зуу- нд үлдв. Самтан Лижиг кедү дүцгәһәр иткдг, күндлдг 176

болвчн, зовлц-түрүһәи зуг Окад кслнә. Нам нег дәкж. тер Городовиковпг дсгд птксн төләдән, Яһдашт дурга- һан цәәлһж өгв.

Дөрвн дундур жплдән күүнәһазрт церглгдв. Нег чигп хәргдсн уга. Эндр, мацһдур сулдхх зәнг һарна.

Баахн көвүд ода поста хазгуд болв. Мсдәтнр дура- һад сахл урһав. Ока бас сахлта. Түрүн эшндән сахлнь нмтр болҗ гснүлв. Нег медәтә хазгин сүв-сслвгәр әрк хулдж авб. Орс әрк түркхлә, сахл сәәнәр урһдмн гиҗ тср келлә. Нег үлү, баһ урядник болсна хөөн терүнд са­хл пк ксргтә болв- Сахл уга урядник — урядник биш. Окан сахлдан түркҗәсн шйлтә әрк геедрҗ одв, бәәдлнь, сүв-сслвг өгсн медәтә хазг авчксн өңгтә. Болв баһ уряд- ннкин сахл, әрк түрклһн угаһар урһад, ода хамр дора- кинь бүклднь бүркнә. Ах урядник нер зүүлһтл — поста хазгин бәәдл 'һарч тахшв. '

Ик байрта зәңг ирв. Эдн хәрх болҗана. Иңәдн, шуу- ган. А4ендләд салл1һн. Эднә хөөн ирсн көвүд гейүрәд үл- дцхәв.

Мөрнә туруна ә таш-таш гинә. Орчлң уудсн болж медгднә. Өрч байрар дүүрнә.

Ока, Самтана ээмәр цокчкад, тачкнҗ инәһәд сурна:

— Не, үүрм, әмд үлдвчи?

— Давен цагин генн үгмүд бичә сергә, — болж Чуль- чинбв хәрүднь инәмсклнә.

— Әмд үлдсән угтад, нег ду эклхнчн, — гнж Ока да­нное инәнә.

Хазгудын седкл, сурлһн уга’һар эврән дуулхар се- дәд, өргмҗ чееҗ дүүргҗ деврнә.

Кер халтр мөрпь

Кермп күртл сапглпа, —

гиһәд Самтан эклнә. Наадкснь түүг дөцнж өгно. Хальмг хазгудын өргмҗтәһәр дуулҗ йовх хальмг дун, Польш кутгин аһарт күңкнәд, эн нарта делкә деер «халъмгуд» гидг баһ келн-әмтн һазрин нег захд бәәхпг күмнд мсдү- лнә

Чульчннов дөрвн җилин хоорнд күн таньж болшго- һар хүврв. Урднь тер бичкн күүкдлә әдл, күүиә келсн тоотыг цугтнь иткдг, төрүц хар ухан уга, дегд аюч, кен

177

зарсн тоотднь заргдад, кспә ке гисиг кеһәд бәздг билэ.

Ока, Допж, Маглин, Лиҗ эдн Самтанпг кенәснь чигн харсад, түүнд күүпә чиир гисн юуһинь зааж. өгәд, бппән мухлад бпш, һазрпи эзид тоол гиҗ дасхв. Тер бпйнь көвүн һазр-усап санад үрүдәд, наадксаснь нууһад, нег дәкж. Окад келв:

Би бәәхдән Яһдашт нөкд болад, кех тоотднь дең- гән күргәд, бәәдл-җирһлипь гиигрүлдг биләв. Тер ода икәр түржәдг болх.

— Яһдашт Җуңһр дурго болвчн, Болташ берән икәр таасна гиҗ мана баав келлә, — болҗ Ока үүрән тогтну- лв.

_ Дуртань дурта, зуг маңһдур түүнә толһань өвдхлә, Яһдашас һә күн Мечитовин өрк-бүлд уга болхмн.

Городовиков, әмтнә келәр, Самтаниг невчк «давснь тату» гиҗ сандг билә- «Күүкиг — гертнь шинжл., .көвүг кеер шинҗл» гиһәд, эн күүнә һазрт хамдан йовад, түүг өөрхн медх дутман, Чульчинов хаҗуһас хәләсн күү- нд тиим болҗ медгдхәс биш, дотран нәрн ухатаһинь ит- кв. Тегәд Самтаниг Яһдашин тускар келхлә, Ока бийнь одак Ик Буурлд үзсн күүкнә тускар санад, түүнә нериг «Занда, Занда» гиҗ нуувчар амлдмн.

Ода хәрх болзг ирхлә, тер күүкнә көркхн сәәхн/шрә, һал ассн төгрг хар нүдн, җөөлнәр инәсн инәдн — цуһар- цуһар Окан өмн зургдад, тодрхаһар үзгдәд һарч йрнә. Балдр-Белявин станицин күүкн гиҗ Баклан келлә. Зуг Балдрахн, Белявихн онц-онц станицмүд бәэсинь Горо­довиков энд, хазг цергт ирәд медв, урднь Платовск ста- ницәсн наадк станицмүдәр төр кедго билә. 'Занда тегәд альк станицднь бәәдг болхв?

Эдн дәкәд Люблин станцд ирв. Энүнәс мөрдтәһән ва- гонд ачгдад, дорд үзг хәләһәд, Кермн балһснурн зорәд һарцхав.

Төгәстөмр хаалһин ниилврт даңшн чичрәд йовна, түү- нә айсар вагод хойр талан нәәхлнә. Тер нәәхллһн хазгу- дт ээҗин дүүҗңд саатуллһн болҗ тоолгдна- Хазгт мор- дж, йовхд тиигхд медгдсн уга билә, ода төрскн һазр-ус нурн хәрү һархла, нам хуучн вагона даңшлпн — саатул лһн болҗ байсана.

Кермн балһсар орад ирхлә, энд аһарин бийнь, йирт мжин өңгин бийнь оңдан: эврә, еөрхн, эңкр болҗ медг дв.

Маглин эрт эс хәрсн болхла, Ока ода, тнигхд Э1

178

балһснд учрсн новдлан ссргәһәд, терүнлә хоюрн элк ха- тҗ ппәлдх билә — түдү дүцгә генн, һәргтә сәнж. Вок­зал хама бәәхпг сурж эс чадад, өрәл өдр балһс ксдәд, тсдн гснткн Шагальдинов Хактинлә харһла. Хактнн — Хактнн биш, Хо Кнм болҗ һарла, дәкәд тср бултад, зу- лад әрллә. Ока Шагальдпнов харһхмн болвза гиҗ энд- тсндән хәләнә.

Көвүд эн хазгудын хотл балһснд чигн удан торсн уга. Мөрдтән цадтлнь суль өгәд, услҗ авчкад, унад цаарак һарцхав.

Хазгуд урднь эн хаалһар Платовск станицин долан күүтрәс арвн нәәмн күн нааран ирлә, теднә зәрмснь болзгасн эрт хәрҗ одла. Эм хулдҗ авад гемтәд; цсргә толһачнр мскләд хәрсн көвүд яһсн? Цуһар өрк-бүл өи- дәлһсн, эдл-ахута болен, үрн-садн төрсн— дүркләд бәә- дг болх.

Теднә тускар келҗ йовх Самтана үгмүд таслад, Ока шоглв:

— Үүрм, хара зөңдән санаһан бичә зов. Эндр ирч- кәд маңһдуртнь гер ав, Яһдашиг буул:һ. Чи чигн күүкд- тә болхч.

— Би чамаг гер автл күләнәв, — болҗ Чульчинов халтаһар хәрү өгнә.

— Тииклә гергн уга үлднәч.

— Чи өрк-бүл өндәлһхшвчи? — гиҗ Самтан ормана.

—Түрүләд бәәхтә болҗ авх кергтә! — болҗ Ока нег мөслҗ келнә.

— Чи аду өскхәр бәәдг болвзач? — Довҗ урднь Ока- һас ним үгмүд соңсад уган учрар, түүнә келснд алң бо^ лҗ, үүрүрн ширтнә.

— Аду өскхәс — хавтх нимгн, — болҗ Городовиков хәрү өгнә. — Дурноселовкин орс Богун Лекодимовичд нәәмәдлсн һазран хәрү авад, тәрә тәрнәв, буудя һарһж хулднав.

— Арсм көөһәд, кувц болхар бәәвзәч? — гиж Хечи- нов инәнә.

— Тер поляк әмтсин бәәдл шинҗлвт? — болҗ хә рүднь Ока келнә. — Алхм һазр күртл олзлад, тәрә тә рәд, темснә модд суулһад, нам чолун деер урһмл ур һаҗ. Бидн болхла, эң зах уга теегән эзлҗ чадлго, ор( муҗгудт һазран нәәмәдлчкәд, эврсән баячудт, аду өс кәчнрт, бод мал, торһн нооста хөд бәрәд, тсднә махар

1?

ноосар арсм кедг улст мухла болнавпдн. У|а, би о_Л;| төрүц оңданар бәәхәр ссджәнәв.

— һазран зурһан җпләр кәәмәдлув гижәлчи, -- бо- лҗ Орһадулов сана орулна.

Э, зурһан җпләр өгләв. Зуг һазрин эзн бив, цү нд дөрвн Җ.ПЛДӘН мини 1һазрин шим эдлсн болх. Ода би эврән эзн болнав.

- һазран нәәмәдлхдон цаас кесн уга билчи? -гнж Довж, нсгннь йилһнә.

— Ксләв. Кеһәд, күүтрин атаманар тииз даруллав.

— Нс, тииклә, тер һазран одачн хойр җилдән, чикәи ксвтә, үзҗ чадшгоч.

Городовиков дөрвн җилдән үүрләд, ахлань әдл эңкр болен эн Довҗиг цань уга күндлнә. Тер бийнь, түүнә келснлә зөвшәрхш.

— һазр мини, би түүнә эзмб, яһнав-кегнәв — мини Дурн.

— Угатя күүнд байҗх уха зүүлһн, теңгрәс од күрч авхар седснлә әдл юмн.

— Би дәкҗ Супруновд төрүц заргдшгов! — гиҗ Ока, андһар тәвҗәх мет, нег мөслсн дууһар келнә.

— Супруновд эс заргдхла, Корольковд көдлхч, — болҗ Лиҗ үүрән наадлна.

Арднь йовсн Унканов, Дорҗинов, Чокийов эдн күцж ирв. Корольков Иван Яковлевичәс эцкиннь авч өгсн английск тохмта, тошиһәд бәәдг кер мөрән омгтаһар җоралулсн Кубрак, Кермн балһснас давад һархла, сүүлин җилмүдт тагчг, номһн бәәсән мартад, хальсан сольсн моһа кевтә һульдрад, өрвкәд һарад ирв. Тер, Хечиновин келсн сүл үгмүд соңссн учрар, омгшҗ зәр- лг болв:

— Кемр Корольков ах-дү дөрвнәс көәгдҗ гихлә, мана бод малд ирҗ көдлтн. Дөрвн җилд нсг хәәснае хот ууҗ йовсн үүрмүдән би кезәдчн мартшгов. Нег үлү, казармин өөр шаһаца бальчгт бийим зуурлдулси нөкднрән.

— Делкәд һарчах хүврлт медлго, урдк кевәрн бәЭ’ хәр седхәхлә' хөөинь толһаһан цокдг болвзач, — гнж Орһадулов Кубракиг урдаснь саглулв,

— Орчлң ораһарн дола дәкҗ хольврвчн, хазгудын бәәдл-жирһл кезәдчн хүвршго юмн, — болҗ Унканов ицлтәһәр келв.

Герүрн өөрдҗ йовх хазг-көвүд, хоорндан цүүгшгои

180

төлә, күүндврән ахрар татп. Тедн зууран таньдг хазгу- дт, седкл сәәтә таньдго муҗгудт хойр хонад, һурвдгч өдртән эврә теегүрн орж. ирцхәв.

0, Сал тег! Соньн сәәхн һазр-усн! Ээжин седкллә әдл у, экин дурнла әдл өнр, аавин сурһмҗла әдл эн зах уга, эцкин зааврла әдл халта. Теегин аһар! Бичк- нәсн авн киилҗ өссн теҗәл! Дөрвн дундур җилин эрг- цд чамаг кииләд угавидн- О-о, яһсн әмтәхн, яһсн әрүн, яһсн ончта аһар бәәсмч?!. Урднь эн сетрә үнричн бидн, чнни үрд, яһад эс күцц меддг бәәсмб?!. Аһар, төрскн аһар, теегин а'һар! Тадн, талдан һазрт өссн- боссн улс, тесгин аһар гисиг юуһинь меддвт? Угайи? Теегин аһар гисн — аршан, әмрл эмИ!-

Сал гидг һолнь

Сәәхн болн серүкн, —

гиһәд эн саамд Ока эклв.

Сәәхн заңта ээж. минь Санандм минь уята, —

болад наадк хдзг көвүднь дахв.

Аш сүүлднь, эдн Ик Буурлар орҗ ирв, болв Ока эн станицд торсн уга, адһҗ цааран һарв. Шулуһар гертән күрх кергтә!

Эльмт күүтрин наадк сер деер 'һархла, нарн сүүр- лҗ одв.

Ока бичкндән. Соколов Пашата хоюрн кедү дәкҗ эн сер деер ша!һа наадсн болхув, хулен мөр унҗ довтл- сн болхув! Паша ода хама йовдг болхув, ямаран хаал- һд орсн болхув!? Хөв-кишгән хәәнәв гиһәд Эльмтәс һарла. Кишгән олсн болхув? Тегәд хөв-кишг гисң юмб?

Бичкндк цагиннь бәәдл сергәһәд, олн тоолврта йов- сн Ока, хамаһар төрскн күүтрәрн орҗ ирсвн медлго үлдв. Тер Самтана өргмҗтә дуунас серл авб.

— Ока, түрүләд күүтрән һурв дәкҗ зөв эргчкәд, гер-герәдән орхмн, — гиж, тер келҗәнә.

Хойр 'көвүн Эльмт күүтриг, Самтана келсәр, һурв зөв эргҗ довтлчкад, тегәд гермүдиннь һаза мөрдәсн буув.

Цаһан көвүһән үзәд, буурл үстә толһаһан Окан өрчд дерлҗ шахв. Түүнәс Окад теңкән уга таалмҗта оолв: урднь эн бийнь экиннь өрчд толһаһан щаххдан дурта билә, ода экнь...

181

Саки, Экчә, Эрнҗән эднә байрт теңкән уга Окаи бпчкн дүнь йосндан залуһии бәәдл >һарад, өсәд, бад.м- шад бәәҗ.

— Би хойр җнләс иааран хөд хәрүлҗәнәв, -- болж. арвта Эрнҗән ахдан бийән магтв.

Окан өрчдк хойр медаль үзәд, Эриҗән, хумсаи зуу- сн мне мст, тагчг болҗ одв. Дәкәд, әмтнә шууга невчк номһрулчкад, ахпинь чикнд арһул шимлдв:

— Ока, негинь нанд өгнчи?

— Ю?

— Тер медалинь-..

Ока хәрүднь дүүһиннь толһа илв. Түүиә үсн, бас Окан бнчкндклә әдл, шүрүн, зараи хатханчг кевтә, ииг- ән-тннгән сөрсәлднә.

Бадм өрк-бүләрн ирв. Ик Буурлас Атнан Баклан хойр көвүтәһән ирцхәв. Хоша бәәсн улс хурцхав. Горо­довиков Ивана гер байр, шуугаһар дүүрв. Энүнд Ока нк һашута зәңг соңсв: эмчәс эм авч ууһад, эрт хәрж одсн Салынов Маглин, тер эмдән хордад, ик зовлң эд- ләд, муультаһар үкҗ. Түүнә эк, эцк ирәд, эрүл-дорул, амулң-менд үлдсн Окаг үзәд, усн-цасн һашудҗ уульц- хав. Наадк күүтрмүдәс хәрсн көвүд бас тиим зөвүртә- һәр, зуурдар үкцхәсн болҗ һарв.

Ока сар хонгтан гертән бәәһәД, хаша-хаалһан ясад, нег хаҗукшан далҗисн му герән, !һурвн бахнар дөң өгч тулад, нань чигн ю-бис кежәһәд, цааранднь көдлм- шин эв-арһ хәәх болҗ һарв- Ода терүнд урдклаһан әдл, баячудт, аду өскәчнрт заргдх, мухла болх санан уга.

Чиигтә Эльмт салан цаад хаҗуд бәәсн Дурноселовк селә орад, һазрай нәәмәдлсн Дубяга тал одхасн урд, Ока Соколовин тал ирв...

Ульяна хальмг көвүг үзәд, һарһсн экләнь әдл, өрч- дән шахад, халхаснь селн үмсәд, нульмс асхрулв.

— Ока, чамаг иигҗ үзхмн бәәҗлмн.

— Михаил Кабакович көдлмштән йовну? — гиж Городовиков, герин эзн күүкд күн яһад уульҗахинь та- аҗ медәд, үүриннь тускар сурх седвәрән соляд, Па- шан эцкин тускар соньмсв.

Э, көдлмштән, — болад Ульяна, толһадан аль* чур бооҗ сахньв. — Михаилиг би дуудчкнав. Минь ода күрч ирх.

182

— Бәг болвза, — гиҗ Ока саглҗ кслв.

- Михайло Скпрпдовин лавкд харушг бәәнә, — бо- _;1Ж Ульяна цәәлһв. — Өдртнь хара суушгон төлә, тии _гән одад ю-бийстнь нөкд болна.

Ульяна адһмта һарч одв. Урднь сәәхп зүстә-зүрктә, толһа деорән тоһшлҗ боосн нигт шар үстә, дүүрң чирә- тә. чаңһ-чиирг Ульяна ода үснь буурлтад, шицгрәд, ша- нань хавчгдад, өмн шүдднь уиад, йоста эмгн болҗ одж. Гср дотркинь эргүләд хәләхл^, девсх-дсрлх тоотас. тал- дан өлг-эд уга. Хойр терзин хоорнд, баһ цагиннь гсрч кевтә, хөрн җил хооран цокулсн зург өлгәтә бәәпә. Долата-иәәмтә Паша, эк эцк хойриннь дупд, стулас көлән унжулад, өвдг деерән 1һаран тәвсн, ик чиигдсн сууна-

” Соколов 'һазаһас орҗ ирәд, хальмг хазг көвүг тев- рәд, орсин йосар, һурв дәкҗ үмсв.

— О, Ока, йоста залу болҗч! —. гиж, гсрин эзн күң- кнв. — Ода өрк өндәлһх кергтә.

— Өрк өндәлһхәсн урд, һазран Богун Лекодимози- чәс хәрү авхар бәәнәв, — болҗ Ока инәв.

— Э-э, дү көвүн, чамд Дубяга һазричн хәрү өгшго! — Соколов урдк кевтән өргн далта-ээмтә, күрз сахлта, болв нурһнь бөгчйһәд, кудр нудрмснь эцәд, күзүнь нәр- дәд, цогцнь сүлдрлҗ одҗ.

— Юңгад, Михаил Кабакович? — гиҗ Ока алма- цҗ сурв. /

— Чини хәрҗ ирх болзг өөрдсиг медчкәд, Дубяга тана күүтрин сотник Мечитовла толһаһан холвад, мел даңгин хамдан әрк ууснь үзгдәд бәәв, — болҗ Соколов цәәлһв. — Дәкәд, зәңгнь, Дубяга чини һазриг мөңкинд эзлх болж гинә.

— Тиим юмн хама бәәх билә. Би хазгв, һазр мини.

— Урднь чини билә, ода Богуна болҗана.

— Нанд бооца кесн атамана тиизтә цаасн бәәнә.

— Цаасн кеер одхд кергтэ болхас бит, бичэтэ тоо- тнь үнән барсн цаг энчн.

— Атамана тииз яахмб? — болҗ Ока, һазринь негл эн Соколов авсн кевтэ, халурхад ирв.

— Атамана тииз? — Михаил Кабакович хазг көвү- нүр хәләһәд, баахн зуур мөнт төгрг нүдинь ширтжэ- һәд, инәмсклҗ келв. — Ока, дөрвн җилд цергт йовад ирвч. Эн цагин эргцд тегәд чамд төрүц ухан нсмгдсн угайи?

183

— Эцк, үгән болһаҗ ксл, — гиҗ Ульяна залуһац хөрв. Түүнд көвүнәннь өөрхн үүриг 1һундах седкл тө- рүц уга.

~ Михаил Кабаковичнн кслсп зөвтә, — болҗ Ока төвкнв. Дөрвн җнлин туршарт үзсн тоот: басмж, дөөглт, түрү-зүдү хамган кслхлә, Чиигтә Эльмт сала һашун нульмсар дүүрх.

— Зөвтә уг кслҗәнәч, Ока, — гиҗ Соколов Города- внковнн далар ээлттәһәр цокв. — Эн йосн, эндрк бәә- дл — уларн өмкрҗәнә. ЦаЪранднь олн-эмтн теснә гидг берк. Әмтн тссхәр чигн бәәхш. «Цусн асхрсн воскресе- нә» тускар соңслч?

— Уга. Бидн Польшт бәәсн, манас Әрәсәд болен тоотыг цугтнь нуудг билә. Болв үнинь келхлә, Полыпт нк үүмән -һарчана. Түүг келн-әмтнә хоорнд, .полякуд, орсмуд дурго болснас көлтә һарчана гиҗ манд цәәл- һәд, теднә татсн буцлһиг манар, хазгудар дарлһ келгв.

— Ока, энчн келн-әмтн хоорнд болҗах цүүгән биш. Тиигтлән чини эцк Иван бидн хойр нег-негнләһән кер- лддг билү? Уга, бидн ах-дүүһинәр бәәләвидн, хоорндан дөң болдг биләвидн, — гиҗ Соколов цәәлһв. — Меди­чи, нег дәкҗ Иваниг Арсинов, \ойр бухнь хоорндан ноолдад негнь негән алснд гемшәһәд, бүкл күүтрин хазгуд хурачкад; түүг малядсн бийнь, негчн хальмг, аду өскәчәс әәһәд, харссн уга билә.

— Меднәв, танас биш минй эцкиг үктлнь гүвдх би­лэ. Та маляһинь булаҗ авад, йшинь хуһлҗ хайлат.

— Хаана йосн, арһта болхла, келн-әмтн хоорнднь, нохас кевтә. түкрх саната. Зуг әмтиг меклнә гидг — күчр төр. Хойр җил хооран Петербургин көдлмшчнр, хаанд итксн төләдән, күчр, түрү бәәдл-бәрцэн түүнд күргҗ медүлхәр цаас бичәд, Гапбн гидг гелң толһач- та, Үвлин өргәһүр одхла, Николай Хойрдгч тедниг өм- н.эснь цергтә тосад, халһ эклҗ. Түүнд дала әмтн һару болҗ, — гиҗ Михаил Кабакович цәәлһв. — Терүнәс авн ода хойр җилин туршарт бүкл Әрәсә, хәәснд буслһ- сн халуи уснла әдл, үүмәтә бәәнә.

Городовиков эн медәтә, наснаннь туршарт бәәхтә улст заргдлһнас көлтә, нурһнь бөгчисн, болв орн-нутгт болҗах үүлдвриг, дөрвн дундур җилдән хазг цергт йо- вад, дала һазр кедәд ирсн бийәснь кесг холваднь сә.әнәр болн тодрхаһар медснднь бахтад, аш сүүлднь, бичкн цагиннь үр Пашан тускар сурв.

184

— Павел ода Сулин гпдг балһснд көдлжәнә. Дару- дарунь бнчг бичнэ, — гиж. Соколов хору өгв. — Петер­бург, Москвад буцлһн болхд, тедн бас стами кеж. Зут теднэ өмнәс хазгуд дәврлһ кеһәд, кссгинь маляһар шав- таһад, хөрәд һар-улсинь түүрмд суулһж.

— Паша бәрәнд эс бәргдҗий? — болҗ Ока адһж сурв.

— Бурхн тус болад, мана көвүк маляи шавла чигн, түүрмин бәрәнд чигн эс харһҗ, — гиҗ Ульяна Марков­на байсж цәәлһв.

— Бурхн тус болад биш, Павел тер өдр талдан һазр орсн учрар гүрмәс гетлж, — болж, Михаил Кабаковт уурлв. — Чини бурхн кезә, кенд тусан халдаж.ала.

— Деедс минь, — гичкәд, Ульяна хурһдан ниилүлж. бәрәд, деер теңгрт бәәх ик күчтә чидләс әәсн бәәдлтә- һәр, адһж, кесг дәкҗ кирслв.— О, бурхд, хәләсн көвү- һим хамг тоот килнцәснь гетлгҗ, мөңкинд тус болтн.

Ока Соколовта зөвәрт күүндәд, Ульяна хМарковнан самоварт чансн цә ууһад, теднәһәс һархар седв.

— Дубяга чини һазриг дөрвн җилдән хәәр-бәәр уга- һар эдләд, цуг шиминь көкҗ авад, йоста кулак болв, — гиҗ Михаил Кабакович, үүднүр темцсн Городовиковиг зогсав- — Түүг ода хоосн һарар авхд күчр. Күүндсң цаг- тан болһаҗ, сагар күүнд.

— Миша-ах, сүв-селвгдтн ханҗанав, — болад, Ока, герин эзиг нер-усарнь нерәдл уга, бичкндкләһән әдл, зуг нерәрнь келәд, ээлтәһәр ханлтан өргв-

Дурноселовкин -дорд захдк Дубягин герүр Городови­ков ирхлә, урднь түүнә өрк-бүл бәә.дг маштг шавр гер- тнь нилх туһлмуд мөөрлдсн соңсгдв. Шавр герәс хажук- шан тавн эрстә, өндр модн гер, зорһсна үнрәр каңкнж, дүңгәнә. Шар харһаһар кесн герин үүдинь цокхла, цаа- һаснь герин эзнә дун соңсгдв:

— Ортн, ортн, Шаркин Мечитович.

Хазг көвүн үүдинь эре татад орад ирхлә, Дубяга, түрүләд шулм үзсн кевтә, сүрдҗ ормаһад, дарунъ бпнән һартан авад, җөөлнәр инәж,,.сахньв:

—- Ока... Иванович! О, яһсн әвртә залу болсмт!

— Мендвт, Богун Лекодимович, — гиж Городовиков ,герин эзнүр 'һаран су.ңһв.

— Мендвт, мендвт, Ока Иванович. Уралан һартн, уралан һартн.

'Окаг урднь негчн күн нер-усарнь келәд уга бплә, учр

185

тиим болсар, «Ока Иванович» гисн үгмүд, Городовико- вин'чинринь немсн болад, нег мөслсн шиидвртнь омг өгв, Ока герин эзнә заасн стулд сууһад, көлән көл деерәи кирслҗ тәвәд, агчмин зуур хора дотркиг хурц һәрд хә- ләцәрн харвад, Михаил Соколовин келсиг йосндан иткв: Дубяга дөрвн җилин хоорнд хамгин бәәхтә кулакд хүв- рҗ.

— Таниг ирсиг, Ока Иванович, соңслав. Одад менди- тн сурхар седхлә, күзүндән зүүсн хәмүдм дегд күнд бо­лад, өөд өндәлһхш. — Дубяга цаад хораһурн адһҗ ор- ад, төмр авдр җиңнүлҗ секәд, шилтә әрк авч ирәд стол дсер- тәвб.

Ока герин эзиг яһдгчн гиһәд, түүнә сахньсн сахньл- һар һәәхмҗ кеһәд, тагчг сууна.

— Мал экләд төлән өгчәнә. Гергм, күүкдм цуһар кеер йовна, — гиҗ Дубяга цәәлһв. — Көвүн үрн уга гидг — теңгрин засг бәәсн сәнҗ- Баячудла әдл, хаҗуһас кү авч зархшв, үкрмүд, хөөдән эврсән хәрүлнәв, һазран басэв- рән хаһлнав, тәрәһән эврән тәрнәв, буудяһан эврән ху- ранав. Мел эврән, эврән, эврән. — Дубяга тәвен хөвдән дегд һундхларн, уульн алдад бәәнә.—Герәр дүүрң баав- һармуд бәәнә, теднәс төрүц тус уга... баавһармуд—баав- һармуд мөн. Яармд одад яргхла теднд олзта, герин көд- лмшт болхла... Не, Ока Иванович, тана эрүл-менд йо- вад ирсиг йөрәһәд эдлчкхмн. Эс гиҗ тер Салыновин кө- вүн... ямаран сәәхн көвүн билә. •. гемтә хәрҗ ирәд өңг- рҗ одва... Ока Иванович, танас юуһинь нуухв, би түү- нд ик күүкән өгх саната биләв... Мана Дуньк түүнд эв- рән дурта билә-.. Нанд, хөвдән, орс, хальмг гиснь йил- 'һл уга. •. Зуг көл-һарнь бүтн, кеерин көдлмшт чидлән нөл уга көдлҗ чадх күн болтха... Не, Ока Иванович, эдлчкий...

Городовиков, чирктә әркиг авад, зүн һариннь нерго хурһарн шүүсләд, өөдән нарнур, ургшан һазрур, булңгур бурхнур һурв цацчкад, чиркиг хәрү стол деер тәвчкв. Тер хоорнд эврәннь чирктә әркиг хооларн кечксн герин эзн алң болж, сурв: -

— Ока Иванович, та хазг болсндан му муҗгла эрк- уухар седҗәдго болвзат?

— Эс эдлҗ дассн хотм, — болҗ Городовиков цәәлһв.

— Кемр таниг буру эс гихлә, би бас негиг дарулчк- нав. — Дубяга, Окан хәрү күләлго, саван дәкнәс әркәр дүүргәд, урдк ксвтән, хоолурн һолд-һолд гиһәд гүүлгчкв.

186

Хойр чирк әркәс умснь халсн гсрин эзн, генткн әвр- тә тоолвр зүүһәд, Городовиковин чирә тал, сарсхр нигг сахлан зөрүләд, моһлцг улан хамран хурһарн мааҗад, тачкнҗ инәв:

—Ока Иванович, биди элгн-садн болхми болвзавидн, а? Нанд зурһан күүкн бәәнә, цуһари хәрд һарх наста. Дуртаһннь шүүҗәһәд ав. Зөвтәв гихләчнь, нам тер а рви дөрвтә Марфуша-сәәхләһән хармлхшив!

— Богун Лекодимович, нанд эврәнм кслсн күүкн бәә- нә, — болҗ Ока, тиигхд Ик Буурлд үзсн күүкән санж, «тср күүкнг эрк биш хәәҗ олх кергтә» гиж дотоаи ба- тар шиидәд, Дубягинә зогслтан уга буржах үгмүдәс му- сг ннәв.

Орҗ нрснәсн авн халта бәәдлтә суух хазг көвүн инә- хлә, гернн эзн, бас нег чирк әрк кеһәд уучкад, улм ил үгтә болв.

— Зурһан җил дараһар гергм күүкд һарһв, — гиж Богун дәкнәс эклв. — Көвү һарһ гиИәд ээрәд ядчкув. Нам Платовскд бЗәсн чонҗд одад, протоиерей-батюшкд үзүлсн бийнь тус болен уга. Мини керлдлһн чацһ болад, Степанида дәкҗ үр һарһдган уурва-..

Городовиков эн сам1һа амта кулакин келвр зогсахар, нрсн кергән цәәлһв:

— Богун Лекодимович, би танла һазриннь тускар кү- үндхәр ирләв.

«һазр» гисн үгәс Дубяга, түрүләд келнь ээдрҗәһәд, дәкәд бийән һартан авад, ормаҗ сурв:

— Юн һазрин тускар?

— Эврәннь .

Богун нигт сахлан улм өргәд, улан хамран хәәр-бәәр угаһар хумха хурһарн мааж,ж.а1һад, чочаж, сурв;

— Петр Аркадьевичин ниднин ноябрь сард һарһсн йосна тускар соңслч?

— Тертн кемб? — болж, Ока алң болв.

— Э-э, Петр Аркадьевич — әвртә күн! Тер, кесг зун җилин туршарт мухлад бәәсн орс мужгин сә хәәҗәх, күнд толһа!..

«Орнд кевтсн өвгнәс —'орчлң кедси көвүи» гиж, ха- льмгуд келнә. Дөрвн җил давудан хазг цергт цергләд ирсн Городовиков Михаил Кабаковичин болн ода эн Богун Лекодимовичин келсн тоотыг соңсад, улм-улм өв- рмж, кенә: һазртан суусн орс муҗгуд, һазр кедсн хазгас

187

медрлнь даву, соңсхврнь ик, орн-нутгт үүдҗәх хүврлтиг сәәнәр меддг болҗ һарчана.

Окад ода прҗ медгдҗәнә: сотник, вахмистр, урядник эдн хазгудыг казармд онц бород, хажуһин улсла бича күүндтн гнҗ закад, ног үлү Янов балһсна көддлмшчнр буцлһ татснд, түүг дархар илгохлорн, көдлмшч улсиг нохаһас дор санад, комсндантск часин хөөн.үзгдхлә, сө- рлһ кехлә хаҗ алтн гцж, закдг било. Городовиков бичнь түрүләд баһ урядник, до код ах урядник болхларн тер, ншнкон нрсн хазг көвүдт мөр довтлулдг, чашк чавчдг, җид чнчдг. бу хадг эрдм дасхдг било. Әрәсәд иим икхув- рлт Нарад боосн учрар, үлмәдән бәәсн ПольшИн эмтн үүмә татхла, түүг өршәңгү уга'Ьар дарсмн бәәҗ.

— Богун Лекодимович, та мини сурврт хәрү өгсн угат? — гиҗ Ока бурҗасн герин эзнэс, тер күнь юн күү- һинь медхәр, некҗ сурв.

— Петр Аркадьевич гиен — Әрәсән Министрмүдин Советин ахлач Столыпин. Тер һарһсн йосндан келжәнә: һазриг оларн олзлхмн биш, крестьянин болһна һарт өгхмн гиҗәнә. Нам манд, муҗгудт, дөң күргхәр, «Кре­стьянок банк» сексн бәәнә. Би тёр банкас далдар мвңг авад, дурта һазран хулдҗ авч чадҗанав,—гиҗ Дубяга цәәлһв.

— Тиим болхла, тер банкасн далдар мөңг өгйәләд һазр хулдҗ автн, — бөлҗ Городовиков герин эзнд сүв- селвг өгв.

- — Ока, чи мини келсиг иткҗәх бәәдл угач, — гич- кәд, Богун босад, шүтәнә цаад бийәс, тевкрлж эвксн га­зет авч ирәд, хазг көвүнә өмн стол деер делгв- -- Энүг умшлч, тииклә ода һазр чиниг, аль миниг сәәнәр йилһж медхч.

Урднь «Ока Иванович», «та» гиһәд һульдрҗасн Ду­бяга, «һазр» гиснә хөөн «чи», «Ока» гидгт орснд һундад биш, герин эзнә сүүлин үгмүдәс Городовиков уурлад, сто- лын өнцгт түшәд босхла, түүнә бор өрмгиннь өвр секг- дәд, көкрңгү өңгтә мундириннь өрчд «Шунмһа төлә- дән» «Мергн хадг төләдән» гидг хойр медаль гйлв-далв гйһәд одв. Түүг үзсн Богун, иим ачллһ зүүһәд нрсн хаз- гла эвдрлдҗ болшгог медәд, дәкәд зуһудхар седхләнь, Ока нег мөслҗ чашкин мөргәр толһаһарнь цокҗах мет, төм-төм келв:

— Богун Лекодимович, хазгин һазриг кенчн күн. бу-

188

лаж» хулдҗ авч чадшгог мсдпәч. Х‘әрнь, түүг тодлад ав- чк.

Ока Иванович, тодлад авчкув, тодлад авчкув, боли; Дубяга Городовиковин өмн, биилжәх ксвтә, энд- тснднь һарч зуһудв. — Зуг ганас сургчм, бооцаһан бичә эвдтп. Одачн хойр жнлдән би тана Назрити эдлх зөвтәв. Түүнә хоөн һазран автн.

Ока, һазриннь шим эдләд дөрвн җилин хоорнд бай.ж- _сИ кулакпн үгмүдт хәрү өглго, чаңһ-чаңһар ишкәд Наза­рян һарв.

— Зсрг Городовиков, кемр тиикд мини өгсп мөдгиг оәлһжәхләтн, би деернь немҗ өгхдән буру бишив, — ги- һәд, Дубяга ардаснь хәәкрәд үлдв.

Ода Богун Лекодимовичәс зөвүртә күн уга: күүтрин сотник Мечитов, Окаг кергтә хазгт тоолл уга, түүнэ Наз- риг, одна хург деер күүндвр һарһад, Городовиковла әдл салң күүнд өңгәр һазр өгч үрәлһхин орчд, йоста эзн Ду- бягад тер һазринь мөңкинд эзлүлхмн гиҗшиидвр һарһу- лх болҗ амн үгән өгәд, мекләд әркинь ууһад бәәлә. Тер һә кеҗәсн Городовиковнь өрчдән хойр медальта, ах уря­дник нер зүуһәд ирҗ..

Хөөтндән күүтрин атаман суңһсн цагт, әмтн Ока Го- родовиковиг эрк биш эн сүүрд суулһх. Тер цагт Богуи Лекодимовичд амр-заян уга болх,

Тегәд асхн ора болхла, Дубяга тергнд мөр татад, деернь хойр м.ишг һуйр ачад, тавн доск цә, нег келкә тоһш, һурвн-дөрвн кило балта, кампадь нег дорвад дү- рәд, Городовиковин герүр темцәд һарв. Дурноселовк се- ләнә ор.с иим дала зөөр авч ирәд, тергнәс эврән мишгү- динь үүрәд, дорвасинь теврәд герүр орулхла, хазг көвү- нә эк Цаһан, нег халхарн, ик$р байрлдг болвчн, талдан халхарн, алңтрад әәснь күрв.

Ока гертән уга бәәҗ, тер Ик Буурл орад йовҗ одж.

Ах дү хойр өмн асхнь онцрад кесгтән күүндлә. Ока өрчдән бәәсн нуувчан илдкв:

— Бадм, өрк өндәлһхлә яах гиҗәнәч?

— Эн седвәрчн дигтә мини чамд келхәр бәәхлә ирлц- җәнә, — болж ахнь байрлв. — Саки шидрәс хәрд мордх, Экчә бас гертән удан суушго- һанцхн Эрнжән үлдҗәиә

18'

Ока СеДКЛНЬ туссн күүлпо 1у^пар дарунь келхэсн хор ГДҖ, Бадмас сурв:

— Тер Камись гидг көвүнь ямаран кун? Би тууг цөөк үзхәс биш, сәәнәр медхшив.

— Докугиновихн уцг-тохмарн му улс биш гииэ, болҗ ахнь хәру өгв. — Ода туунә тускар юуһннь келхув, мөрн сарла мордхмн.

Бадм дууһән эмәҗәхиг мсдәд, тууг, дотркаи эвронэс кслтл, адһаҗ, мөшкҗ бәәхш.

— Балдра-Бслявихн энунәс холый? — гиҗ Ока сагзр соньмсв.

— Зу һар дууна, — болҗ Бадм цәәлһв. —Зуг Балдрз- хн гиен, Белявихн гиен тал-талдан станице.

— Меднәв, — гиҗ Ока инэв?

— *Чи, тегәд, тендәс һунҗ көөхәр бәәдг болвзач?

— Тиим куукиг һунҗнла дүңцулҗ болдви. .• Терчн Хоңһрин хатнла әдл сээхн.*

— Зандн Герл... Мен, Занда... Зандн Герл болҗ һарчана. Чи, мини ду, Арслңгин Арг Улан Хоңһр болҗа- нач. — Бадм байртаһар, хаңһуртаһар инәв.

Ока ахиннь тер инәднд өөлсн уга, тууг дахж, инәһәд, арһул дууһар сурв:

— Чи тер куукнэ тускагр меднчи?

— Эцк угад — ах эцк мен, — гиж Бадм инэдгэн уурад, халтаһар келв. — Бакланас тер куукнэнчн тускар соңсад, эк-эцкнь Потаповск станицд бээхинь медэд, тен- дэе йовен улсас эс медгчәр кергтә тоотан сурҗ йилһүв. Эцкнь, Апук, олна аду хәрулдг чигн, куукн бийнь уултэ, һартан эрдмтэ, гертэн ахуч гинэ.. •

Ахиннь келҗәхиг соңсад Окан ерч, еекн мет, хәәлнә. Потаповск станиц гиснь — Балдрахн. Хамгпн байрга зәңгиг Бадм суулднь секв.'

— Чикн — худлч, нудн үнч гиһәд, Пантус бериннь келсиг соңсад, мини цәәлһсиг чиңнүрдҗ хәләһәд, Атна- ниг тиигэн йовулла.

— Кезэ? — болҗ Ока адһҗ сурв. — Баклан Атнан хойр иамаг цергәс бууҗ ирхд, нааран ирчкәд, тууно ту- скар юм эс келвэ?!.

— Энунэ тускар дигто тер асхн куүндвр һарла, те- год би маңһдуртнь Ик Буурл орад, Пантус-көгшәлә эн тәриг зөвшәлләв..

— Нанд юцгад эс келвт?

— Баахн хазгт тиим куундврт орлцад керг уга.

190

Эн күүндврин хөөн Ока сөөни дуусн унтсн уга. Ду- бягад өгсн һазран эрк биш хәрү авх болҗ шиидәд, маң- һдуртнь Богун Лскодимович тал одень тер.

Ик Буурлас Ока хамгин өнр байрта хәрҗ ирв. Күүк- нә эцк Апук, өөрән хойр үүрән дахулад одсн Атнаниг ннр сәәнэр тосҗ, ил күүндвр һарч. Урд болхла көвүн- күүкнә төр бүтәнә гидг дегд нәрн болн җаңһрта билә: эцкнь, экнь тал-талдан одҗ күүк шинҗлх, түүнә хөөн күргн күүкнг одҗ үзх, түүнд таасгдхар седәд, зүсн-зүүл эрдмән үзүлх. Түүнә хөөн күүкнә, көвүнә эк-эцкнр үгд- ән багтхла, дәкәд һурв дәкҗ белгтәһән золһҗ, одх. Те- гәд дөрвдәд одхларн, татвчн —тасршго садн болый ги- һәд—бүс, салһвчн—салшго элгн болый гиһәд—зус, ке- зәдчн өрк өндәлһсн баһчуд бәәхтә-байн' болтха гиһәд, доск цә авч одад, хүрмән кех өдрән заадг билә.

Ода цагин хүврлт дахад, дәкәд әМтн өмнк-өмнкәсн угаряд, уга-яду болад одсн учрар, көвүд-күүкдин төриг җаңһар баһар, һаруһинь гөңгнәр бүтәдг болв. Тиим бол- сарчн, Атнан Апук хойрин хоорнд ээлттә күүндвр һарч, иләр седклән секцхәҗ. Окан ик байр — күүкнд кесг улс әрк зөөҗ ирсн бийнь, тер зөвән эс өгч, бәәдлнь, тиигхд энүг үзснә хөөн Зандан зүркнд Окаһас талдан күүнд бә- әрн эс олдҗ.

Окад о да көдлх, көдлх, көдлх кергтә. Тенд, ТТольшин һазрт йодад тер әмтнә бәәдл-җирһл үзәд, юмна ца-наа- дкиг невчк, зуг невчк, йилһдг болла. Зуг хэрҗ ирснәннь хөөн Соколов Михаил, Дубяга Богун эднлә күүндснә, нүүрцснә хөөн, олна хоорнд, теңгр һазр хойрла әдл, ик аһу-заг бәәхнь улм иләр медгдв.

Городовиков Польшт церглҗәхдән, Люблино балһс- нас Яновур авч ирәд, тенд буцлһ татсн көдлмшчнриг хазгудар дархд, тер күч-көлсәрн бәәдг улст үнн, ‘күчн- чидл хоршсиг бодад медлә. Тегәд Ока ода көдлмшч улс бәәх һазрур темцхәр шиидв. Өрк-бүл өндәлһхәсн урд невчк эдлвр шиңгәх кергтә. Тер учрар Городовиков Су­прунов тал чигн одл уга, урднь түүнә эцк заргдҗ йовен, Сал теегтэн байнарн туурсн Арсинов тал чигн (түүг нег дәкҗ Сернгин көвүн Акиш мини эцкин малд көдл гнһәд үрлә) одл уга, Эльмт күүтрәс җирәд шаху дуунад бээсн Торговая¹ гидг төмр хаалһин станц орад һарв.

Ока эн станц деер зүсн зүүл хар көдлмш кев, ваго-

¹ Торговая — эда Сальск.

191

нас. нүүрс чпгн буулһв, төмр хаалһ арчдгарчи кь_И._{1К 1г} под паровоз ясдгарчи орв долгу күнд, күчр. өод _т1. долго күч-көлсән өглһп, тер бпппь и1ицгәври|, баһ, ад_у хәрүлснәс. эмнг мөр сурһснас тату болҗ һяриэ, Джи болхла, Полыит боәснлә әдл, көдлмшчпр хоорчдан ми­ноги бӘӘХИГ, бӘӘХ-бӘӘДЛӘП ясрулх төр ТӘВСИГ, буцлһ ТЯГ’ сиг баһ хазг-хальмг исгчн үзсп уга, вам түүнә гускзр күүндвр һарсиг соцссн уга. Эн станцд пк заводмуд, фаб­рике» талдан чнгн промышлепн тосхлтс уга, учр 'тмы бопсар, большевикүд бас уга. Зуг түүнә тускиг йилһҗ меддг медрл Ока^ ода деерән уга.

Нег дәкж, Городовиков товары поездив там бурт суу- һад, Великокняжеск станицд ирҗ буув. Тср хоршулсн мөнгән экдән күргҗ дүрүлхәр һарла-

Өрүнәс авн хот ууһад уга Ока, өлг авхар, станцас хол биш бәәсн харчевньд орҗ ирв. Хот уудг герт дала улс уга. Хамгин цаадк шуһуд, күдр модн столын өөр, хумха цаһан чирәтә, нәрхн ут күзүтә, хот-хол эс күрт- сн бәәдлтә эццн, хөрн тавад шаху наста баахн залу һан- царн сууна. Городовиков шуд тер залуһур одад, түүг эс таньдг болбчн, толһаһан гекҗ мендләд, хажуднь суув.

Эццн залу мендд хәрү өгчкәд, дун-шун угаһар, уужа- сн хотан адһм угаһар ууһад, чиихлдсн хар өдмгиг нәә- һинь олҗ җаҗлад, күнд тоолвртан авлгдад, эргндән бол- җах тоотд төр уга сууна. Ока тер залуг ямаран хот ууҗ- ахиг хәләһәд, бас тү-үнлә әдл, нег тәрлк борщ, хойр таср* ха өдмг эрв. *

Городовиков, хот авч ирсн көвүнә тәрлктә борщас хойр-һурвн ухр уучкад, өөрк тагчг болн бүту суух күү- нәс соньмсҗ сурв:

— Та альк станицәсвт?.

—Зүнһара, — гичкәд, залу деернь немҗ станшщннь орс неринь цәәлһв. — Иловайск.

'— Иловайск деернь бәәдвт?

— Уга, Зундовск күүтрт.

— Манджиков Некәдәг таньдвт?

— Таньиа. Хазгт церТләд ииднин хәрҗ црлә.

— Бидн Некәдәлә нег полкд, нег зуунд йовлавидн,— болҗ Ока цәәлһв.

— Тана нернтн кемб?

— Ока.. Городовиков Ока. •.

— Ока?... Бәс гилт, — болад, эццн залу, Городовико- вин ээм деерТиигн һаран тәвәд, дала уутьхнд оршго һал

192

ассн нүдән түүнүр ширтҗ зөрүләд, бахтаһар соньмсв. — — Та урднь Полыпт цсрглҗәен болвзат?

Ока, эццн залуһин сурврт хәрү өгхин орчт, өмнк^хо- тан көрч одх гнһәд әәсн кевтә, ухрар дару-дарунь бал- һад уув. Маштг нурһта, мөпт хар төгрг иүдтэ, заралж хәәчлүисн, сөрсәлдсн шүрүи үстә хазг түүнэ сурврт хәру өгшгог медәд, эццн залу һаран суцһад, -яшсн дууһар кс- лв:

— Таньл болый. Мини иерн — Харти.

— Кануков? — гиҗ сурад, Ока, дегд байрлн адһхла- рн, җажлҗасн өдмгиннь тасрхань садрхадиь өсрәд, ха- хад-цахад бәәв.

— Э, Кануков.

— Хечинов Лиҗәр мана бичүлсн бичг аввта?

— Авла, икәр ханҗанав, —болж, Кануков инәмсклв. — Зуг тадна бичг тус болен уга. Йилһл уга атаман Ушаковин хумснла харһув.

— ТүүрМд суулһви? ' ^х

—Сар^хонгтан клоп асрҗ-асрҗ шинкән сулдж, һа-

РУВ’ 1 ,

— Юунас көлтә суулпв?

Петербург? болен «Цусн асхрсн воскресень» өдрин доль-ган Сал теегт бас күрв- Тер өдриндольган сар ир- вәс көөс цахрад, Әрәсәг делгүднь нөөрәснь серүлсн кев- тә, хама болвчн бүүрлсн әмтнд бәэдл-җирһлин уңг- утх йилһҗ медх уха .зүүлһв, медрлтә улсин седклд олн зүсн тоолвр бәәрлүлв, харчудын нүд ээлһв.

Төрскн Иловайск станицәсн хөрн тавн дуунад бәәсн Бохшаңкинд багшик дарук көдлҗәсн Кануков Хартл бас тер сурврмудт хәрү олж, авхар, газетмүдпн, дегтр- мүдин ард орҗ умшв. Зуг «Теңгә цергэ области ведо­мости» гидг газетәс чигн, хотл балһснас.авдг газстмүдәс чигн йоста үнн медгдҗ өгхш, тенд юн болҗах күцц цәә- лһгдхш.

/— «Бидн — чаднавидн! Цуг тоот мана күзүн деср бәәнә. Бидн цугтаһинь услнавидн, асрнавидн, хувцлнави- дн. Цуһар мана күч-көлсәр' бәәнә, мана көлс болн цус шимнә, ташр деернь, тернь баһ кевтә, маниг нам гүвд- нә», — гг1җ Кануков нег бнчкн дегтрт умшв. Эн үгмүд баһ наста багшт таасгдв. Түүнә хөөн «Крестьянмудур

7 Балакаев

193

кесн дуудвр» гидг листовк умшв. Хартид орс бичәч Лс_? Толстойин бичсн «Тамиг эвдчкәд, хәрү босхлһн» гидг домг икәр ссдклләнь ирлцв. Христосин сурһмҗ делк} дсер икәр делгрн гихлә, цуг шулмсин эцк, теднә көтл^ Вельзевул, Иисусин өмнәс фарисеймүдиг түкрәд, Хрис тоспн сурһульчнриг багшан хайҗ зултн гиҗ сүв-селвг өгнә. һанцарн үлдсн Христосиг кирст телҗ алхасн өмн, батын Төлә, Вельзевул эврәннь көләс чөдрлнә. Иисус та- мур унхларн, Вельзевулиг ардан чирәд тиигән туссиа тускар эн домгт келгдҗәнә.

Әмтн, шулмсин дөңгәр, ховдг, худлч, ховч, хулхач, са булалддг, йос эвддг, келн-әмтн хоор-хоорндан дә бос- хад, ямр ик аюл татдг болсна тускар орс бичәч күчтә кевәр үзүлҗәнә. Канунов эн домгиг умшчкад, түрүләд багшнр дунд, дәкәд олн хурсн һазрт учр-утхинь келҗ өгдг болв.

Сал теегин хальмгудт эврә келәр сурһуль дасхиг келн-әмтнә училищмүдин инспектор Боровиков уурулч- кв. Энүг соңссн хальмг багшнр хурад, хаана йосна һар- һҗах эзго йовдлын тускар дару-дарунь хоорндан күүнд- дг болцхав-

Нег дәкҗ Петербургас студент Уланов Бадм ирв. Холын зәңг ядҗасн_г үн медхәр зөмҗәсн багшнр тер сту­дентик герт хурцхав.

— Хальмг келәр сурһуль дасдгиг уурулна гидг, маниг үрәхәр, тарахар бәәх йовдл, — гиҗ Уланов халунар ке- лв. — Бидн келәрн ном дасх биш, нам эврәннь билг-эрд- мән делгрүлх, өөдлүлх зөвтәвидн. Тиикин төлә нницә бүрдәх кергтә.

— Ямардн ниицә? — болҗ Харти соньмсв.

— Ухалх кергтә, — гиҗ Бадм, шин хувцан багшнрин өмн бардмнҗах мет, нааран-цааран йовдңнна.

— Наадк келн-әмтн тиим ниицә бүрдәҗәнү? — болж Ик Буурлас ирсн багш Саранов Абуш сурв.

— Би эрмәль, грузин, буҗһр, хар маңһд, бурят уде­ла залһлдатав. Тедн бас тиим төр тәвҗәнә.

— Иоснас зөвшәл угаһар тиим ниицә бүрдәхлә, мт ниг засгла харһулхн угай? — гиҗ Баһуда (Батлаевск) багш Учур Игнатов саглв.

— Намаг Санкт-Петербургск университетин юрнди- ческ факультетд дасҗахиг тадн цуһар меднәт, — болж Уланов, маңна деерән унсн саңнаһан хурһдарн хәрү са млж, ик даавртаһар келв. — Юрист гиен кемб? Юрист

194

_гнси_поснг цугтнь мсддг, ямрчн ямас даву медрлтэ күн.

— Тегәд бидн ниицә бүрдәхлә, тер ниицән юн төр кү- цәхмб? — гиҗ Бембдәнкнәс (Власовскас) ирсн багш Саврушов Алексей негииь йилһхәр сурв.

— Хартнг сурхла, би юн глҗ хәрү өгв? — Бадм наа- рап-цааран йовдган уурад, Саврушовин өмн одад, ал- цаж зогсв-

— Ухалх кергтә гивч, — болҗ Алексей хәруднь ке- лв. — Нницә бүрдәхәр эк татҗах чи түүнә тускар ухал- сн болжахговч.

— Нег үлү тер эрмәль, грузин, бурят улсла күүндся болхла, — гиҗ Апель Ушанов, кедү әәмтхә бийнь, хам- дан нег школд көдлҗәх Саврушовиг дөңнв.

Уланов бәәрн һазрин, байн хазг офицерин көвүн. Түүнд харчудын түрсн-тарснь, зовҗ-даҗргдснь төр уга. Тер орсин хотл балһснд көдлмшчнрин кесн буцл- һиг, стачкиг, демонстрациг студентнр дөңнәд, арһ- та болхла, теднд аль халхарнь болвчн сүв-селвгән күрг- хәр зүтклднә, нам зәрм әрүн седклтә студентнрнь олн- әмтнә сулдхврин, сән җирһлин төлә әмән, толһаһан, эл- кән хармлхмн биш гйҗ хәәкрйднә, хәәкрсндән күрәд, ха- ана йос хольвлхин, хааг ширәһәснь авч хайхнн, хааг ал- хин төлә ниицәс бүрдәнә. Тер тоотыг соңссн, үзсн Бадм Уланов, тенд, Петербург? бәәһәд, негчн демонстрацд эс орлцсн, негчн ниицәнлә эс негдсн фолвчн, гер талан хә- )җ аашад, генткн әвртә шиидвр авб. Бадмин нер туурх !1азрнь — Сал тег. Сал теегәс экләд, энд нинцә бүрдә- һәд, хәрү Петербург тал ирсн цагтан, революционн хүв- )лтд овлцхар бәәхшч гиҗ гемшәдг үүрмүдтән, юн күү- 1ән, ямаран дааврта төр күцәсән медүлҗ чннрән өөд- лулх күслтә.

.. — Тер сурврттн хәрү өгх.күн — эн! Өцклдүр асхн Басанад одсн, тснд кесг хазгуд хурсн бәәцхож. Харти теднд Лев Николаевичин бичсн домг келҗ әгчәҗ.

Багш Тепшинов эврәпиь нср соңсад, хулха кеһәд бәргдсн күүнлә әдл, чирәнь улаҗ, доран нүүхлзв.

— Таднд келхәр бәәхм: орсин бичәч Толстой граф цолта, ик байн күн. Тер бнйнь, Лев Николаевич харчу- дыг харсад, Кануковин келҗ өгсн һанцхн тер домг биш, нань чигн кесг дегтрмүд бичсмн, — гиҗ Уланов цәәлһв. — Кемр "йосндан үн медхәр седҗәхләтн: Хартиһин ик билгтәһәр келҗ өгсн домгиг мана Әрәсәд барлхасн әәх-

195

лә, түүг Англии хотл балһси Лондонд онц дсгтр ксҗ һа- рһсми.

Багшнрт Бадмни пнгҗ колеи чиги өврмҗ, шууга үүд- әсн уга, тедн түүнәс хамгин әрүн хәрү күләҗәх мст, таг- чг суулдиа. Типгхлә Уланов, багшнрт бпйәи йостаһар пткүлхәр, улм җөөлпәр инәҗ, бәәсн һольшган үзүлҗ, итклтоһәр цәәлһв: — Тор графин тускар мини келдгм эн: тадн намаг' байи хазг-офицерин көвүн гиһәд, мини келснг итклгочн бәәхт. Эити ода граф чигн, муаег чигн, офицер чнгн, эгл хазг чиги теңшәрж, йовх цаг. Хәрнь, түүг урдаснь медәд, дотран тодлад авчктн. — Уланов өөдән шовалһсн хурһан Канунов тал зөрүләд, ик ээлттә- һәр келв. — Мана ниицән ямаран төр хаһлхин тускар Харти Бадиевич келтхә. Мадн дунд цугтаһасмвидн күн- дтә чигщ чииртә чигн күн.

Кануков, эн кевтә-янзта хувц өмссн, земго медрлтә, хурц келтә-амта студент көвүн эклҗ келснәс авн, яма­ран ниицәһинь йилһҗ медхәр негх дәкж, сурвр өгхәс биш, цааранднь түүг шинҗләд, келсн тоотынь чиңнүр- дәд, тагчг сууна. Дәкәд Уланов, «тер сурврт хәрү өгх күн — эн!» гиһәд далынь цокснас нааран, ниицә эрк биш бүрдәх кергтә гиҗ шиидәд, түүнә хаһлх, күцәх, өм- нән тәвх төрмүдин тускар ухалад бәәнә.

Харти ормасн босад, цаһан киилгән бүслсн, цацгта томен цаһан бүсән чикләд, түрүләд хоолан ясчкад, эк- лв:

—Миниһәр болхла, ниицә бүрдәнә гисн — чпк ухан. Түүнд тәвгдх һол төрмүд: негдврәр болхла, хальмг ке- лн-әмтнә чинр өөдлүлхмн, хойрдхла, эврә келәрн сур- һуль дасдг школмудыг хадһлхмн. Дәкәд болхла, хальмг кел заадг, дасхдг багшнрт багшнрин семинар, эс гих шишлң курс бүрдәхмн. Хамгин 'һол төр, мана гегән-герл, билг-эрдм делгрүлсн десрән, бидн хальмг келн-әмтнд онц таңһч өгхиг некәд, олна бәәдлиг, харчудын җпрһлиг ясрулхии арһ хәәх зөвтәвидн.

— Төрүц чик! — болҗ Тепшинов, цуснь хэрсн чирәнь хәрү улаҗ, хамдан көдлдг багшнь ним тодрха төр тэв- җәхд байрлв. — Йоста зөвтә селвгүд!

Кануковин келсп тоот ик шуугата күүндвр татв, багш болһн эврә хүв тәвцәи эи шпн бүрдх нинцәнд тәвхэр ухан-седкләң келцхәв. Иим әвртә күүидврин эк татсн Уланов, Хартиһин келсн хамгпг бпйнь эс келсндән һун*

196

дрхдг болвчн, түүгән медүлшгон төлә, , дацгин ярлзад пиэһәд бәәнә.

Эн хург десрән ипнцәпә устав тогтав. Багшнрин нии- цәпә ах йосн—олиа хург. Эи пиицәнә ксрг-төриг дәцих күн» түүпә члснд авгдх. Нннцәнә чледүд йоста болн күн- дтә чледүдт хувагдх, ташр дссрпь — һол член, ханьцлт член гпҗ бәәх. Йоста чледүд җил болһн тавн арслң, эс гпж, нег һазр хөрп тавн арслц взнос өгх, һол член ж.ил болһн арвн тавн арслц, эс гнҗ нсг һазр зун арслң взнос 1ШИЦӘНД ору ли; өгх шнндвр авцхав.

Ниицәнд нср өглһн деср зөвәр зүткән һарв. Зәвэр селвлцснә, зүтклдснә хөөн Кануков келв:

— Миниһәр болхла, «Хальмг таңһчин туг» гиҗ нс- рәдхмн.

— Таңһч ута юмнд тиигҗ яһж, нерәднәч, — болҗ Игнатов Учур- зөвшәрҗ бәәхш.

— Харти Бадиевичиг би дөңнҗәнәв, — гиҗ Бадм ха- лунар Кануковиг дөңнв. — Таңһч уга — мөн. Зуг мана нинцән түүнә төлә, таңһч делдхин, хальмг келн-әмтнә, гегән-герл болн билг-эрдм өөдлүлхин, хальмгт онц ав­тоном тогтахиг цеклдхин төлә бүрдҗәх ниицән.

Улановд чинртә, нертә, шуугата төр, керг-үүл керг- тә. Яһҗ медхв, Хальмг тан?һч тогтхла, тер таЦһчик тол- •һа боладчн сууХ.

— «Хальмг таңһчин туг»! Ямаран әвртә нерн! — болад, Бадм Кануковин һариг, беелә бәрлһнәс көлгә даңгин цаһан бәәдг һарарн атхад, кесгтән саҗв. — Хар­ти Бадиевич, ода ниицәнә һардач суңһсн цагт нег онц орминь эзлх зөвтәт.

* Петербург? бәәх, Әрәсәд болҗах тоотыг нәрнәр мед- дг, талдан чигн келн-әмтнә элчнрлә өөрхн таньлта сту­дент Уланов Бадмиг «Хальмг таңһчин туг» гидг нертә шин бүрдсн ниицәнә ахлачд суңһв. Хамгин дааврта көд- лмш Кануковд даалһгдв: ниицәнә цуг үүлдвр түүнә ээмд ачгдв, пиис'р болен деерән мөңгнә халх төр даах, дәкәд библиотек һардх болв-

Мөрн сарин эклцәр ниицәнә чледүд дәкнәс хурад, Петербург? эн сарин хөрн дөрвнд-хөрн ?авнд болх келн- әмтни болн ар-һазрин багшнрин нинцәсин федерации Негдгч бүрдәһәч хурл?д Уланов Бадмиг делегат шии- дәд йовулв. Тер хурлтын хөөн Уланов хотл балһснас зәңглв: армянск, грузинск, цугәрәсән, еврейск, хальмг болн хармии маңһдмудың ниңцәнә чледүд зөв эдлгч чи-

197

аихгТСК батуин пр зүүси болх.-а. башкпрек.белорус.„„р/багТЖ. Дә- рпн П1П1И.Ч1.> Ч.и-ЦД бүрдэмж.ий комитс-

Г-еХХ багшир Сал _ТСеп№ _х.,дунд хпмгп.. ннр-оргп цзәлһврин кедлмш дслг- рүләд, Әрәсәд болжах йовдлыи тускар цә.»лпәд, гепчг гсрлпн көдлмш ксцхәв. Эп көдлшпт Харти Кануков носндан бадмшад, цәәл-һврин, әхи пткүлл^пә тәрт >вртә бмлгтәнь йилһрв. Зуг нег дуту-дунднь: ксргтэ дегтрмүд цөөкн, Әрәсәд бәәх кссг партии алькнь харчудын толә сүзгән өгчэхнь сәәнәр медгдлго геңүлнә.

Харти Кануковин шунмһа көдлмшәс нштәһәр, ур- днь эн ниицән зурһан багшас, нег студентәс эклҗ бүрд- сн болхла, ода арвн нәәмн хальмг багш болн хойр орс муҗг — хөрн күүнә то күрч өсв...

Иим бәәдл-җир’һл һатлҗ һарен Кануков, шин таньл- дсн Ик Буурла хазг-хальмг юунас көлтә суулһва гиҗ соньмсхла, түрүләд, бийләһән болен йовдлыг яһҗ цәәл- һсн сән болх гиҗ ухалад, сертхр барун чикән имрв. Сед- клдән хоршсн-өвдкүрән, хара зөңдән засглгдсн зөвүран зәрмдән итклтә күүнд 'һарһҗ келхлә, чееҗ уудад амр- на. Манджиков Некәдән келсәр болхла, Хартиһпп өмн суух баахн цогцта, болв өргн далта-ээмтә, һәрд хәләц- тә хазг — йоста залу. Күн болһн сүүлин мөңгән таньд- го, олн күүкдтә, түрҗ-зүдҗәх поляк гергнд өгшго, соь никин өмнәс сөрүд үг келҗ, өңгәр асхрх-цусиг зогсаж чадшго.

Эн тоот Кануковла сүүлд болен йовдл нег үлү нү« динь йостаһар ээлһв, күн болһниг иткж. болшгог-күцц медүлв-

Городовиков хот зөөдг көвүг дуудад, хоир крүжк пиив авад ир гиҗ сурв. Зүн (һартан цаһан кенчр алс цо* кад хайчксн баахн көвүн , амарнь көөсн цахрсн кружк- та пиив дарунь авч ирәд, хальмгудын өмн тәвб.

— Хулһн сарин эклцәр участковой заседатель Бунин өөрән хойр урядник дахулен, мини көдлҗәсн Денисовен станицин училищүр ирв, — гйһәд Харти келврэн экю - Би көвүд сурһҗалав. Бунин намаг урокасм дууд«и Д’¹' ректорин хораһур авч ирв. Тенд лам Борманжинов, учи- лищин заведуют Секретев эдн сууна; Бунин ^СУР^Ж^ Харчуд дунд цәәлһврин көдлмш кедвт? — У га, —

198

жанав. — Полнтическ дегтрмүд танд бәәнү? Худл яһҗ кслхүв. — Бәәнә, — гиҗәнәв. — Тер дегтрмүдән олнд тархадвт? — Уга.

Окад «дегтрмүд» гисн үгәс, кампадь үзсн бичкн к;у- кд кевтә, шүлсн делврәд һарч ирв, тиигхлә тер шүлсән һолд гнһәд зальгад оркв. Харти тер ә соңсад, сана ав- сн мст, өмнк кружкта пнивәсн нег балһв.

— Тинм дегтрмүд хамаһас хулдҗ авнат? — болҗ Городовиков соньмсв.

Кануков мусг инәчкәд, генткн инәседән бийән гем- шасн кевтә, цәәлһв:

— Бунин бас тиигҗ сурв. Дәкәд: «Юуни тәлә хулдж. авлат?» — гиҗ соньмсв. «Петербургас авхуллав. Эврән үмшдув» болҗанав. Тиикләм участковой заседатель ке- лҗәнә: «Эврән умшснтн баһдад, әмтн дунд тер дегтр- мүдән тархадг чигнт- Эс иткхләтн Учуровин бичсн цаа- сн бәәнә».

— Учуров Никон болвза? — гиҗ, Ока Кануковнң келвриг таслв.

— Э, Никон.

—Учуровас нертә мөр хулхалач, аду көөһәч Сал теегт угалмн, — болҗ Городовиков алЯ болв. — Тиим күүнә бичсн цаас бас иткдви?

— Эн цагт хулхач, зуһу, өглһ өгдг уисин мөрнь гүү- нә, — гиҗ Харти саналдв.

Кануковиг полицейск бәрҗ, урядникүд геринь негҖ' җәнә гисн зәңг агчмин зуур станициг болн өөр шидрин күүтрмүдиг кедәд, әмтиг үүмүләд,- цуһаргинь нааран гү- үлгв. Хартиһин гер бүсләд, зелләд зогссн әмтнүр лам Бо- рманҗинов, эркән эргүлн бәәҗ, нүдән аньҗ зальврад, зэрлг болна:

— һазр деер күмн әмтнәс эрлг шулмнь олн болх гиж Әәлдх зәрлглсмн. Тернь ода ирж, күцҗәнә. Ом маанн падма хом... — «Идг сәәтәд — гөрәсн тарһлна, үкл иктәд — гелң тарһлна» гидг үнн бәәдлтә; сүүлин ж.ил- мүдт хальмгуд дунд садв гем элвҗәд, һару ик болна, тиигх дутман, хурлмудын ламс, гелңгүд тярһлна. Әрм- гиь унжсн Борманҗинов, баахн зуур амраһан авад, ки тасрж одчкад, цааранднь келҗәнә. — Эзн цаһан хаана өмнәс боссн тоотнь күн дүрстә шулмс мөн. Ом хом маа- ни-..

199

Бунин .ниши зәрлгиг нк ДУ^уҺар до цаасИГ

' Кииуков. ко.пндһарч су. 1и Ш тер ¹

тарантасг нити! _с ,_и1, заквр куш»?,

\ойр урядник участковой >а< ¹- _ТУрһлсИ МӨр Т0Т-

Зунн дууси кок овс идэд, зонь 1С күүкдтэһэи

сн тарантас ормасн көндрәд парв, ¹

-'Т.^ю-яжсек стаипид нрх.-к». Кануковиг полицейск герүр тууһад орв. Әрә бүрн-барн гиен гегәтә коридорин цаад захд окружной атамана кабинет бээж.. Багшиг хо- раһур түлкәд орулхла, нк столып на ад бийд, җөөлн кре- елд, таварн бөөрдәд суусн хазг-иолковник, мең үзсн чон ксвтә. өндлзҗ боев-

— А-а, багшин зергәс, иигж. харһхмн бәәжлмн, —бо- лж. атаман инэмсклв. — Альков, бурхнд мөргдгләһан әдл, маңнаһарн һазр цокад мөрглт.

— Би кенлә күүндҗәнәв? — гиж. Кануков, кенә өмн зогсҗахан м£дә бәәсн бийнь, зөрц сурв.

— Окружной атаман, полковник Ушаковла күундҗэ- нәт, — болҗ, атаман хаңһуртаһар, урдкасн үлүһәр инәв.

— Танла таньлдсндан икәр байрлҗднав, — гиҗ, ба- гш бас инәв. — Иим чинртә, нертә күүнлә төрүц харһад уга билзв.

— Сольр хальмг, худл бичә кел! болҗ, Ушаков генткн инәдән хәәкрлһәр сольв. —- Ниднин намр, яармд бийим үзчкәд, өкәҗ мендлх биш, нам оньган өгсн уга биләч. Ода өкәҗ мендлх биш, маңнаһарн һазр цокҗ мө- ргхч! Мөрг гинәв!

— Атамана зергәс, та эврән келвт: бурхнд мөргдглә- һән әдл гиҗ. Та бурхн бишлмт. _%

— Би бурхн биш? — Ушаков багшин өгсн хәрүһос дегд уурлхларн, стол цокж, сурв- — Тегәд кемб?

— Окружной атаман, полковник Ушаков гиж. эврэн таньлдвшлмт, — 69ЛЖ. Кануков, хамгин өөрхн үүрләһэн күүндҗәх мет, ик төвшүнәр келв.

Атамана теслтнь тас туссн бәәдлтә, тер үүдн тал хз- экрв:

— Бунин я’Ива?!.. Буниниг.нааран авч иртң!

Денисовен станнцд ирхдән, һазр әрә дааһад, тенгр тулен бәәдлтә бәәсн участковой заседатель, күн таньж болшгоһар хүврәд, мөлкхин нааһар атамана кабннетүр өкэсн орж. ирв.

— Зерг окружной атаман, би эн бәәнәв.

200

Сурлһа а вен протокол хама бәәнә?

Бенин дегд әәмхләрн, һарнь чичрәд, папкта цаасд пентас тер протокол олҗ чадҗахш.

⁴ - һарчн, андн, яһад чичрәд бәәнә? Эн кирс уга ха- _льума әркдҗ-әркдж ирсн болвзач?!

- Уга, зсрг окружной атаман, — гиҗ Бунин зуһудж, келэд. банрлад одв. — Эн, эн бәәҗ!

Ушаков участковой заседателин өгсн цаасиг хәләч- ш. эвлүнә^келв:

— Нааран өкәһәд, кииһән һарһ. Чи, элмр, энүнлә әрк еесн бәәдлтәч.

— Бурхн герч, — болад, Бунин һурвн хурһарн мац- наһан кирсләд, Ушаковин хамрур аман зөрүлҗ кииһән һарһв.

— Фуф, һаха, эн үмкә аман цааран ке!—гиҗ окруж­ной атаман хәәкрв. — Авч ирсн цааснчн болад бәәсн эний?

-Э.

— Нүдндм бичә үзгд! Би чамаг эн хальмгла хамднь суулһад, шалз асрулнав.

Ушаковин келен үнн болҗ һарв: Хартиг түлкәд ору- лсн. әрә чөләтә, харңһу хорад тәвәд шаху күн, шицд хаасн хөд кевтә, нег-негнләһән дарцна. Бузр гид.чии ке- лад керг уга, аһар көөшгрснлә әдл, кирин, көлснә, шив- рин үнрәр өткрнә. Өдртнь чигн, сөөднь чигн унтдг арһ уга: һар дееһәр, хоран киртә эрсмүдәр шалзмуд авр-авр гуулднә, ханцн, шуңһрцг, зах хамгар орад, хәәр-бәәр угаһар цус шимнә- Тәмкин утаһар утад, харулч хазгу- дас кероси эрәд сурж, авад хора дотр цацсн бийнь —бо- ЛЖ ӨГХШ.

Эн йовдлын хөөн окружной атаман Кануковиг мар- тад хуурси кевтә, дәкж, дуудж сурлһ авдган уурв- Нег асхн туүг Бунин дуудад, ик нуувч секҗәх мет, хора дот- ркан саглж энд-тендәң хәләчкәд, иткмждәһәр келв:

- Харти Бадиевич, атаман Ушаков, полковник не­рж, баһдад, таниг политнческ ик әәмшгтә кү бәрснд тоо- лад, нертә зарһ кехәр үклдвә. Болв би түүнд полковнн- кэснь генерал болхар седдгинь үзүлсв. — Бунин дегд еуртан бутхләрн, өмнән суух Кануковас ичҗ-эмәл уга, эж-саглл уга, Ушаковин 'суудг кабинетүр, эркәһән хум- ха дунд хурһдыннь хоорндаһар шо^алИад үзүлв. —Хә- рнь, Харти Бадиевич, маңһдур түүрмәс һарх болад бел- дж'^тн. Тиигхд тана гертэс олж, авен цаасдыг цугтинь

201

атаманд үзүлсн уга биләв. Мацһдур һархлари, тер пр­едан хәрү авч чадҗанат. Зуг та намаг вокзалас холбнш бәәх харчевньд күләҗәтн...

Бунина кслсәр, Кануковиг маңһдур үдләднь түүрмәс сулдхв. Харти участковой заседателиг, түүнә заасн хот уудг гсрт күләһәд, түүнәс тср цаасдан авхар нааран ир- лә.

Эн тоот келвр соңсад, Городовиков илдиь бодв:

— Тсрчн чамас эрк биш авлһ авхар бәәнә.

Ока Харти хойр, кружкта' пиивән адһм угаһар уул- дад, медмҗән угаһар нег-негән «та» гидгән уурад, кезә- нәс нааран өөрхн таньлмуд кевтә, «чи» гилддг болцхав.

—Тернь ил сәәхн медгдҗәнә, — болҗ Канунов Окан бодврла зөвшәрв- — Би зуг ээҗиннь геснәс төрснәсн авн күүнд өглһ өгәд угав.

— Цаасдчн кергтә болхла, арһчн уга, өгх кергтә, - гиҗ Городовиков келв. — Терчн өглһн биш, ксргтә наа- сан хулдҗ авлһн болҗана.

Кануков хәрүднь үг келен уга. Ока ухандан орҗ ир- сн седклән секхлә, эн шин таньлдсн, икәр таасгдсп баа- хн залу өөлчв, һундсв гиҗ тоолад, инәв:

— Нохас хоорндан яс булалдхла миист олзта, нойдуд хоорндан йос булалдхла — манд өлзәтә.

— Цань уга зөвтә үгмүд, — болад, Харти мусг инәв. — Хальмг улсин урн үгин зөөр иигҗ делгрдг оәәж. Чи­ни келен йоста үлгүр болҗ түгх: нохас хоорндан яс оула- лдхла — миист олзта, нойдуд хоорндан йос булалдхла- манд өлзәтә. Әвртә үгмүд! Кемр Ушаков Бунин хоир йос, сә эс булалдсн болхла, мини бәәдл-җирһл яахнь темдг уга билә.

Багшиг байрлсинь, серглң-дерглң болсинь үзәд, 1о- родовиков, үгин эв харһулад, седклән медүлв:

— Тер цаасдан хулдҗ авхин төлә чамд мөңги керг тә, түүрмәс шинкән сулдж йсвх чиңи хавтх хоосн болх.

Ока охтр девлиннь дотр хор уудлад, кенчрт цуглата мөңг һарһад, тавн арслң Кануковд өгв.

— Керго, керго, Ока, — болҗ, Хартн түүнә һариг хәрү тулкв.

—Буниниг яһад оратҗ йовхиг медҗәнчи? Чамд тань- дг улсас мөңг өгйәлх цаг өгчәнә.

— Мен, — гиж Кануков, эн баахн нурһта, зара устә Хазгин хурц ухаг еврж, түүнә келснлә зввшәрв — Нам мини ухаиа енцгт уга. Мөи, тер намаг түрүләд мө_Нг ол- 202

тха гнһәд удж йовна. Яһад эс ирҗәхмб* гиһәд би алң болад бәәнәв-

Городовиков Хартид тавн арслңган атхулчкад, ор- масн босв.

— Не, би йовнав, Эльмт күртл хөрн дууна кемҗәлх кергтә.

— Ока, чамд икәр ханҗанав, — болҗ Кануков түү- нә һаринь чаңһар атхв.

— Тавн арслңгас үлү бичә өг, — гиҗ Городовиков сүв-селвг болв. — Эс гиҗ эднчн авлһ гихлә, йорал уга худгла әдл.

— Өгнәв гисәр нань мөңгн уга, — болҗ Харти инәв.

Ока чаңһ-чаңһар ишкәд, үүднүр күрч йовад, хәрү эргж ирәд, Кануковд келв:

— Хөөтндән өрк өндәлһх санатав. Мини хүрмд эрк биш нр.

— Тииклә чамд эн мөңгнчн бийдчн кергтә болхгов.

— Мини мөңгн—эн бәәнә,—гйһәд, Городовиков хойр альхан делгҗ үзүлв. — Атхад көдлмш кехләрн арслңгу- дар алт шиңгәнә.

Хойр шин таньл инәлдәд салв. Ока үүдн хоорнд, дү- үрң цогцта, геснь унҗсн, утулң эрәтә костюм өмссн ме- дәтә залула зөрлцәд, түүг кенинь медсн бийнь, һаза- һас орҗ аашх күүнд хаалһ өгдг өвкнриннь йос эвдәд, зврц нааһаснь түрүлҗ һазаран һарад, Эльмт күүтрән темцв.

Городовиков Торговая гидг станцд хойр җилдән зү- сн-зүүл хар көдлмш кев, зуг сансн санань, күслсн күц- лнь бүтсн уга — тиигән угатя одла, тер кевтән хоосн хәрв.

Ока хәрү Эльмт күүтрүрн ирәд, зурһан җиләр Богун . Лекодимовичд нәәмәдлсн һазран хәрү авад, өрк-бүл вндәлһәд, тәрә тәрәд, цөөкн малан өскәд, йоста бәәхтә эзн болх төр тәвб.

Хойр җил хооран Столыпино һазрин тускар кеҗәх хүврлтиг өмнән шовалһҗасн Дубяга эн саамд цүүгән угаһар Городовиковин һазринь хәрү өгв, юңгад гихлә, Әрәсән Министрмүдин Советин ахлачин шин йосн хаз- гудын эзлҗәсн һазриг көндәсн уга- Дәкәд болхла, мек иктә Богун Лекодимович Окаг һазран хәрү авхиг ме-

203

Дәд, урдаснь арһан хәәһәд, Шагальдинов Чонсин Һт НӘӘМӘДЛҖ.

Городовиков ханцан шамлад, баһ наста гергән лад, һанцхн мөрән зүүһәд, һазр хаһлад, тәрә тәрв һаз рин шимәс зөөр авч, хату-мөтүһәсн гетлхәр, байж аз седсн седвәриь чигн күцсн уга. Алң болхмн,’ Окан и җуд орсин тәрсн тәрән сәәхн урһад, байн урһц өгхла, тер нам һазрт цацсн буудяһан чигн хәрү авч чадсн угт

«һазрин аац эс медсн үүләр тиигҗәнә», — гиж Ок; бийән аадрулна. Зуг дәкәд санна. — һазрин аац меддго чигн болев, мал яһҗ өскдгиг йир сәәнәр меднәв. Тиик- лә мини мал юңгад эс өснә, теднә мал...»

«Теднә»... Мөн, теднә, баячудын малнь җил ирвәс тооһарн өсәд, ода идгтә сән һазр булалдад, тедн хоорн- дан ноолддг болв. Теднә мал яһад өснә, эднә, угатьнрин мал юңгад эс өснә?

Бәәхтә болхар төр тәвсн Ока, урдк кевтән, угатя .л- дв.

11.

Херн җил хооран арвтадан Ока түрүн оолл Ик Б,} рл селә үзлә. Тиигхд түүнә эцк әмд билә, Иван, Ца-а сән өдрлә харһулад, хурлд одҗ мөргүл ке.хәр назван

Эльмт күүтрәс талдан станиц; селә үзәд уга о Д ■ тиигхд Ик Буурл—балһсн болҗ медгдлә. «Әсәд, оос Д ик болен цагтан, эн селәнд ирҗ бәәнәв». , гиҗ тиигхд күсл келә. . ,

Окан тер күсл ода күцв. Тер Ик Буурл станицд й рләд, «Хадта булгас» һооҗсн уста салан зүн амнд им вр гер бәрҗ авб. , ,,

Ик Буурл — ик селән, арвй миңһ һар күн бэәнә. зәнәһә эн эжго, зерлг тег бәәсмн. Зу 'һар җил хооран- 1803-гч җил нааран, эн цегән уста булгта салан көвәд, өдгә цагин хальмгудын өвкнр намрар нүүҗ ирәд, үвлик киитнәс хорһ кех йазр гермүд салан кецд малтҗ авсмн- Тер цагас нааран тедн, зунднь Манц һолын көвә эргЖ нүүһәд, намртнь хәрү эн һазрур ирҗ үвлзәд, аш сүү’1‘ днь, экләд шавр гермүд бәрсмн, Арвн йисдгч зун җилпн өрәләр энүнд зу һар хальмгуд тиим гермүд өндәлһсмн Тер алдНд Тең һолын ца көвәһәс дөрвн орс өрк-бүл йз^'* ран нүүҗ йрсмн. Тедн Мокрицкий Дмитрий; Болдырев 204

Иван болн Игнат ах дү хойр, Крыжов эдн бээсмн.

Тер дөрвн өркин хөөн дару-дарунь орсмуд нүүлдҗ ирәд бәәхлә, хальмгуд тедниг эврәннь һазран эзлэд авч- кх гнж әәһәд, ИК хурл делдәд, мөргүл кесн бээж. Болв орсмудын то жил ирвәс өсәд йовҗ, тедн, аш сүүлднь, чонж бәрх зөвшәл хаанас сурҗ. Түүнәс көлтә хальмгуд, орсмуд хоорнд ИК цүүгән һарч-

1892-гч җил Ик Буурл селәнд, миңһн найн зун арвн ’хойрдгч жил Төрскән харсгч дәәнә герой, Теңгә дәәнә цсргнн атаман Матвей Иванович Платовин нер мөңк* рүлхин төлә, Платовск станиц гиҗ нер өгсмн. Тер жил орсмуд чонж эклж тосххла, урднь чонҗ тосхулш угаһар цүүгә татҗасн хальмгуд хоорндан мөңг цуглулад, тер чонҗ делдлһнд дөң гиһәд, тавн миңһн арслң өгснә хөөн долан жил болад түүг сексмн.

Ода Ик Буурлд хальмг хурл, орс чонҗ, станичн пар- влян, орс көвүд-күүкд сурһуль дасдг церковно-приход­ской школ, хальмг көвүд онц дасдг, хальмг күүкд^онц дасдг школмуд бәәнә.

Бәәрн һазрин хазг-хальмгуд селәнә өмн бийәр бүүр- лсн болхла, оруд орсмуд селәнә ар бийд, зөвәр тедүкнд гермүдән тосхсн бәәнә. ♦

Така жилин (1909) намрар сданичн атаман болн тү- үнә дарук суңһлһн деер ик инәдтә йовдл һарв. Атама­на ям зүүхәр һурвн хазг сүүр булалдҗана: урднь стани­чн атаман бәәсй Нембриков Пахут, шинәс тер орм эзл- хәр бәәх Алювинов Ланцин болн Дакугинов Эрдни. Ата­мана дарукд һанцхн күн суңһгдҗана — Унканов Куб- рак.

һурвн медәтә хазг, тиим чинртә сүүр эзлх күслтә бәәх учрар, әркиг бортх-бортхар, чаһриг бочк-бочкар зөөлһәд, суцһачнриг услҗана. Кубрак болхла, түүнәс талдан күн эн орм эс эзлхәр седсн учрар, атамана да- рук орм эзлчкси кевтә, ке хувцан бардмнад, өңгпнь һар- һҗ арчсн чашкиннь ишиг гилв-далв гилгәд, олпа өмңә- һәр йовдннад бәәнә.

Бортхста әркәс, бочкста ч^һрас цадтлан \у’1ад, ум- снь тав-сәәнәр халсн суцһачгф, хошаһад — цаһан, хар долда авлдад, ик яршгт хойр һаран дүрәд, атаман шин- дх әцгднь иаһан долда, атаман шпидшго әңгднь хар дол­да хайцхав. Аш сүүлднь, суцһачнрнн ахлач, пиисрин бич- си цаас авад? һурвн хазгин<кень станичн атаман шиидг' дсиг зәңглв:

205

Цугтаһаснь пкәр наһаи долда хураснь — Алюви нов Ланцин.

Әмтн шууглдад, зәрмспь байрлад, зәрмсиь дурго боллдад, мөргәч бух үзси ксвтә, Ланцинүр киитн нүдәр хәләлдв.

Алювшюв зөвәр согту бпйнь, көлән бат-батар ипгкәд, тедүкн эрк эргүлод суусн хурла лам Мончуда Буриновас одж әдс авб. Ланцннә байрт эң зах уга: тиим нертә хойр күүнлә бәәр булалдад диилнә гидг—олн чамаг наадксаснь давуһар күндллһн болҗ һарчана. Түүнәбай- риг Мончуда наадк улсас сәәнәр медҗәнә: Буринов хур­ла ламин орм эзлхәр, кесг җилин эргцд Шарап-ламин (ахнь Арсинов Сернг кедү байн болвчн, түүнос әәж эмәл уга) дор нүк малта бәәж, мөңгнд, әркд, баавһаст (Бур- хн-багшин номар болхла, хурлд церглдг улс эн һурвн килнцәс хол йовх учрта, нег үлү күүкд улсас) дурта Шарапиг Карина Андреевнала унтҗ кевтсинь бәрҗавад, орс чонжин ах гелңгүр одад зарһ бәрәд, олн жилд малт- сн нүкндән түлкҗ унһаһад, эн хавр түүнә орм эзллэ.

Станичң атаман кен шиидгдсиг зәңглсн суңһачнрин ахлач, атамана дарукд суңһгдсң күүнә нер зәңглх зөв- тә Тегәд Күбрак, минь ода эврәннь нер соңсхар, чикән сунһачнрин дхлачин келх үгмүдт өгә бәәсн биинь. нүдә- рн Городовиковиг цольгҗ хәлоһәд, инәмсклж бахтна: «Тенд, хазг церглҗ йовхд, чи чинртә, нертә биләч, энд эврәннь һазр-уснд, би эзмб, би чамас арһтав, чидлтәв», гисн үхаһинь түунә нүднә хәлән цәәлһнә.

Суңһачнрин ахлач, насндан даагдад, нурһиь оегди- һәд, үснь цәәһәд цаһаҗ одсн Арсинов Сернг экләд үг кслхәр седхлә, көк цемгн костюмта, цасн цаһан киилгтә, күзүндәи эрвәкән.җивр галстукта, толһадан бас кәк өд- гтә шляп өмссн, барун һартан мөңгәр сиилсн матьхр иштә тайг бәрсн баахн залу һаран өргәд, суңһачнрин ахлачин келхәр бәәсиг таслв.

— Нанд нсг нөөкн үг келх зөв өгтн?

— Акиш үг суржа на, — болж әмтн хоорндан шимл- ДВ.

— Маниг үгинь таслсн болхла, Сернг тарах бнлә,— гиж, Окан өөр зогсҗасн Довҗ Орһадулов инәмсклв-

— Акиш атамана дарук орхар седҗәнә, — болҗ, Хечинов Лиж, Кубракиг соңстха гиһәд, зөрц чаңһар ке< лв • I *

— Лу таср! — гиж Унканов уурлв.

206

Көвүндән эркн дурта Арсинов, түүг үгән таслснд уурлхин орчд, нам байрлад_я олнд соңсхҗ, шүдднь унс- нас көлтә, сингүлҗ хәәкрв:

— Ксл, кел, Акиш! Нааран һарад кел!

Акнш гмигнәр уралан йовад, медәтә хазгуд хурсн бәәрнүр күрәд, олнур эргәд зогсв. Сурһульта болчкад, тиим' байн күүнә салтр ю келхиг әмтн күләҗ, тагчг бо- лж, аман аңһалдҗ күләлдв.

— Би Дала олн үг келхәр бәәхшив, — гиҗ Акиш эк- лв. — Эзн ца'һан хаана өмн мана хазгудын чинриг яма- раниг тадн, станичникүд, цуһар эврән меднәт.

— Әвртәһәр келҗәнә, а! — болҗ Сернг омгшв.

— Тииклә бидн хаана цергт һанцхн сән тохмта мо­рд бнш, дәәнә һавшун билгтә баахн хазгуд белдх зөвтә- видн.

— Тиим, тиим!!.

— Йоста үг!

— Номта күүнә ухан чигн, Манцин һолын уснла әдл, дала, — гиҗ хазгуд энд-тендәс Акишиг магтлдв, дөңнв.

— Атамана дарук гисн кемб? — Акиш эргндк әмтән шүүрдҗ хәләв. Теднь-юн гиҗ хәрү өгхән медҗ эсча- дад, тагчг болж, одцхав- — Атамана дарук гисн — хазг цергт һавшун дәәч, дәәнә олн эрдмтә хазг белдх күн. Тиим эрдм мана баһчудт Унканов-Кубрак өгч чадхип?"

Окан өмн зогсад, шин хувцан бардмнад. ода эдлх нерән минь үүнә өөр соңсхар күсл кеҗәсн Кубрак, Аки­шин келҗәхд икәр оньган өгчәхш, тёр түүнә эикин зәңг- лх үгмүд күләҗәнә. Генткн ода эврәннь нер соңсчкад Унканов, дор ормдан Окан тускар мартад, Арсиновур эргәд зогсв.

Акишин сурврт негчн күн хәрү өгсн уга. Медәтә хаз­гуд Ункановиг шиндх болад урдаснь үгцәд авчксн, олн ода куртл атамана, дарукд кениг шиидхәр бәәхиг медхш тегәд цуһар тагчг бәәцхәнә.

- Миниһәр болхла, Кубракд баһчудт дәәнә билг да- сххас урд, бийднь зәрм-зүрм эрдм дасхх кергтә, — ги- һәд Акишиг дәкнәс эклхлә, Унканов эндәснь уурлҗ хәәк- рв:

— Тегәд минй ормиг эврән эзлхәр бәәнчи?!. Кемр чи эзлхәр бәәхлә, түрүләд бу һартан бәрдг дас!

Әмтн инәлдв, шууган икдв. Акиш һаран өргәд, олниг

207

тогтпу.1чкад, төв|||үцә|). иегл эн у./_1с V,,,...,

мот. түүн;> келсиг төртәп авл у_Га, төм₃₎Л₍чр- суцһхмн'"'" ^С'"”^С‘‘""^{Г Го}'^{,олош,К(}”‘ о™- атаман» _Даруи

• Зөвтә селвг.¹

• - Ухата шппдвр!

• -- Ок.ЧГ суцһхмп! 60ЛҖ ӘМТН ЛрСИНОВИИ КСЛСИГ Д19ЦНЖ хәәкрядв.

• Акпш. хамр дор коли бәәиә гиһәд, болх-болшго юм ксләд бәәхмп биш, — болж Кубракин ах, Ункаиов Шонж ууряв.

— Сернгив көвүн чпк кслжәнә, — гиҗ Малунов Чу- мат үүрән ^ХӨР^В- —Ксн-ксп, чи бидн хойр Кубракигям]- ран хазгинь мсднәвпди. Чн эврән, цсргт йовад, дүүһэсн көдтә кедү му нер соңслач.

— Чумат, «алг-алг гихлә — ам долана» гидг үлгур бичә һарһ.

— Батхнар — бара ядсн, эрвәкәһәр — элч кехәр се­дей ямаран күмбч, Шонҗ, — гиҗ Малунов күржңнж инәв. Әмтн түүг дахад элк хатж инәлдв.

Медэтә хазгуд Акишин келснлә зөвшәрв- Эцкнь, арп

хта, босҗ зарлв: _о

__ Хаана хазг цергт һавшунар "церглэд, хоир медали зүүҗ ирсн хазг Городовиков Ока атамана дарукд сунл джана.

' Энүг соңссн Унканов Кубрак, маляһар засглгдсн мс«. олн-әмтнә нүднәс бултҗ зулв, урднь Окад дурго бәәсн болхла, ода түүг мөч-мөчәрнь салһм дүңгәһәр өшәркж йовна. ’

Ссрнг асхнднь көвүнәннь һарһсн йовдлыг гемшәхәр седхлә. Акиш инәж хәрү өгв:

— Хәәртә эцк, цагин бәәдл нәрнәр медх кергтә. Ода тана нагда әдл, әмтнг малядж, иләр меклж болшго, тед- ниг нег-негнәннь өмнәс эс медгчәр түкрәд, нохас кевтә бәрх кергтә.

Ик Буурлын өмн хажуд өргн, тегш хавтхр’ бәәнә. Тер хавтхрт мор һәрадүлдг нүк малтсн, хойр бахн.һазрт бу.чад, кондлн шовлг товсн кесг .харшмуд, һазрт шааиу 1лааж орксн олн бурас баәнә.

Энунд баһ иаста хазг көвүд дәәнә эрдм дасжана. Го- хэдоников түрүләд теднд мөрнд яһж суухла эвтә болдгнг,

208

ну мп. м- П1Х.1Ә харшт вврдж прэд, кезә мериг бөөрәрнь цитр иш. нлрхн бурасиг баруи, зүи бийдэн если яһҗ ч,?нчхнг эврлн үзүлж заана.

Баахн хазг көвүд ах урядннкнн һавшун довтллһ, ме­ртв хзлһ. нэрн чавчлһ үзәд, түүг дурахар седэд, цуг эв- ярһан сүрһүльдан өгнә. Ока ахр цагин эргцд баахн хазг кввүдпн зүрк авлж, теднд эцкүдәснь өөрхн күн болҗто- олгдна

Нсг дә к Ж эдннг эн хавтхр деер дәәнә эрдм дасҗатл, селән талас шуугсн, хәәкрлдсн дун соңсгдв. Хәләхлә„ хзльмг хурлын өөр әмтн дарцад бәәнә.

— Ах урядник.» тннгән одҗ хәләх зөв өгтн, — гиҗ нег хазг көвүн зөвшәл сурв.

— Повцхай, —болад, Ока, көвүдән дахулад, сглн хур- сн һазрур довтлад күрәд ирв.

— Көөркү, көөркү, унад үквә, —. гиһәд, севгр үстә эутгн. шугшад уульҗана.

— Үкг, үкг, андн, — болҗ баахн залу тавлҗ бәәнә— Указ үкхнь сән бәәҗ, манаселән цеврдх билә.

Ока тнигҗ келҗәх өршәңгү уга күүнүр колс хәләв: Ункаиов.

Ока Кубракиг үзн, хазгт церглж йовхд түүнә худла- хгр тархасн зэңг санад, зүркнь киитрхв. Уңа, тиигхд үүнә худлар тархасн зәңгиг хөөннь үүрмүднь цәәлһҗ егснэс биш, ода эн келсн үгмүдәснь авн. Болв Окад өшатә Кубракиг шинҗләд зогсдг зав уга; түүнә һазак бэәдлиг агчмин зуур хурц хар нүдәрн харвад тодлж авад. севгр үстә эмгнә заасн үзгүр, әмтнә гердәд орҗ одсн бәәрнүр хэләхлә: хурлын бумб деерк өндр шовлгас . тсврэд бәрчксн нег күн зогсҗана. Түүнә көл бумбин гил- гр хала дсеврт торл уга, мөс ишкснлә әдл хальтрад, ур- гшви дошад бәәнә.

Тер күүнә көл дошх болһн севгр үстә змгн чишкәд одна:

-Я-я, яһлав, хәәрн көвүм үкҗ одва... Гы-ы... ы-ы. •.

Городовиков, ах урядникин. хазг хувцан тәәләд, нег хазг көвүнә һарт атхулчкад, мөрәрн хурлын эрсүр өөр- дад, эмәл деернь тавлҗ зогсад, түүнәсп 'Һавшунар һә- рәдәд. хурлын ташу деевр деер тусв-

— Ока, бурхна бәәшц киртә көләрн бичә бузрда, — гиж. арвн сард бордсн һахан бәәдлтә, Мончуда лам зәр- лг болв.

— Танаһар, тер көвүн бумб деерәс ун^д үктхәй? —

209

болж, Городовиков, хурлын дссвр деер зогсн бзд ,, рү эргәд Бурнновас сурв.

Эврән үклән хәәҗ йовх күүг харсад төр уга, Мончуда һартк эркән эргүләд, күнд мөнгн бумбинь маң. надан күргәд, гүүнәр саналдҗ зальврв. —Ом маани пад- ма хом...

Хурлын ора деер зогсҗасн көвүн — һәргтә һонда. Тер экнн һанц үрн, төрхәрә тиим ухань тату. Эцкнь бич- кнднь өңгрҗ одсмн.

Севгр үстә эмгн, һондан эк, Җавда. Түүнд көвунь ухань тату болвчн, орчлң деер хамгин хәәртә үрнь. Те- 'гәд күн болһниг көвүһинь харсҗ авхиг эрәд, эңод, ууляд бәәсн бийнь, негчн күн хурсн улс дундас эмгяэ зовлң. хувацсн уга.

Ока, лам МончуДа хөрәд бәәсн бийнь боллго, хурла ташу деевриг мөлкҗ өөдләд, бумбин белд күрәд, деер бәәсн һондад бүсиннь нег үзүр хайҗ өгәд, көвүг сәәнәр тодлҗ автха гиһәд, шүрүһәр, догшар закв:

— һонда, өөрк -бүсиннь һорьгас батлҗ бәрәд, нааран шувтр! ’ ,

һондд, кедү Дүңгә һәргтә болвчн, Окан келсәр, оүсин һорьгас барун һарарн атхад, шовлг теврҗәсн зүн һаран сулдхад орксн: уулас дошсн сөң кевтә, Городовиковин хаҗуд, зо'һдн яхлад тусв- Ташу дееврүр унһаҗ авсн хө- вүг цааранднь һазрт буулһхд Окад юмн биш. Тер, деев- рин захд элк^гүргүр кевтчкәд, һондаг хойр һараснь бә- рәд, мөрнәннь нурһн деер буулһв. Түуг цааһаснь дәәнә эрдм дасдг хазг көвүд тосҗ авб.

Окаг һазрт буухла, Җавда түүнүр өөрдәд, ханлт өр- гҗ, хойр халхаснь селн үмсв. Эн саамла ах урядник бин- ән бурһудсн киитн хәләц үзв. Түүг Унканов Кубрак укр нүдәр ширтәд орҗ одсн, аралдҗ келв:

— һаха бальчгт зуурлдхдан дуртд гидг — үнн чигн.

— Олн бурхд залата хурла сетрә бәәшң деер бузр көләрн һарсн Хар Дааһна Хәбиһин көвүн, чпни көл-һар эрк биш тәкрх, — гиҗ, лам Мончуда Буринов хараһад, улан лавшгарн һазр сәвурдәд, ик уурта хурла герүрн орв.

Хурлын өөр хурсн улс, ламин тальвсн тер харалас сүрдәд, Городовиков Окаһас, түүнд хальдвр гем ирсн кевтә зулҗ, гермүд талан адһлдв. 3,уг ах урядникин да- схдг көвүд, түүнә минь ода үзүлсн баатр йовдлар өвр- 210

мҗ кеһәд, дурта багшан эргҗ зогсзд шуугв, омгшв, бах- тв, магтв.

Оканд хонрдгч үрнь төрв.

Түүнэ гсргн Занда, залуһиннь өмн буру һарһсн кевтә, әәмж гсйүртәһәр зәцглв:

— Бнчә уурлтн, дәкәд күүкн һарв.

— Ха-ха, күүкн тегәд күн биший, — болад, Ока серг- мҗтәһәр ннәв- — Әрк уухвидн.

Хазг-хальмгт көвүн үрң уга гидг — станичп атамана өмн чнгн, отг-әәмгиннь өмн чигн, хаана йосна өмн чигн ичртә-һутрта. Хазгас хазг төрх зөвтә, хаана цергт церг- лх поста. Көвү эс һарһсн хазг — олна наадн, әмтнә зог.

Дәкәдболхла, кен чигн күн—көвүн үрнддурта. Көвүн эдл-ахуд дөң, бәәдл-җирһлд түшг. Күүкн — күүнә үрн. Өсәд-босхларн хәрд мордад, тасрсн махнд хүврнә. Те- гәд Занда залуһасн хоргдҗана.

Окан сергмҗтә, серглң хәрү соңсчкад, зүркнь невчк төвкнәд, эвлүнәр соньмсв:

— Кен гиҗ нер өгий?

— Помпуция! — гиҗ Ока, удан уха туңһал уга, келч- кв.

—Ю-у, әәҗәнәв, тертн юн нермб? — болж, Занда су- рв.

— Хамгин сәәхн нерн! Делкә деер нань тиим нерн уга!

—Урднь ууһн күүкндән бас акад нер өгләт, — гиҗ Занда, эн саамд бичкн күүкндән эврән меддг, өөрхн, ке- лж. дассн нер өгхәр нуувч күслтә бәәлә.

Тернь үнн. Ока ик күүкндән- Каталина гиж, нер өглә- Тиим нер өгхмн биш гиһәд Окан эк Цаһан, түүнә эгч, ах, дүүнр, нам хурла лам*Шарап хөрәд ядчкв —эцкнь куукндән зуг тиим нер өгнәв гйһәд, ууһн күүкндән Ката­лина нер зүүлһв. Ода —Помпуция гйдг нер эн нилхдән жхэр бэәнә. Ю-у, Бурхн-багшм, тернь юн аальта нерн болхув, а?

Ока тиим: әмтнәс оңданар ухална, талданар бээнэ. Хаана цергт церглэд, урядник нер зүүһәд, медаляр ачл- гдад ирсн талдан улс, станичн атаманла өөрхн үүрләд, түүнә хәәрнд багтна, олзта көдлмшт орна, байн, аду өс- кэч улсин ялчнрт закрачар, теднә эдл-ууш һарддгар ор­на. Ока болхла, негчн күүнд зуһудсң уга, Түүг нам аа-

211

панднь уга уүлд шиидв, атамана дарукд сунһр Ъ- мана дарук гисн - баһ наста хазгудт дәән_ә дасхдг инструктор. Ода тср олна даалһсн " һәд, түунд пуг цаган, эрдмән, билгән өгәд, баһчут на. '

Тзлдан әмтн төрсн көвуд-куукдтәп эргнд бәәсп бай­ка, нертә хазгудын, сән улспн нср өгхәр зуһудад гууь лә, Ока, нам күүнә келн хуһрм, аальта-аальта нсрдкуу- кдгән олна.

Окан кслсәр, отхн күүкнднь Помпупия гидг нерн шпнгрв.

Ик Буурлын ар бийәр бүүрлсн оруд орс.мудын хаҗуд «Харчевня» гидг хот уудг гер бәәнә. Тиигән хазг-хальм- гуд одхш. Үнәртнь келхлә, эн ик селәнә хальмгуд, орс- муд, тәв һар җилмүдт хамдан бәәсн бийнь, хоор-хоорн- дан өөрхн үүрлхш, иньглхш. •

Орсмүднь хазг-хальмгудыг хаана цергт седклән тэ- вҗ церглнә гиһәд дурго болна, хальмгуднь орсмудыг элвг, тарһн һазринь булаһад авчкх гиһәд дурго болна.

Нег селәнд хамдан бәәсн хөөн, әмтн, оң-оддан келгә болвчн, хоорндан таньлдх зөвтә, нег-негән медх поста. Городовиков иигҗ шиидәд, нег дәкҗ орсмуд оәәсн ха- жуһур тер хот уудг герүр йрв.

Орсмудт бийән үзүләд, теднлә таньлдхар иовх хазг- хальмг, ах урядникин хувцан өмсәд, һосан нүр үзгдмәр

гилвкүлҗ арчад, тиигән одв.

Харчевньд орад ирхлә, тәмкин утан, хальмг йшкэ гер дотрк утан мёт, нигт, ишклң хавстна, давслсн хая- рин, хатасн заһсна, хуучрсн махна, әркин, чаһрин үнр

Окан к и давхцулв.

Ээминь цоксн ут үстә, халхлзсн балвлҗата олсн кипл- гэн нәрнәр томен бүсәр бүслсн, зүн һартан цаһан кенчр алс цокад хайсн, хбйр баахн көвүн, нимгн хала тавг

дсер чсеньгтә цә, шилтә әрк, тәрлктә хот тәвчксн, беш талас столмуд тал гүүһәд, столмуд талас хәру бешүр, лавкин па зогсҗах тарһн күүкд күүнүр гүүһәд, адһад- шидгәд эрвлзәд бәәнә.

I ородовиков суух бәәр хәәһәд энд-тендән хәләхло — Н1Т-Ш сул орм уга, «Ирчкад хәрү я,һҗ хәрхүв Озд Япд- мб?» ШЖ саиад, хот уудг герин цаад булигуо хапх- ла. тенд драгунск хувцта, картуэан барун цохурн цовд

212

өмссн, серглң бәәдлтә унтер офицер өвдг деерән хойр да- вхр бернтә гарма тәвчксн сууна. Тер, Окаг үзчкәд, өргм- җтәһәр кслв:

— Ах-дүүнр, үзҗәнт, манур хазг ирҗ йовна! Альков, суух бәәр олтн!

Унтср-офицер муҗгуд дунд икл тоомсрта бәәдлтә, юнгад гихлә, түүнә келсн үгәс харчевньд бәәсн әмтн, шуугань номһрад, дарунь тагчг болж, одцхав.

— Манахс бәәр олтл, Корольковин аҗрһ унһлх, — гиҗ унтер-офицер тачкнҗ инәһәд, өргән заңһҗ докъя өгәд үрв. — Нааран, мини хаҗуд су!

Городовиков алң болв. Нег-негән таньдго унтер-офи­цер ах урядник эдн биш, хамдан иег кавалерийск пол- кд церглдг драгун хазг хоорнд шамнь шатдмн биш, даң- гин цүүглдәд, керлдәд, ноолдад бәәдмн. Эн унтер-офи­цер, хазгт дурго болхин, түүгәр наад кехин орчд, бийүрн дуудад, суух зә һарһҗ өгчәнә.

Ока, кедү дүңгәһәр алмацдг^хболвчн, терүнә заасн бәәрнд суув-

— Тана хальмгуд келнә: «зун күүнә чирә үзхәр, нег күүнә нер сур» гиҗ. Түрүләд таньл-үзл болый?!.

—Мана хальмгт талдан авъяс бас бәәнә: түрүләд һан- зинь татулдг, дәкәд идән-ундынь уулһчкад, тегәд учр-ут- хинь сурдг, — болҗ, Ока, эн драгуна өргмҗд авлгдад, түүг хальмг үлгүр меддгТ дотран бахтн-байрлад, әмт- нд хот-хол зөөҗәсн хойр көвүнә негнь һульдрад, гегл- зәд гүүҗ ирәд өөрнь зогсхла, түүнд келв:

— Нег штоф әрк, наадк хот-хоолынь эврән мёдәд авад ир.

— Уга, хазг, чамаг би үрүв, би тоонав, — болҗ ун: тер-офицер гиичиг хөрв.

— Сенька, хазгин хавтх бичә хәәрл. Эднчн захас байн, — гиҗ драгуна хамуд суусн, умснь зөвәр халсн, улан хамрта мужг келҗәнә.

- Байн, байн бишинь дәкәд йнлһхвидн, -- болҗ ун- 1ср-офицер үүрән хөрәд, зарц көвүг уух унд, эдлх хот шулун авч ир гиҗ закв.

Ока Городовиков эн асхн һанцхн Буденный Семенла биш, эн оруд орс мужгудла өөрхн таньлдв.

12.

Тег делгүдән көкрв. Ока.н хойр үкрнь туһлсн, чигән, хоәрм!, шүүрмг һарв.

213

— Ааку, ээҗд хойр ач күүкинь авч одж. үзүлхмп би- лэ, — болж. Занда залудан сана орулв. —Цаһанла од* чаден у га биловпдн.

— Мацһдурин бийднь йовхмн, — гиж, Ока зөвшәрв.

Занда җил болһн малый идәнә дееҗнг ээждән нерә- ДЖ хурана. Урднь Цаһанла, Үрслә, Мәәдрлә, Зулла әмтн цуһар нааран Ик Буурлын хурлд мөргхәр нүүһәд-нүг- шәд ирхлә, Ока бүлән тсргнд суулһад Эльмт күүтр орад һардг билә.

Эднә ууһн күүкн төрсн җил Занда, Үрс гилдәд әмтн Ик Гегәнд мөргхәр, урдаснь белдвр кеһәд ниргәд бәәх- лә, залудан бидн бас Катяг Ик Гегәнд мөргүлхмн болв- за гихлә, Ока өмнәснь инәҗ хәрү өглә:—Мана Ик Гегән — мана баав, Каталинан ээҗ!

Занда хөөннь, хадм экән цәәлһҗ өгхлә, Окаг юңгад хурлд дургоһинь медв: эцкинь өңгрхд гелңгүд теднә өлг- эдинь, һазак малынь меклҗ авад, нүцкләд үлдэсн бәәж.

Цаһан ач күүкдән үзәд, цань уга байрлв- һунта Пом­па эгчәсн түрүлҗ гүүһәд ээҗиннь өвр деер һархла, шин- кән тав орсн Катя бас түүнлә дөрлдәд, ээҗәрн теврүл- хәр, хойр һаран сарсалһҗ суңһад, уульв. Ца'пан хоир ач күүкән өвр деерән суулһад, теднә эцкиг бичкнднь саатулдгла әдл, дүүҗңгин ду дуулв:

Утхи сүүлтә улань

Уудиһән 1кемлҗ цемшнә, Уулюлн өсксн ээҗнь Улм хөөнән сангдна...

Экчә пә чанад, стол деер тәвб. Занда сәрсң уутасн идәнә дееҗ, тос, шүүрмг һарһв, кампадь, балта, келкәтэ тоһшмуд бас үкүг деер тәвб. Хәбиһин отхн көвүн, арвн долата Эрнҗән, кеер малд йовсн бәәҗ.

Окаг өрк-бүләрн ирсиг соңсад, Бддм ирв. Бадмнн дөнтә көвүн, ээжиннь өвр эзлсн хойр күүк үзчкәд, гүүж ирәд, тедниг селгәдәр татад, эмг экнннь өвдг деерәс буу- лһхар шүүрлдв,

~ Басан, арһулд, — болҗ, Омольта көвүһән хөрв.

— Ээҗ — мини, — гиҗ бичкн көвүн уралан зүткв.

-Уга, мини,—болҗ Катя авгдҗ бәәхш.

Бийәсн хойр негн ах күүкн көвун хойриг ээҗән була* лдад ноолджахиг узәд, Помпа ээҗиннь өрчәр давшад, күзүи деернь һарч суув, түүнә сулдхсн ормиг Басан эз-

214

Бичкдүдин эн өкәр цүүгә үзәд, икчүд цуһар банрл- дҗ, бахтҗ ннәлдв. Медәчүд стол эргәд суухла, бичкдүд һазр полд делгсн девскүр деер наадцхав. Катя Помпа хойр наадһасан авад һарч, Басан шаһасан хавтхлад ирж.

Гсрнь көвүд, берәд, ачнрар дүүрснд Цаһан байрлад, агч ааһта цәәһән авад, йөрәл тәвб:

Хулха, худл уга, хов-шив уга, чон-нохан аюл уга, чнм-хорхан шнлтән уга, хур-борань дуслҗ, хурц нарнь мандлж, зурмна толһад хадлһта, зуухин амид тооста, үкр, гүүһән сааҗ, үсн, тосн элвг, хаалһар йовсн улс, ха- жүһартн эс һартха, хәр, халунас ирснднь хаалһиннь ун- дынь белдж., хәәстә хотан. кеҗ, му ачнр, зеенрм маңна тиньгр өсж, кен икчүдән тевчҗ, көгшң хамган күндлҗ, бүүрин өлзә халдҗ, бустин аюлас зәәлңгү — бүрн төгс менд, бүгдәр амулң бәәцхәтн!

— Тиик болтха, йөрәл шиңгртхә!

— Тальвсн йөрәлтн җирһлиң булгт хүвртхә!

Неҗәһәд ааһ цә уучксна хөөн Бадм дүүһәсн сурв:

— Чи бас Ик Гегәнд мөргдг болен болвзач, Цаһанла ирсн угач?

— Ик Гегәнәс даву бурхнд мөргәд ирҗ чадснгов, — болҗ Ока күржднҗ’инәв.

— О, олн деедс минь, көвүдм, бурхар юңгад инәд кенәт, — гиҗ Ца1һан зальврв. — Шүтнт, эс шүтнт — тад- на дурн, зуг шог-наад бичә кетн.

— Баав, буруһим тәвҗ хәәрлтн, — болҗ Ока гемән эрв

— Ик Гегәнәс даву кен бәәнә? — гиҗ Бадм соньмсв.

— Станичн хург. Дигтә Цаһанла харһулад, атаман Алювинов олнас авдг алв икдүлхәр седв, түүг медчкәд бидн нег орста хоюрн мек һарһад, алвиг икдүлхин ор- чд, нам урднь хурадгиннь өрәлинь хасулвидн.

— Үнәрий? — болҗ ахнь дүүһиннь келсәр өврмҗ кев.

— Теңгр цокг!

— Тер орсчн юн күмб?

- Буденный Семен гидг унтер-офицер. Кавказд церг- лжәнә, дигтә амрлһнд ирсн бәәнә.

—Атамана Дарук чи яһад Ланцинә өмнәс боссмч, тер- чн тана мек медчкәд чамаг гемшәшгойи?

— Медшгоһар, усн ивтршгоһар кечксн юми, — гиһәд, Ока, баахн хазг көвүдии авч ирсн әркәр яһҗ станичн то-

215

лһачнр меклсән шогтаһар кслҗ өгәд, гср лотр_Ку_г. ЩТТЫНЬ инәлһв. Икчүд ТЛЧКПҖ ИНӘЛДХЛӘ, Ш1М ТСНД цз^С,,Г жасн бпчкдүд бас /ючкнцхав.

-- һәәһә гпдгәр меклҗт, — болад, Бадм Ока Сечен хопрпн һарһсн йовдлд бахтв.

Нс, танахнд юн соньн зәцг-зә бәәнә? — гиҗ лүи^ ахасн сурв.

“ Бөгу и Лекоднмович Мсчитов Шаркинәс даву бай- җен, тсднә хоорнд ик мөтклдән һарад бәәнә, — болҗ Бадм ннәмеклв. — Дубяга чини һазр деер Шагальдино- вин һазр хулдҗ авсн, тәрсн тәрәнь ик урһц өгнә, өсксн малнь торһн ноос, тарһн мах өгнә.

— Хактннәс зәңг угайи?

— Шидр ирәд одсар келцхәнә. Икәр өгснднь хонад, баһар өгснднь үдләд, зутрҗ йовсн эцкән олҗ авад, һар- гаснь көтләд герүрн ирәд, эгчдән ханҗал үзүләд, эцким дәкҗ иим зута кевәр бәрхләчн, күзүһичн керчнәв гиһәд,* эәлһҗ гинә.

— ГТәәпүш хәрд һарад уга эсий, тер яһҗ эцкән асрх- иб? ,

— Хәрд һарад уга, — гиҗ Бадм цәәлһв. Күүкдул- ‘ин келәр, Хактин эгчдән дала мөңг, нам алт үлдәсн зәң-

~ Маглин ман хойрла Шин Кермн балһснд харһсинь ‘анхла, тер әмт тондг хаалһд орчксн бәәдлтә болҗ мед* дл^ә- ,

— Хәәрн көвүн, — болҗ Цаһан, Салынов Маглинә 1ер соңсад, гүүнәр саналдв.

— Лиҗ, Довҗ, Маглин бидн йир өөрхн үүрлдг билэ- 1идн. Хорта эм бичә авч у гиһәд ээрәд ядчквидн. Нам Замтана бийнь хөрв.

— Хәәмнь, тәвсн хөвнь тиим бәәсн болхгов, — гиһәд, Хаһан, хойр һаран намчлад, зальврв.

— Самтан ямаран бәәнә?

— Җуңһрт мухла болад, түүнәс маля үзәд боэнрл- ^аргдх баячуд цөөкн биш, Манц <һолын цаад көвәд боо* и аду өскәчнрт одад көдл гиһәд, сүв-селвг өгхлә, һаран ажад, негл чикн уга элжгн кевтә, соңсхар седхш.

— Түүиә учринь би меднәв.

— Ямаран учрв?

Ока ахиннь сурврт хәрү /эгсн уга, сурхас сурв:

— Михаил Кабакович эрүл-дорул бәәнү?

— Соколов шидр өнгрж одла.

16

Тннклә Ульяна Марковна һанцарн үлдсн болхгов.

Эгч Ульянаг бпдн гертән орулҗ авувидн, — гиж Бадм цәәлһв. Омольтад, көёркү, нөкд .болхар седнә,

күн тннм зөв өгхш. Тегәд Басанд нүдн-амн болад пмражзна.

Ульяна Марковнаг гсрүрн авснчн йир сән болҗ, Тснд Катя Помпа хойрла наадҗасн Басан, орс эмгнә яср сонсчкэд, экүрн одҗ шугшв:

- Би баба Уля тал новнав.

— Нс. хәрх кергтә, — гиһәд, Бадм босчкад, тер гент- кк сана авч; дүүдән зәнглв. — Манахнд шин хальмг ба- гш ирсн бәәнә

— Ксн гидг күн?

— Кангков.

— Хартн Бадиевич болвза?

— Мөн.

— Гернь хама бәәнә? *

— Школын өөр.

— Би одҗ түүнлә харһнав.

— Таньдвчи?

— Өөрхн таньнав.

Ока ахиннь бүл дахад һарв. Тедн школын улан чолун герин еөр ирәд салв.

— Асхндан манаһур иртн, — гиҗ Бадм дүүһән үрв.

— Эрк биш, — болҗ Ока зөвшәрв. — Ульяна Мар- ковнад нанас хамгин халун менд күргтн.

Харти Бадиевич Городовиковиг үзәд, ах-дүнь ирсн иет. байрлв. Тедн теврлдҗ мендләд, цаад хораһур орв.

— Өлзәт, таньлд. Эн күүтрт төрҗ һарсн, ода Ик Буу- рлд бәәх Городовиков Ока гидг залу, — болҗ Кануков гергндән цәәлһв.

Өлзәт толһаһан гекҗ мендләд, күнд болен учрар*, дү- срк иогнтаһасн эмәһәд, бичкн көвүһән теврәд, беш бәә- сн хораһур һарад, нә чанхар сахньв.

—■ Салтрим иааран өг, -- гиһәд, Харти, Өлзэтин һар- тас кьвүһән эвлүнәр авад, теврҗ^саатулв. —- Бийнь эвго болен, узүлдг эмч уга- Чапраг орн гихлә, көлг сурм та- ньдгкунуга,

— Мини көлгәр йов, — болҗ Ока адһҗ келв. — Яһад тьньдг куя уга болжахмб, энүнд мини ахм бәэнә.

— Соңсув, зуг таиьлдад угав.

-- Асхндан Бадминүр одхмн, би тадниг таньлдулнав. - Ханжанав.

217

Эдн тиигхд Всликокняжеск станицд таньлдсна хеэн Кануков басл зовлң эдлҗ, Хартиг түүрмд сууһад һарси күн гнһәд, дәкҗ школур эс шидрдәҗ. Бүкл жилдон тер полицейский хәләврт бәәҗ. Кашубин Иван Кулшиенко Федор хойрпг бәрүлҗ өгәд, түүрмд суулһхар седей Вар­не Анҗнков, Хартнлә урднь хамдан үүрләд, нег школд орҗасн бнйнь, Кануковиг муудхад, «тер нанд политиче- ск дегтрмүд өгч умшулна» гиһәд зарһ бәрәд, кесгдәц геринь негҗүлҗ. Анҗиковин тиигәд үклдәд бәәдг учрнь —окружной атамана нүднд сәәнд үзгдәд, окружной уп- равленьд орчулачар орхар өмнән тәвсн төр.

Багш күн зурһан җилдән школд көдлхлә, хазгтцерг- ллһнәс төрүц сулдхгдна. Окружной атаман Ушаков Ка­нуковиг бәрҗ суулһад, ик шууга татад, полковник нерн деерән шин ям эс авч чадсндан уурлад, түүг зурһан жи­лое цөөкн сар татуд (тер Ушаковас көлтә) школд көдл- сн күн гиҗ шиидәд, цергт авх наряд уга бийяь, 1909-гч җилин чилгчәр Хартиг хазг цергт мордулв.

Тегәд хөрн долата насан эклчксн Кануков 2-гч Тең- гә хазг полкд тусад, турүләд хойр җилдән полкин кан- целярт маши цокдгар цергләд, дәкәд полкин командт сурһуль дасад, взводын командир—баһ урядник болад, дарунь ах урядник нер зүүһәд, аш сүүлднь, зууна тол- һа — вахмистр болна.

Арвн дөрвдгч ж,ил хазг цергәс бууҗ ирн, хаврин экл- цәр нааран, Эльмт күүтрт багшлхар өрк-бүләрн нүүж нрсн бәәҗ.

Хойр таньл хоорндан седклән күүндәд, хальмг ста* ницс болһнд толһата ямаран залус һарч йовхин тускар төр кев-

— Намаг Денисовен станицин школд шинкән ирж багшлхдм, мини 1һарт Хомутников гидг, икл билгтә кө- вүн Эльмт күүтрәс ирҗ дасла, — гиҗ Харти эклхлә, Го­родовиков алң болҗ сурв:

— Тенд бас Эльмт гидг күүтр бәәнү?

— Э, бәәнә.

— Тегәд тер көвүн яһва?

— Негхн җилд школд дасхлань эк эцк хойрнь өңг- рәд, дөңндг күн уга болад, сурһулян хайчкад, баячудын мал хәрүлв.

— Ода хама бәәнә?

. “ ^Р^зна^^{а Т}ҮҮ^{Г хазг} цергт авчкҗ, — болҗ Канунов һундл терсн дууһар цәәлһв. - Мини санан, цергэс бу- 218

уҗ нрчкәд, дүүһән кеҗ авад, дөң болад, түүнд сурһуль дасхх күслтә биләв.

— Нернь ксмб?

— Василий.

Городовиков Хартиг седкләрн итксн төләдән, Ик Бу- урлд һарчах йовдлмудын тускар келҗ өгв.

— Ока, терчн цань уга чик тоолвр, — гиҗ, Кануков таньлыннь келсиг таасв, дөңнв. — Угатя орсмудла өөр- хн, сән бәәх кергтә. Ухан-седклән медлцсн хөөн, хальмг орс гиж, йилһлтән уга. ..

Багшинәс Ока ора болҗ йовтл һарв. Хашан үүднд күрчкәд, бийинь үдшәж, йовсн Кануковд тер келв:

— Харти, ахин талаң одхларн зууран чамур дәврәд нрнәв. Герин эзн күүкд күүһән дахул, мана гергд бас хоорндан таньлдтха.

— Өлзәт одҗ чадшго. -Көвүм бийнь таасго. дәкәд эв- рән үзвч-.. таньдго күүтр, әмтнәс эмәнә. Би Бадмла эрк биш таньлднав.

Городовиков эцкиннь герүр өөрдҗ йовад, тег талас мал тууһад орулҗ аашсн Чульчиновиг үзәд, нааһаснь тосад һарв. Самтан үүрән таняд, мөрнәсн һэрәдҗ буу- һад, экәрш угаһар байрлҗ, Окан һариг атхчкад, кесгтән тәвл уга бәәв.

—Не, ямаран бәәнәч? — болҗ, Городовиков үүриннь тускар ахасн медсн бийнь, түүнә келсиг чикәрн соңсхар соньмсв.

— Үкснәс әрвҗго деер,—гиҗ Самтан инәҗ хәрү өгв.

— Җуңһрас салхд һундлта болҗану? — Ока үүрән зөрц хордхаҗ келв.

— Мини седклиг эврән меднәлмч, — болж. Чульчинов илднь цәәлһв. — Яһдашиг эн чонын амнд үлдәчкәд, һан- цари жирһл эдлхәр, үксн деер.

— Тииклә түүгән дахулад зулх.

— Хамаран зулнач? Иигәд хәләхлә делкэ у-өргн бо­лж медгдхәс биш, му күүнд„эн орчлңчн альхнас уутьхн бәәж.

— Эльмтәс талдан һазр баһий? Сал теегин арвн һур- вн станицин нег шуһуд чамд бәәх бәәрн олдх.

—• Жуиһр хамаһас болвчн хәәж. олхмн.

— Тииклә Сарпулин эс гиҗ Әәдрхнә медлд бәәх ха- льмгудур зултн.

— Тендәс чигн мөрдәд олхмн.

г

1

219

Тс1Әд Җуцһр Яһдашт түдү дуцго дурта б_0],,, рчану? ^М;|

—Тер Марфушкла бәәпә.

— Богун Лекодимовнчпп отхп күүкнлойи?

— Э, түүнлә.

— Степанида мсдхшйи?

— Экнь мсдх биш, мпниһәр болхла, теднд харһхдш, бөкд болпа,, Богуниг кеер тәрәндән, малдан йовсн дагт. тср эврән нрҗ Җуңһриг дуудна-

— Наадк күүкднь хәрд һарлу?

— Байн күүнә күүкд гертән суудви? Тедниг, өөктә махн кевтә, булалдад авч одна.

— Марфа яһад хәрд эс һарна?

— Җуңһрас көлтә.

— Тииклә Җуңһр Яһдашар ю кехмб?

Я'һдаш Җуңһрт кергтә биш, Болташт кергтә. Өн- гәр зарц.

— Лапсан яһла?

— Кермн балһснд бәәнә.

Городовиков төрскн күүтртән ирәд, күзүцә зәңг сон- св, тенд бәәх әмтн яһҗ бәәхиг гүүнәр медв. Хамгин бан- рта йовдл, экән үзсн деерән, Кануковла харплпн.

Така сарин халун, негл һалд улалһчксн төмр кевтә, хәәрәд бәәкә. Селәнә уульнцд әмтн үзгдхш, халунас з\- лад гер-гертән бултҗ одсн бәәдлтә.

Зуг селәнә өмнк хавтхрт, урдклаһан әдл, баахн хазг көвүд дәәнә эрдм дасад, көлсн чиихсн мөрдәрн нүкн, Ха­рш деегәр һәрәднә, бу халдна, чашк чавчлдна. Хазгт ха­лун, киитн гиҗ, цасн, шуурһн гиҗ амрдг, хоор хәрдг зөв уга. Тедн ямрчн күчр, күндд тахшхин тело, хәәрчэх халунд чигн, җиңнҗәх киитнд чигн дәәнә сурһулян дасх йоста.

— Көвүд, невчк амрч автн! — гиҗ Городовиков б<уз

хн хазгудт заквр өгв.

Хазг көвүд ах урядник тал мөрдәрн ирәд, дурта баг- шасн хаана цергт цергллһн ямараниг сурцхав.

— Күчр, күнд. Хот-хол хатяр, бәәх бәәрн му. Болв, хазгуд, тесәд церглх кергтә, — гиҗ Ока теднд сүв-селвг өгнә- — Зәрмснь эмчәс эм авч ууһад, герүрн хәрнә. Тиим иовдл һарһхмн биш. Түүнәс көлта мини еөрхн үүрм. Эльмт күүтрин хазг Салынов Маглии, зуурдын үир

220

\кв. Маглинлә хам дан, эмчәс бас тиим эм авч эдлсн, та- _<иан сташшснн, күүтрмүдин хазгуд тер метәр әмнәсн хпһ.шхав. Баһ наста үүрмүд минь, бәәдл-җирһлдән мек- тах бичә һарһтн...

Дорд үзгәс, Великокняжеск станиц талас, нет мөртә күн длан тоос пүргүләд, довтлҗ ирәд, станичн парвляна өөр 'мөрән зогсаһад, һәрәдж бууһад, гүүхәрн герүр орж. ОДБ.

— Инм һаң халунд мууха бачм кергтә йовх элчви,— болад. Городовиков, көвүдән дахулад, станичн парвлян тал ирв.

Парвляна өөр, герин сүүдрт суусн медәтә хойр хаз- гнн негнь келв:

— Ик пакет авч ирвә. Тернь лац тиизтә болж медг- дв.

Парвляна кирлцә деер атаман Алювинов һарч ирв, хойр хазгт заквр өгв: _к

— Шулуһар дока цокад, олн-әмт хуратн. Чонҗин хоңх бас җиңнүлтхә.

Медәтә хазгуд, шуд тиим заквр урдаснь күләжәсн кевтә, нсгнь гүүҗ одад, тедүкн бәәсн бакнд өлгәтә до­мр хәңкнүләд цокв, наадкнь чонҗ тал һарч хурдлв_

— Атамана зергәс, юн болҗ одв? — болҗ Городови­ков соньмсв.

Цаас авч ирсн хазг, ораҗасн бөдүн тәмкән келәрн долаһад, келндән наалдсн тәмкин умшиг һазрур нульмч- кад, ик санамр зәңглв:

— Дән эклчкв-

— Дән?!. Кен дә босхҗ?

— Немшәс нань кен махч болһнач, — гичкәд, хазг, ораж. авсн тәмкдән һал орулад, хамрарн ута пүргүләд татв.

Дән эклсн зәңг окружной парвлянас авч аашх хазг урднь шовлг модна үзүрт улан кенчр киискәд ирдг би­ла. Түүг үзсн тоотнь — залус гергд уга, медәтә бичкн уга — дән эклсиг, төмр докан хәңкнллһн, орс чо.нжлн хоңхин җиңнлһн, хальмг хурлын бүрө-бүшкүрин еңслһн угаһар меддг билә. ОДа Әрәсәд сүл жилмүдт делгү бол­ей үүмәнә хөөн дә зәңгллһиг чигн нуувчар кедг болҗах бәәдлтә.

Дән! Эн догшн үг агчмин зуур седәһәр тарад, ик бич­кн уга, залус гергд уга, орс хальмг уга — цуһар стани- . чн парвлянур гүүлдҗ ирцхэй.

221

Орс чонҗнн хоңхс җпцннә, хальмг х_УР-_{)ЫН һа1а} < . бүшкүр татҗана, станлчи иарвляна вөр күукд у_;1с эңсәд уульҗаиа. ^{у 4}

Олн хурхла, пииср окружной атамана заквр умшҗ өгв. Әмтн тер заквриг махлаһан авч соцсв. Хазгуд дәәнд мордх болҗана. Күүкд улс урдкасн һашутаһар, неглза- лусннь минь ода үклүр тууһад авад йовҗахла әдл, чиш- кәд, энләд уульцхав.

Атаман Алювинов-уралан һарад, һартк очран өргәд, олна шууга зогсаһад, келв:

— Эзн цаһан хааһан элк-оошкан әрвллго харсх сел- гән ирвә. Наснтн харһҗах хазг һәрдмүд, мөрдән тохад, зер-зевән лубцлад, дәәнд мордхдан белн болцхатн!

Станичн атамана өргмҗтә эн дуудвр негчн күүнә се- дклд байр-бах, сегән-серглң үүдәсн уга. Заквр эклҗзар- лхд йириндән атхр бәәсн залусин маңна улм буугдад, ээм деернь хамгин күнд ацан ачгдсн болҗ медгдв.

— Ока, харчевнь орхмн, — гиҗ Орһадулов Довҗ ха- жудан зогсҗасн үүриннь сүүһәс татв.

—Хәрнәв. Мордхиннь өмн күүкдләһән уудьвран һарһ- нав, — болҗ Городовиков хәрү өГәд, «Хадта булгнн» цаад хаҗуд бәәсн маштг герүрн мөрлхәр седв.

— Күүкдләһән биш, Зандалаһан орндан шулупар орхар адһҗана, — гичкәд, Кубрак Унканов, келсн үгдән эврән бахтад, һанцарн хаңһуртаһар инәв.

— Күмн-әмтнд гүрм учрсн саамла, хәәмнь, чинн яду- хн уханд орсн чөлән тер болҗану. — Окан эн хорта уг- әс залус, зөвүрнь кедү дүңгә чинвртә болвчн, мусг инәл- дв.

— Ядухн ухан? — болҗ Кубрак сөрсәв.

— Хазгуд, кен хама тусхнь, кен әмд-менд нрхнь тем- дг уга. Довҗин келсн зөвтә: хаалһан йөрәхмн, — гнж, Мәркл Урусов, һал авлцх хүүрә керсң деер ус кесн мет, эвлүнәр келв.

— Йовцхай, залус, — болж. Ока зөвшәрв.

— Уга, Хәбиһин андн, чи келсн үгиннь утх цәәлһ! - болҗ Унканов Городовиковин хаалһиг зееглв.

— Маниг харчевняс һарч иртл, яһҗ медхв, мини кслсн үгин учр-утх чини умснд күрәдчн бәәх, — гнчкад Ока, Кубракиг тохаһарн хаҗукшан түлкчкәд, уралан йовв. Түүнә ардас үүрмүднь дахв.

Д^МИТР^ИЙ Криницкийин харчевнь хәләһәд һарв, зәрм залуснь гермүдән темццхәв.

222

Ф

Занда хонр күүктәһән ууляд үлдв. Ока экүрн ирв. Цаһан. көвүһән үзәд, байрлад одв, болв түүг дәәнд мор- дҗанан гнхлә, нульмсндан күч күрч чадхш. О, экик сед- кл’ Нилхд чнгн, баһд чигн, залушсн настад чигн — нег ксвәрн, үрнәннь төлә урсна, үрнәннь төлә зовна.

Ока, хавтхан уудлад, мөңг һарһад, экдән өгв:

— Баав, цә, тосан бичә алдтн- Бийән хадһлтн, нанд зовад керг уга, —гиҗ Городовиков экән тогтнулна. — Бн аштнь эрүл-менд ирхүв-

— Экчн чининнь төлә даңгин зальврад бәохүв.

Эңкр экәсн сална гидг Окад хойр бичкн күүкдәсн, пньгәсн салснас күчр болв.

Семен бас мордхар белдчксн бәәҗ. Унтер-офицер, амрлһнд бәәсн бийнь, дән эклхлә, тер өдртнь хәрү цер- гүрн ирх зөвтә.

Хойр үр теврлдҗ үмслдәд, негнь деед үзг тал—авст- рин фронтд, наадкнь өмн үзг тал—түргин фронтд мор- ДВ.

Ока Городовиков хальмгиннь тууҗ сэәнәр меднә. Тер бичкн настаһасн авн медәтә улсин келсн тууҗ, ту- уль соңсхдан дурта билә. Нег үлү түүнд хальмгин урн үгнн зөөр — «Җаңһр» таасгддгоилә. Дендә җаңһрчиг ода күртл соңсхдан дурта. Ик Буурлур һарч ирснәннь хөөн медәтә Дендәг дару-дарунь герүрн үрдг билә.

Хальмгуд Әрәсәд эврә сән дурар орҗ өгснэннь хөөн, теднә шин төрскн һазр-усан харсад эс орлцсн дәәллдән берк. Миңһн зурһан зун далн хойрдгч җил Түрг Харм хойрла Әрәсә ноолдхд арвн тавн миңһн дәәчтә мөртә церг илгәсн бәәҗ, түүнә хөөн Мазн Баатр Перекоп авл- һнд орлцҗ. Дәкәд Мази Баатр запорожьин гетман Иван Сиркота Хармур дәврлһнд долан миңһн хальмгуд даху- лҗ одсн бәәҗ. _ч

Балтийск тенге эзлхин төлә Ар үзгт болен дәәнд, Полтавин өөр болен туурмҗта ноолданд, Перс тал кесн Алдр Петрин йовдлд, Төрскән харсгч арвн хойрдгч җн- лин дәәнд Наполеона өмнәс бәәр бәрлдлһнд хальмг ке- зэдчн орлнад, баатр, зөргтә, һавшун үүлдврмүд үзүлсн болдг.

Тер дәәчнрин салтр Городовиков Ока чигн, өвкн- риннь нер һуташгон төлә, эврә һазр-усан өшәтнәс харс- 223

лһнд взвод толһалад, баатр кенар ноолдад, Гс_()Р1и .. кирсәр болн Георгиевск мсдаляр ачлгдв. ’

Хазг атамаимуд, орс офицсрмүд — хаана командно, мүд тедниг үдрдәҗ хәәкриә:

—Нсмшнр Әрәсәг көлдән мөргүлхәр седҗонэ! Тсдң хазгудын һазр-ус булаҗ авад, күзүиднь хә.муд зүүхәп бәәнә!

— Эзн цаһан хааһан басулхмн биш! Вильгель.миг орсин ширәд суулһхин орчд, суудг һазртнь түүмр өгхмн!

Бүкл җилдән дәәллдәд, хойрдгч җилнь эклхлә, хаз­гудын эшндк омгнь шантрад ирв. Әмтиг, мал алдг һаз- РУР туудгла әдл зөөһәд, мел зөөһәд бәәнә. Салдсмуд, хазгуд зууһадар, миңһәдәр үкнә.

Окопд үвлднь киитн, хавр-намртнь чиигтә. Хувцн- хунр элңкәдән орад, салврад, кир, дөгәҗ келхлә, хурһн зузан. Бөөсн-хуурснд теңкән уга, күн муурхла — күш- лин бийнь дәәсн гишң, өсәд, өргҗәд, цус шимәд, махму- дын арсиг корҗәлһҗ оркна. Алгдсн әмтнә цогциг күч күрч хурахш, тернь халунд тешкәҗ көоһәд, үмкә үнртнь кииһән авч болхш. Нам әмд салдсмуд теднэс деер биш: эс уһалһнас көлтә махмудаснь му үнр һарна, шарх-ша- внь илҗрәд, зута үнртә эм түрксн бийнь, эдгл ута, улч түвәд, өтн хурад, авр-авр гинә.

—^х Маниг яһсн у.чрар бурхн иигҗ засглжахмб?! - болҗ салдсмуд, хазгуд тәвсн хөвдән һундна. — Кенә те­ла иим ик зөвүр-зовлң эдлҗәнәвидн!!.

Эн сурврмудт хәрү өгдг күн офицермүд дунд уга. па- зр-усан хортңас харсхин, немшнриг дорацулад динлвр бәрхин тускар ода негчн күн ам аңһахш. Салдсмуд эк- ләд орһдг болв, хазгуд бас зәрмснь бууһан хайчкад. ге- рән темцәд һарцхав.

Хойр җил дундуртан дәәллдәд орксна хөөн салдсмуд хөргдҗ-әәдгән уурв, иләр хәәкрлддг болв:

— Әмән хурлд бәрсн болх!

— Дәкж пусан асхшговидн!

Большевикүдин бичсн дуудвр-цаасн һарас һарт зал- һгдад, күүнәс күүнд күрәд, салдсмудын окоп кеднә. Те- дн шахлцҗ зогсад, тер дуудвр-цаас умшад, нүднь ээсн ксчзтә, хама унн бәәхиг, хама худл бәәхиг йилһж модно. Ока Городовиков нег дәкҗ окоп дотрасн бас тпнм цаас олҗ авб' Умшчкад, түрүләд түүнд бичәтә тоотыг итксн уга. Дәкн-дәкн үзгүдинь хурһарн дарҗ, үг болһна утхпг йилһҗ медхәр шунж умшв. Келн-әмтн хоорнд өшән бәәх

224