лана гсйүртә седклнь уудад, бәәдл-жирһлнь чилшго ут болҗ медгдв.

— Өцклдүр ора одак баавһа прспә хөөн, мана баав намаг һазаран дуудад: «Нег җилд туулан арснчн тесд- мн, тпнклә, кукн минь, эпдр-маңһдурт эн ирсн гиичин чнрәд бнйән һолынгар бор, мини заавр угаһар герин кә- длмш ксһәд һульдрад бә» гиж закв, — болж Гилан нәә- лһв. — Тср баавһан нүднд хонц болшгон төлә чамаг нуу- рт одж кир-иуһдан уһай гиж үрсм тер.

Кнрәп уһаһад дуусчксн хойр күүкн чиигтә хувнан ха- гсхнг күләһәд, көк ноһаи дсер ссдклии киләсэн күүндэд ксвтнә.

— Чамд көвүдәс кен таасгдна? — гиҗ Гилан генткн чочаж сурв.

—Нанд күн таасгдхш, — болҗ Баклан худл келв.

— Минн ах тегәд чамд таасгдхший?

Баклан хәрүднь үг олҗ эс чадад, чирәнь, буслһсн ус- нд дүрәд авсн мет, минчиҗ улав.

— Җуңһр чамд дурта, — ричкәд, Гилан, келхв-бәәхв гисн бәәдлтәһәр, энд-тендән хәләчкәд, өөрнь хажуһин күн .бәәх мет, үр күүкнәннь чикнд шимлдв.—Мана Жун- Ир чамд әрк зөөхмн гиҗ некҗәсиг би соңсув. Зуг мана бэаҗа, тиим даавртаугөриг адһҗ күцәһәд керг уга, элгн- садарн өнр, бәәхтә-күртәмҗтә күүнлә садн болх кергтә гивә.

— Баклан, Баклан, наарлч, — гиҗ, эн саамла тед\к- нәс, Гилана келснәс ичн-эмәһәд болн хордн-һундад әмнь ■һа-рн глҗәсн күүкиг, нәрхн дуута күн дуудв.

Баклан дуудсн күүнд ханлт өргәд, нааһаснь тосад гүүхлә, довңгин цаад хаҗуд Ааку гейүрсн сууна. Бичкн көвүн эгчән үзчкәд, өмнәснь уульңнж келв:

— Пантусин эмгн Шаркинә Гиланд үг орулҗ ирҗ.

— Чамд кен келвә?

— Лапсан- Сөөнәһә эк эцк хойриннь күүнджәсн күүн- двр соңсж, — гиж, Ааку цәәлһв. — Лапсан нанд нуувчар келвә. Удл уга хүрм болхла, цадтлан хот идж, авхвндн гивә. Намаг бас эгчиннь хүрмд дуудх болва.

— Тииклә сән болхгов. —Баклана зүркнь хара зөц- дән догдлҗ цоксн бийнь, тер дүүһән төвкнүлхин төлә, заран ширкг болҗ урһсн шүрүн үстә толһаһннь нлв.

— Чи яахмч? — болж Ааку төгрг хар нүдәрн эгчәа цольгҗ хәләв.

2 Балакасв ГгОС. ПУБЛИЧНАЯ I 33

I ы4нкмлт. КА I

— Нандталдан күргн бәәнә.

— Үнәрий? — гнҗ бичкн көвүн байрлв. — Комби?

— Мини нуувч.

—Теңгр цокг, лу хәәрлг, ксндчн кслшгов, — болҗ Ааку андһар тәвб. — Нсрнь ксмб?

— Хүрм болен цагт мсдхч, — гиһәд Баклап күчәр пнәмсклв.

Ааку эгчән күзүдәд, гсйүртә чирәнь герлтәд, инэҗ келв:

— Бадмин киилглә әдл киилг уйҗ өгх болхлачн, ча- мд нег нуувч келнәв.

— Уйҗ өгнәв, ксл.

— Теңгр цоктха ги! <

— Теңгр цоктха!

— Тиикд Пантусиг манад хонад хәрснә хөән мана баав бааҗад келлә: «Одак күн нег угаһар ирсн күн биш. Тер көвүһинь ямаран зүстә-зүрктәһинь, заңта-бәәртә- һинь, бәрцтәһинь чикән -өгәд соңсн бәәтн. Би бас хара суушгов», — гиҗ. Тегәд Пантусин эмгн чамд биш, Гила- нд үг орулҗ ирҗ гихлә, нанд икәр һундлта болв.

Баклан, эврән яһҗахан сәәнәр медлго, дү көвүһән теврҗ авад, иг мет, доран эргв.

'I

Паша Окаг икәр санв. Дурноселовкин көвүд дунд тү- үнә үүрлдг үүрмүд бәәнә, болв теднә кень чигн Окала әдлцш уга.

Урднь бултач нааддг Чиигтә Эльмт сала үзвчн, күү- трин ар бийд бәәсн сер деер һарвчц, өөрхн үүрнь санан- днь орад, терүг үзхнь гих күсл зүүлһнә.

Экәсн чигн, эцкәсн чигн дядя Иван Годовикни бәәсн хотнур одх зөвшәл сурхла, теднь зөв өгсн уга. Зуг сүүлд эцкләнь болен һашута йовдлын хөөн көвүн тесҗ чадсн уга.

Эзнәсн засг үзсн Соколов Михаил эврән көвүндән келв:

— Паша, Ивана хоти хама бәәхиг меддг болхла, тед- нәһүр одад, цөөкн хонгт бәәҗәһәд ир.

, Экнь бас буру гисн уга. Цаһаниг тоһшт дуртаг мед­дг Ульяна Заворотневин лавкас хойр келкә тоһш, нег доек цә, кесг цугла тәмк хулдж, авад белг илгәв.

34

Паша зууран йовад эцкләһән болен йовдлыг Окад келшгоһар шнпдв.

Үр көвүһән үзсн Аакуһии байрт тсңкән уга. Цапан бас Ульянан белг авад, икәр ханв. Эльмтәс нүүхин өмн хулдҗ авсн цәнь днгтә чнлҗәлә, түүнә төлә күүтр орх кергтә бндә.

Көвүд хөөрмг ууҗ авчкад, тссгүр һарцхав. Ааку Па- шаг хотнас зөвәр тсдүкн бәәсн ик халтрур авч ирв. Тер өгсн үгән эе мартен бәәҗ, деесн бүстә киилгиннь әвр уудлад, дала шаһа 'һарһв. Хорһлҗ цутхсн хойр цах бас бәәҗ. Цахмудт будг орулчксн, улавцр өңгтә.

Ааку шаһасиг әдләр.хуваһад, нег әңгинь Пашад өгв. Хойр цахнн дуртаһинь ав гив. Паша түүнлә зөвшәрсн уга. цахмудыг авад, һаран ардан бултулад, цах болһниг чаңһар атхад, хойр һаран уралан суңһад келв:

— Негинь цок.

Ааку зүн һаринь цокв, түүнд бичкн цах харһв. Кө- вүн түүнд нам байрлв, тер икцахиг Пашад өгхәр цутхҗ авла.

Халтр деер өргндән арвн ишкм, утдан хөрн ишкм дө- рвлҗ зурчкад, тал дунднь күн болһн таваһад шаһа тә- вәд, өр зерглв. Дөрвлҗнә захас бас арвн ишкмд темдг зура татад, көвүд экләд шаһа наадв. Җерв татсн: түрүн хах зөв Пашад учрв, тернь бас Аакуг байрлулв. Хальмг көвүн күүтрәс бийинь хәәһәд, шишлң ирсн орс үүртән хамгин өнр бахмҗ үүдәхәр зүткнә.

— Не, Паша, төв хадган эс мартен болхла, эрдмән үзүл! — гиҗ Ааку сүрә өгнә.

Пашан цах, зерглсн шаһасин дсегәр нисәд, өр- иг көндәл уга давҗ одна. Дарунь Ааку хана, өр ха- мх тусад, шаһас цацгдад, кесгнь зуран база тус- на. Зуран һаза туссн шаһа, наадна зокалар болхла, хасн күүнә болх зөвтә. Өрлсн арвн шабабас, хойрхнь Пашад күртв, наадксинь Ааку шүүһәд авчкв.

Тедн дәкнәс шаһас зерглнә, дәкнәс наадн эклнә, до­ход Ааку шүүнә. Тер худлар шүүгдхәр седнә, болв төв хаһад дасчксн Аакуһин һар, эзнәннь ссдвәр соңсхш, өр- иг'егэд өсргнә; шаһас өсрлдәд, тарвалдад, зуран база одҗ ту сна.

— Ока, чи эрк фиш төв хах' зөвтәч, — гиҗ Паша, һундлан медүлшгон төлә, эвцсн дууһар келнә.

— Юңгад? — болҗ Ааку соньмсна.

— Өссн цагтан хазг нер зүүһәд, цергт мордхч.

35

цергт авшго болһжлнчи?

Чам^г ^тс ' _әиу гиж Наша саначрхв Йо-

Двх.па Ү’ ¹

над 1к1зр _Х()Г кнвүнә хоорнд ш< күүндвр

« Пс13р » I нс И V

'’^^’шпчр'мана'п^"‘У |!к'хажһр йовдл һарһва...

' Юн хажһр? - ' ^б0'^{,1Ж Лаку т},^{осж су}Р.^в'

Д Өрә.ч Ш11Л әркәс княтә марпад. хоир сүүдән нежз- 11Э1 мншг һүйр өргж. • ■

_ о дядя МIIшаг тиим чидлтәг би медләв, — гиж Апкү омгшв. — Дурноселовкд дядя Мишаһас чидлгә күн бсрк! , ,

Чидлтәнь — чидлтә, зуг һәргтә.

Эцкән бичә му ксл, — болҗ Ааку даңгин күидлдг

дядя Мишаг харсв.

Урднь болхла, Паша эцкән оньдин магтдг билә. түү- гэр омгшдг билә.

ГТапа тер асхн согту ирвә, мамаг гүвдвә. Намаг бас цокхар седвә, зуг би түүнд бәргдҗ өгсн угав. — гиж Паша цәәлһв.

— Юңгад тадниг гүвдхәр седвә?

Тер марһад өргсн хойр мишгтә Һуйриннь негинь алдсн, мише шу тусад, дотрк һуйрнь асхрҗ одж.

— Түүнд тадн юңгад бурута болҗахмт?

— Заворотнев папаһас тер һуйриннь ял авсн деерән, көдлмшәснь көөхәр седҗ.*

— Тегәд дядя Миша ода көдлмш уга бәәнү?

— Эзнь лавк дотр күнд тоот өргдгәснь һарһад, ацз зөөдгт тәвчкв. Ода Чапраг, Ростов, Новочеркасск тала< аца зөөхмн болҗана.

Ааку, цааранднь келдгүг уга болад, туладзогсв.Эд урднь чигн эк-эцкнриннь тускар күүндлдәд, теднәрн ом1 авад, цуг сән тоотынь сергәһәд, магтлддг билә. Паша! эцк Михаил Соколов чидләрн Дурноселовкд чигн, Эпьм тд чигн нер туургсн чаңһ-чиирг күн. Тер үрст ноолди нер эс зүүдг болвчн, мищгтә һуйр, шитмтә цә, бочкт; гүмбәрин тос, яршгта шикр, ямр күнд болвчн, һанцар! тергнәс буулһад складт орулад, складас өргәд лавк. күргәд тәвчкхднь юмн уга. Аакуһин эцклә, Хар Дааһн Хәбилә әдл, һавшунар мөр ундг, эмнг ажрһ сурһдг зөр1 тә хальмг-хазг өөр шидр бас уга, Зуг сүүлин җнлмүд Хәби бийнь таасго болад, нурһ-турунь өвддг болхла, ад хәрүлдгәсн һарад, Сернгии бод мал хәрүлдгт орв. Гк

36

шан эк Ульяна Заворотнсвин пекарньд көдлнә. Түүнә болһсн зүсн-зүүл тоһш, балта, хальш, өдмг амтарн чигн, кев-янзари чигн орс селәнә улст, хальмг- хазг күүтрин әмтнд икәр таасгдна. Нам Заворотневин тоһш, хальшин тускар зәцг холд тарад, өөр, хол селәдин, күүтрин әмтн энүнә лавкас ирҗ хулд кенә Тер кенә күчмб? Эгч Улья- нан эрдм. Аакуһин эк Цаһана уйсн девл, үч, сәрсн шал- вр, бүшмүд, киилг, нсксн өөмсн, өлгсн беелә гоот бас олнд таасгдна, күн болһн Цаһанар хувц уюлҗ авхар зүтклднә.

Хойр көвүнд эк-эцкиннь тускар омгшҗ күүндх зөв бәәнә, теднәс кень чигн экән болвчн, эцкән болвчн му келәд уга билә. Тегәд ’Цашан ода дядя Мишан тускар келснь ик үүмә татв, һундл үүдәв. Паша эцкән хара зөң- дән му келшго, һәргтә гишго. Өрк-бүлднь учрсн үүл тү- дү дүнгә һашута болжана.

Ааку Пашан седкл аадрулхин төлә хуухан мааҗҗа- һад, генткн сурв:

— Шидр мана бааҗа ямаран баатр йовдл үзүлсиг соңсвчи?

— Дядя Иван ямаран йовдл һарһва? — гиҗ Наша соньмсв.

— Би бааҗад, кеер мал хәрүлҗ йовтлнь, нааһаснь хот күргҗ одлав. Бааҗа сууһад хотан уухла, би түүнә шилвр.авад, делврәд әрлсн үкрмүдиг хамцулхар һарув. Эцкән хөрәд бәәсн бийнь, түүнд нөкд болхар седләв. Тарвалдсн үкрмүдиг хамчк-ад, эцкиннь суусн бәәрнүр аашхла, бааҗа генткн һартк нискән шивчкәд, хәәкрәд нанур һарад гүүв. Би дегд чочхларн, ардан эргәд хәләвүв. Дәрк минь, Арсинов Сернгин алг-цоохр бух, мини ардас тәкиһәд орксн, гүүһәд аашна. Би тер бухин улагчрсн нүд үзәд, сүрдәд, чишкәд ууляд, бәәсн чидлән хураһад, бааҗаһур һарад зулув. Зуг мини көл, тушчксн кевтә, гүусн болҗ медгдхш. Дигтә эн цагла бааҗа бух ман хойрин хоорнд, төмр эре мет, халхлад зогсв. Тәкиҗ йов- сн Оух шүрүндән мини эцкиг өврәрн буулчкн алдв, болв бааҗа түүг хойр өврәснь авад, толһаһинь мошкад зог- сав, — гиҗ Ааку соньн келврән төгсәв.

— Ода күртл энүгән нанд юңгад эс келнәч?

—- Эцкән магтҗана гиҗ бичә сан, — болж Ааку үүр* тән келв.

—Би яһад тиигҗ санх биләв.

Эн саамла хоти талас тарвалдлд ц \ • ьь л •■■их квнуд _ичгЛп Тедп Лаку Наша хойрпг үшкпд. наар л и ирж ип вцхана. „ <

Паша, кеплэнь чпгн ноолдхчн онш, гиж Аа:<у

үүртән урдаснь батлж келв.

Хактпнлэ чигнпп? болж Наша алнтрв.

Шагальдпновнхн манахила бээхш. Би эн кеяу.ш пир нп-негн бээнэв.

— Чпнп келсор чпгн болтха, — гиж олсн шар усг> көвүн зөвшәрв.

Лапсан, Наалдуш эдн гүүлдж ирхлэ, кевүд «каЫ темә» наадв. Ааку нүүрт зогсв, түүнә киилгин хормаһж,- Паша бәрв, Пашам хормаһас Наалдуш авб, на а д к көву- днь, тер мет, хорма-хормаһасн бәрлдәд, утдан сунад зогсв.

Лапсан, ард-ардасн бэрлдэд, бурндглсн тем эд кевтэ зогссн көвүдүр экләд дэврв. Ааку тедниг харсж. нег лиг эн нег тиигэн дальтрҗ гүүнә, түүнә һавшу дахад наадк көвүд бас нааран-цааран матьхлзҗ һульдрцхана. «Ца- һан темә» бәрхәр кесг дәврлһ кесн Лапсан, аш сүүлднь Наалдушиг шүүрәд бәрв. Лапсан түүнә орм эзлв. Наал­душ көвүдин эрсүр дәврв, болв Ааку ардк көвүдән олм- һа, мектә, цецн кевәр харсад, Наалдушт кениг чигн бп- рүллго бәәв.

Бичкдүдин инәлдән, хәәкрлдән, бахмж; шууганзс көкрңгү тег улм сәәхрсн, баһрсн, мөңкрсн болна.

Манц һолын көвәд бәәсн хотна ардк сер һатцас ар- вад һар мөрн довтлад һарад ирв. Эн цөөкн мөрнә диг баһ наста адуч, мөчн сарин халуг халунд тоолл уга, х¹-- вцна сәәнәснь өмсәд, кеерәдһарч.

Көвүн мөрдән хотн тал өөрдүлҗ йовад, тедукнд арһс түүҗ йовх күүкд үзәд, түрүн шиидврән соллд, мерд’а тер күүкдүр эргүлҗ залв.

—Баклан, цаадкчн кемб? —болҗ Гилан, үр күүкнү- рн эс медгчәр өөрдәд, тохаһарн чичҗ сурв.

— Кенә тускар сурҗахмбч? — гиҗ Баклан, баахн адуч көвүг нүднәннь булңгар этүдәр шпнҗлж хэлжн бийнь, кү эс үзсн бәәдлтәһәр, сурвртнь сурврар хар» өгв.

38

— Тер адучин тускар келҗәнәв. — Гилан, Бакланиг дәкнәс тохаһарн аярхн чичәд, өргән заңһв.

Баклан, мөртә хазг көвүг шинкән үзсн кевтә, коле хәләчкәд, пк санамрар келв:

— Көгшн өвгн эсйй.

— Юн өвгн болх билә. Баахн хазг.

— Баахн хазг иим халунд юңгад зузан хувц өмсх билә.

—Көөркү минь, эврән йосндан көгшрҗәх бәәдлтәч, — гиҗ Гилан үр күүкән хордхав. — Нүднәнчн харэн сул- дҗ одсн бәәдлтә.

— Тиим чигн болх.

Тиигхд Пантусин гергн Мечитовинд гиичләд хәрснә хөөн зүсн-зүүл зәңг !һарв. Зәрмснь келнә: тер Хәбиһин нк' күүк шинҗлхәр ирҗ гинә| наадкснь келнә: Җирһл Шаркинә күүкнд үг орулсн, Болташ, Гилана эк, буру ги- җәхшивидн, зуг Җуңһриг гер автл күләтн гиҗ болна. Ахнь өрк өндәлһәд уга юмнд дүүһинь яһҗ хәрд мордул- хв гиснд, Пантусин гергн зөвтнь багтҗ гинә.

Эн зәңгс Хәбиһинәд, Шаркинәд күрдг угань кен мед­иа, болв Гилан, тер гиич ирәд хәрснә хөөн, даңгин бий- ән ясад, чирәдән өрм түркәд, үсән тосар гилвкуләд, өңг- тә-зүстә болхар зүткнә. Бакланла дотрк седклән ода ху- вацхш, зүгәр түүг урдкасн үлүһәр хәәрлсн бәәдл һар- на, дү күүкнләһән адл эңкрлнә. Зуг негх дәкҗ тер ик нуувчар Бакланд шимлдҗ зәңглв:

— Хәрд мордхар белдҗә.

— Нанд тиим седкл уга, — гиҗ Баклан өмнәснь се­рж хәрү өгв.

— Чини седкл кен сурна болһнач.

Бакланд тиигхд Аакуһин келен сананднь орад, мусг инэв.

— Хәрд һарх седкл уга гинэч, эврэн байрлад пнэ- җәнәч, — болҗ Гилан үр күүкән хордхахар седв.

— Би талдан юм санчкад инэдм курв, — гиж Баклан цәәлһв. — Мини насн одачн бичкн.

— Арвн дөрвтәч, дигтэ хэрд мордх насн, — гпчкэд, Гилан күүкнә чикнүр улм өөрдҗ шимлдв. — Кен эрк зөөхәр бәәхиг медҗәнчи?

— Кен?

— Манахн.

— Тиим юмн хама бээдв, — гичкэд, Баклан Шаркп-

39

ПО ншко гернн су^дрг ^11()Г)С УР^ ⁽'УУ^{(|1 Гм}'⁾1^)||'^{п 11 г}'<,- ад, хәрхәр һарв.

Гегадчамд мана Ауцпр глин дхпппн гиж Г и- .чан. куукнг г-эмэснь дарад хәрү суулһад, нлднь с.урв.

Бн чамд КС.ЧВИ1.чип: панд хард һарх ухай ута.

Ги.чан цааранднь Бакланла ахиннь тускар күүндси уга, гуүнәр сана.чдчкад, һаслцтаһар эклэд дуулв:

Гажрха \|)11СН х\лсн-.кч сид

Тавп туһл хлләҗ хәрүлнә, ' ’Гаварп өссп Көадәлә күүкн

Толвта альчурарп дайлҗ паадиа. . .

Эн куүндврнн хөөн Баклан, нүднь ээсн кевтә, /Куд­рин тускар санна, харһад ирхләнь чирә-зүспнь. бәәдл- бәрцпнь этүдәр шинҗлҗ хәләнә. Тер сарсхр хәмрта, даңгин мөр унлһнас көлтә күвкиҗ одсн көлтә көвүг вер­хи мсдх дутман, Җуңһрин эк-эцк әрк зөөһәд оркҗв гиж икәр саглна, әәснь күрнә. Ташр деернь, Гилана келсиг иткүлхәр бәәх мет, Болташ өдр болһн гишң Хәбиһин тал ирдг болв.

Баклана әәсн әәлһн дими болҗ һарв, Шаркннәхнтуү- нә эк-эцкүр әрк зөөсн уга. Дәкәд болхла, хавраһа Панту- син Җирһлиг гиичд ирәд хәрснә хөөн җиркләд һарсн ■зәңг, деерәснь хур орсн цог мет, унтрад хуурв.

Ода Баклан тер адуч баахн көвүг үзәд, Пантусин ти- игхд унҗ ирсн, маңнадан толвта, булг шииртә кер аҗрһ таняд, теднә өөр мөртә довтлад, олн зүсн эрдмэн кен үзүлҗәхиг тааһад медв.

— Хәлә, хәлә цаадкан, яһсн һавшун көвүмб! — болҗ Гилан, түүҗ йовсн арһсан мартҗ, адучур заав.

— Көгшн өвгн мөрнд һавшун- эс болхла, тегәд кен -һавшун болхмб, — гиж, Баклан эс үзсн, эс оньган өгсн бәәдлтәһәр келв.

— Не, чамд өвгн чнгн болтха. — Гилан, үр күүкнь келснләнь эс зөвшәрхлә, түүг улмар басхар, ууртаһар келв: — Тадн, Хар Дааһнахн, нег зүтксн хөөн элкн дее- ртн цог тәввчн, келсән келәд суудг тохмт.

Тер хоорнд баһ наста адуч цөөкн мөрэн нег пнгән хавсрж. көөһәд, нег тиигән довтлулж, гүүлгәд, маңнадан толвта аҗрһарн тедннг көөҗ күцәд, өмннь көндлңюк зогсад, мөрән ар хойр көл деернь суулһад, өмн хойр кө- ләрнь аһар хәәчлүлнә. Тиигҗә!һәд, генткн, хасн суми мет, уралан нисәд, аҗрһиннь деллә элкдж негдәд, зөво-

40

рт довтлчкад, көлмүдән дөрәһәе суһлад, мөрпәннь күзүн деер жнпж тәвәд. хойр һаран, һәрдин далваг кевтә, үзг- үзгтнь деләд. тецгрүр хальхар бәәхлә әдл, өрггдәд-өрг- гдәдодна.

- Я, яһлав. упва, упва! болҗ Гилаи, эмәлин көв- цг дсср хойр көләрп босад зогсчкад, хазаран бәрл уга довтлж Гювх көвүнә ааляе сүрдпә. — Эп, бәәдлнь, манд т а а е гдх а р тип гжә нә.

Баахн хазг көвүнә һарһад бәәдг ааль зөрг хойр, күүк- диг түүж йовсн арһсипь төрүц мартулв. Көвүг мәрәрнь таняд, кенә салтрпнь медей Баклан, түрүн авгтаи *өв- гн» гпжәсн бийнь, ода арһста сәрсн уутан хажудан тэв- чкәд. түүнә һавшун эрдмәр нк өврмҗ ксжәнә.

Мана Жуцһр энүг үзсн болхла зәтинь өгх билә,—■ гнж Гилан шүдән хәврв.

Яһснднь? — болҗ Баклан соньмсв. — Баһчуд мс- дәтә хазг гүвдсиг кезә үзләч?

Хей, чн намаг бичә меклхәр сод! Түүг һалв наста хаз^г көвүһинь медә бәәнәч!

Баклан хәрүднь ду һарсн уга. Эклсн хөөннь йорал күртлнь шавхдг Гилан, экдән өгсн андһаран мартж, өрк- бүлиннь нуувч секв.

— Манахс танаг 'һанцхн угатя төләд бнш, нам ча- маг ним бүдү болснасчн көлтә һолсн бәәҗ...

— Танахс... нама һолсн... — Баклан, эн басмҗта үгмүд соңсад, тедүкнд эрдмән, һавшунан, зөргән үзүл- җәсн хазг көвүн түүг кедү дүңгәһәр, соньмсасн болвчн, өрчинь дүүргсн ө-һундл давҗ тусад, һазрт кевтсн сәрсн уутан шүүрч үүрәд, герүрн йовхар седхлә, Гилан, ямр ик эндү һарһсан ода ирж медәд, үр күүкнәннь хаалһ зе- егләд, йовулш угаһар ээрв:

— Баклан, яһҗахмч?.. Наадлҗанав... Кемр мана Җхңһрт йосндан дурта болхлачн, эндрин бийднь тана- һур әрк зөөтн гиҗ эк-эцкәсн некнәв...

— Маншр деер чини ахас һә күн уга! — болж Бак­лан, уурньдеврҗ, хахн-цахн келв.

— Юи, юн гивчи?

— Чиктә болхла— соңсснч!

— Мини ахиг му кслх зөв чамд кен өглә?!

— Җуңһрас зута зүстә, мәәһг көлтә, му заңта, ик көр кү үзәд»угав, — гиҗ Баклан цуг хоран, дургоһап илднь һарһҗ медүлв.

— Не, кслсн үгдән бат бол! — гичкәд, Гилан бас ар-

һсар д<үрсн уутан шүүрч баруп ээмдән үүрәд, сссрин кецәс урппан адһж шудрв.

Хойр күүкпг хотнур мөрлж, йовхиг үзсн баахн адуч, мөрдәи үлдәчкәд, көөсн цахрсн толв маңиата кер аҗр- һарн теднә хаал-һиг керчҗ ирәд, ик өргмжтэһәр мендлв:

Эцдән сар-нарн герләр мандлсн, Эльмт күүтрпн сәәхләс, мациа тиньгр, мөңк байрта бәәдг бизт!

Хазг көвүнә тср әрүн үгмүДәс хоорндан цүүглдәд, нег-негән басмҗта үгмүдәр хазлдад, маңнань буугдсч хойр күүкнә чирәснь хара зөңдән тиниһәд, нег-негнурн хәләлдж, пнш хаһрҗ инәлдв.

Булг шииртә кеерән тедНә өмн биилүлж.әх көвүиэ цольгсн хәләц, саадгар хасн сумн мет, күүкдин өрчд ту сад, зүркдинь бульглулҗ цокулад, соньҗ үүл.әв. Хазг көвүн, эцкләһән әдл, хурц һәрд хәләцтә, дундын нурһта, күдр цогцта. Тер учрар Баклан, урднь мөринь үзәд эн Кулешов Пантусин көвүн гиҗ тааҗмедсн болхла, ода зүс-зүркинь, цогц-нурһинь колс хәлән, эс эндүрсән ба- тар медв. Зуг урднь Пантусиг чигн, түүнә мөр чигн эс үзсн Гилан, «ода эн сәәхн көвүн кенә үрн болхв, альк күүтрәс нааран ирҗ йовхмб?» гиҗ төр кеж, өрчнь зовб.

— Не, күүкд, баавинтн нерн кемб? — гиж. хазг кө- вүн наадлҗахнь, аль йосндан соньмсҗахнь медгдлго, инәмсклҗ сурв.

Түрүләд пиш хаһрад инәлдсн, дәкәд менрәд тагчг болен күүкд, одахн һарсн цүүгәһән төрүц мартад, дәк- нәс инәлдв. «Амта күүкиг аавиннь баранд дарҗ болдго» гйһәд, амта-келтә Гилан, хүмсн хойр ээмән тинилһәд, зөргтәһәр келв:

•— Баавин нерн кергтә болхла, бааҗаһас суртн.

— Тииклә эврә нерән келтн, — гичкәд, хазг кевүи тачкнад инәв.

— Мини—Гилан,—болж, ичх-эмәхәсн хөргдлго шур- һад орад бәәдг шудрмг Гилан, эн саамд әрә соцсш дууһар хәрү өгв.

— Чини нернчн кемб? — гиһәд, баахн адуч манна дан толвта аҗрһан Баклана өмн биилүлв.

Баклан, ус балһсн мет, хәрү өгсн уга. Типгхлә хаз1 көвүй үр күүкнәснь сурв:

— Чи, тегәд, Мечитов Шаркинә күүкн болхговч?

— Намаг хамаһас таньдвт? — болж, Гидан, эн саам байртан Дегд бүтхләрн, ээмдк арһста уутан буулһҗ, та чкнҗ инәв.

42

Күүкн сәәхн болхла, нсрнь, баатрин цол мет, холд туурна, — гиҗ адуч бас инәв.

Тиим магталас зөрг авсн Гилан, толһаһан’ хооран сажад, баһлцг бөдүн күклиннь дүүҗлсн цаһан мөцгдиг зөрц ә һарһҗ җнциүләд, илднь сурв:

— Орчлңгпн сәәхн Мингйәнә сүрә дарм өнгтә-зүстә хәрин риич, тана нсрнтн ксмб?

— Пө, Гплан, чи ксләрн Дендә-җаңһрчла теслцҗ ча- дх бәәдлтәч. — гиҗ көвүн күүкиг магтад, дәкнәс Бак- ланур шнртәд, күүкн эмәҗ буру хандхла, Гиланас нек- вртәһәр сурв: — Үр күүкнчн келн-амн уга болвза?

—• Та мини сурврт хәрү өгсн угат, — болж, Гилан дал-ээмән холькад, цасн цаһан шүдән цәс үзүлҗ, улм чаңһар тачкнҗ инәв.

— Атнан, — гичкәд, адуч, Бакланиг бичә үргтхә ги- һәд, довтллһнас халҗ одсн аҗрһан амһаһинь чаңһаҗ гедр татад, толһаһинь сеңкәлһҗ гекүләд, күүкиүр саг- лҗ өөрдәд, иткүлҗ келв: — Келн-амн уга күүкн, намаг бийән таньҗахш болһвзач? Чи хар Дааһна Хәбиһин күүкнч.

Маңнадан толвта булг шииртә кер аҗрһ, көвүг тии- гҗ келхиг күләҗәсн кевтә, уралан хагдад һархла, хойр күүкн, докъя өгсн мет, дегц ардаснь хәләһәд, кесгтән гердәд зогсв.

Хальмг күн көвүндән хадмд хәәх цагнь болхла, һар- тан үүлтә, гертән ахуч, келтә-амта, сегән-серглң, сәәхн заңта күүкн альд, хама бәәнә гиһәд, даңгин чикән өгәд һарна. Өөр шидрин күүкдиг хурһ дарҗ тоолад, тернь тиим, эннь иим гиҗ шүүһәд, эс ирлцхлә, хол әәмгәс хәә- нә. Кемр санснлань ирлцх күүкн бәәхиг соңсхла, түрү- ләд эцкнь йовад шинҗлнә, дәкәд экнь элгн-садан, эс гиҗ таньл-үзлән орсн болад, күүкнә бәәсн хотнур күрәд, хаҗуһин әмтәр дамҗулад, җил-насинь медҗ авна. Түүпә хөөн күргн болх көвүн аду хәрүлсн болад геедрсн мал хәәсн болад ямрчн шалтг олад, эцкиннь, экиннь шинҗ- ләд ирсн күүкиг одҗ хәләнә. Кемр күүкн көвүнд гаасг- дхла, көвүн эк-эцкдән «тадна седкл тевчҗәнәв» гинә, кемр күүкн эс таасгдхла, «өрк өндәлһхдән адһад яахв» гинә.

Көвүн эцк-экиннь зөвт багтхла, түрүләд хурл орад, күүкн көвүн хойрин насн-җил келәд, хоорнднь харш бә-

43

. ........ пп.чһнә. Кемр харш бәәхлә, бүүрипь ясулна. х_а. ^әх,\ бопхла. түрүләд эпкпь, >с гиҗ элгн-садиаснь м,- ^р.' '‘ . күүкнә эк-эцкүр белгтәһән одад. зви-учрян күр- _Х.1,Ә 1 I⁴ I 1 ¹

^ГНӘ\алъмпч' ^те1’ хуучпа носпг теңгин хальмг-хазгуд чн- гн хацНлна. тевчпә.

Атнчнпг Мапипп көвәдк хотнур одад ирснә хявн Панп-е. белгәп апад, Ик Буурлыи хурлур ирәд, кявүн күүкн хойрпн төрсн җил келәд, ном секүләд, сәкүсинь _хӘ,1әл11В- Хурла бапннг Арсинов Сернг дорж-жодвян ссргәхәр дуудсн учрар, Пантусин кергиг эгл гслц хәляв. Тср, бахлуртнь бүлкн торсн кевтә, һолиһәд, нем орчлц- гпн хамгнн дааврта төр күцәҗәх мет, дөрвлжн кевс дел- гсн маштг шнрә деср помпаҗ сууһад, өмнән бәәсн әрвж- го өндр ширәд ном делгҗ секәд, урлнь гүвр-гүвр гиһәд, хамрарн һуңньҗ ном умшад, эрк эргүләд бәәнә. Көвүн күүкн хойрин хоорнд харш харһдг болвзго гиһәд әәжэх Пантус, гелңгәс нүдән хөөһүлл уга, түүнә көндрсн кэн- дрлһ, яәәхлсн нәәхллһ болһниг хавлад, аньчксн нүдән кезә секнә, кезә тер өмнк номан хәләҗ, товчлгч үгән келнә гиһәд, күләһәд сууна.

Нам нег саамд Пантуст гелң унтҗ одсн болҗ медгдз, юңгад гихлә, түүнә урлнь. көндрдгән уурад, эркнәннь ; шүлзә ә һардган тасрад, йириндән тагчг хурлын өрә, э- чимән уга болҗ одв. Күләвр дегд удан болад, гелңгиг унтҗ одснд тоолад Пантус, түүг серүлхин төлә, хоолднь ясн торсн мет, зөрц чаңһар цахв/Гелң урдк кевтән, ну- дән аньчксн, көндрҗ бәәхш. Зөвәр болад тер, генткн әмн орсн бәәдлтәһәр, эркән түргн-түргн эргүләд, урлан дару- дарунь түргәд, нег зүн бийдән, нег барун бийдән нуль- мад, талхм-тачм татад ирв-

Гелң анята нүдән әрә зааглҗ номурн шаһачкад, аяр- хн дууһар зәрлг болв:

— Күүкнь мөчн җилтә болсар, зөвәр харш бәәҗ, тү- үг би, номин җитхт күрәд, әрән гиҗ чиклҗ чадув. Ом маани падма хом... .

— О, хәәрхн, тиим болтхал, — гиҗ, Пантус бас хойр һаран намчлҗ бәрәд, -һурв дәкҗ гекәд мөргхлә, гелц, ту- үг өкәх болһнд маңнаһарнь эркнә мөңгн бумбар зәвәр өвдкүртәһәр цокад, әдс өгнә.

Пантус гелңгиг унтҗ гиһәд харт бәрсндән сеҗәд, авч ирсн белг деерән, тер килнцән хәрүлхәр, мөнг немҗөгв. Гелңд бүүринь ясул’ад,. күүкнә җирһлд бәәсн харщиг

44

авч хаюлсн Пантус герүри пк байрта хәрҗ аашна. «Бур- хн тус болтха, дәрк минь, харшае мана керг-тнппг гегл- гхнн төлә гецгә амн-ншрнь тасрж, одв, бәәдлнь, тер харш бәәсн Эрдгин нутгт күрәд, на-паадкинь йилһәд, эвиль олад, эвтнь багтулад, бүүринь ясж. өгвә, - гиж Пантус зхуран санҗ йовна. — Гецгән зсргәс, зу наслтха».

Герин эзн хурл орад сән зәцгтә ирснәс көлтә Җирһ- ләе байрта күн бас уга. Урднь хойр көвү һарһад, тсднь өрк өндәлһх насндан күрлго өцгрж одсн учрар, һурвдгч кнвүһән кү кехәсн эк төрүц юм хармпх санан у га.

Җирһл, верен әркән бортхст кеһәд, Пантусиг күүкио эцкннүр йовхла өгч тәвхәр, кссг вагас нааран белн бо­да д бәәнә.

*

Цөөки хонгар ирсн Паша Хәбиһинәд хойр долан хон- гтан бәәв. Цаһаң Эльмт күүтр орсн күүһәр Ульянад мах, шилтә хәәлсн шар тос, дорвата шүүрмг, хурс илгәДэд, көвүнтн басчн манад бәәҗәтхә гиҗ. келүлв.

Эн өдрмүдт Ааку Паша хойрас ик кишгтә улс берк. Тедн Бадмин орчд эврә малан хәрүлнә, зәрмдән Хәбв- һин хәләҗәх Сернгин тохмта үкрмүдүр одад, бас нөкд болна. Болв хамгин өргмҗтә юмн — у-өргн тег, ундн бо­лен цевр аһар. Тег тер хойрт дүүҗң болҗ медгднә. Кө- вүд һәрд дураһад, һаран делчкәд, нисхәр бәэх мет, са- льк өрәд гүүлднә.

Зәрмдән, өвдгцә ноһан дунд кевтчкәд, иргчин тускар күсл кеһәд, наснь бичкн болснд һундл төрцхәнә. Негнь шулуһар хазг нер зүүһәд, эврә мөртә, ке хазг хувцта, зер-зевтә болчкад, цергт мордад, талдан һазр-ус үзхәр седсн седвәрән келнә, наадкнь шулуһар залүһич. ээмд күрәд, әрк уучкад өрк-бүлән зовадг эцкәсн салад, делкә кедәд, Әрәсәг эргэд, наадк улс ямаран бәәхиг хәләхии тускар саната бәәхән цәәлһнә,

— Паша, бидн хама йовдг болвчн, нег-негән мартх- мн биш, — гиҗ Ааку хөөткән батлна.

— Кемр би, чамла әдл хазг болен болхла, чамас тә- рүц салшго биләв. Хамдан цсргт мордад, хамдан эцк- хааһан харад, хэрҗ ирәд, эврә хүв 'һазран эзләд. тәрә тәрәд, өрк-бүл өндәлһәд, амулң җнрһх бпләв Зуг ма­нд, оруд муҗгудт, эн теегт һазр чигн, зөв чнгн уга, — болҗ Паша һашутаһар келнә.

45

V,,!)., икчүдии у;:;ч( седк.'ШИ Я1.

' 1,/пү|> >'”<•«” '1ҮРҮ >ҮЛҮД осхлә. куи бичкнасн ... \.,чп |үү/1.| балдл-жирһлин ааи медд* сднж.

\'н/һ1ь Лику Няшл хоһр Эльмтд бәәхдэн. наадк ка- һг/I'к¹ күүзрнн ярдк сер дсер ончрж нааДДГ б*р

,,И Дц пдрмүл-1 хотня кнвудлә нөрхн үүрләд, олар хуряд _м п.чл;|х/ь'1 ямлрап сои болдгиг медж авп.хагк лоирху- ,,11' 11_П.'|Л,( иле олар наядси сергмжтә болн завхга баәҗ.

Н/11н;||| хәрх болзг болхла, Лаку ахасн мерииь сурж ,_|в;| I, ।ууг сундлад, Эльмт күүтрт күргв,

Ока, манаһур орад һар, — гиж Паша үурэн зрв

• ^Куүпә мөр унсн куп - овхаж хатрна» гипә, — бо­ля; Аяку хәрү игнэ. - Бад.м чамаг күүтрин захд буулп- чкн, хору ир гилә. Ахав мсклҗ болшго, эс гиҗ тср хөв- шп> мерой иткж өппго.

Наша Аакуһин келсн зөв-учриг медәд, хойр кееун күзүдлдәд, бичкн бүрүс ксвтә, нег-негэн халхаснь үнрч- ләд, салад һарцхав.

Ахиннь ксериг унсн Ааку хәрү довтлад һарв. Пата туүнә баран тас.ртл ардаснь хәләһәд зогсв, түүнә нуд­ное нульмсн эврән һоожад бәәв. Тер, тетя Цаһана өгся белгиг ээм десрән алс цокҗ хаяд, күүтрин гермүднн ар хажуһар, эврәннь селә темцәд һарв.

Ааку, ишкә герүрн өөрдж ирәд, зелин хажуд зогсҗах амһаһинь сулдхл уга, җолаһинь эмәлин өмн бүүргәс. та- тад сөөчксн кесг мөрд үзәд, нкәр алң болв.

Орад ирхлә, герт таньдго һурвн-дөрвн залус бәәид Дундын нурһта, ирмәгинь эгцлж хәәчлсн^нигт еах.тгч ча­лу бортхас әрк кеһәд, түрүләд герин эзңд, дәкәд Ца- һанд күндтәһәр бәрүлв. Наадк залуснь унд кесн ааһсиг

эврән авцхав.

— Нс, кен негмвндн болвчн, му күүкдтәһән толпа эрүл, бпәсн мал-гсрән эзләд, амулң менд. бәәх болцхай> — гиҗ бортхас әрк кожной залу эврән йөрәл тәвб.

— О, деедс өршәтхә, тана йерәл бүттхә, — гнчко.1

Хәби эврә сөңгән эдлҗ оркв.

Эгц сахлта залу ааһта ундан бәрчкәд» һазаһас ар& прәд, эркнә өөр зогсҗах бичкн көвү үзэд, хоир һарарн даальцган ухрлж утхад, кампадь, балта һарһж вгв. Лаку ода нрж тср залуг таньв. Эн х.азг Хәбиһиниг Эль- мт күүгрәе нааран нүүһәд уга бәәтл, хавриз эклцәр м*

пәһүр ирэд, хонад одла.

Гнпчнрпн хот эдлсн Цаһан, и к бараһан уудлад» шнн

46

НП1КӘ девекүр һарһад, барана әмн делгәд, тсдниг суул- һн. Хәбп һазаран һарад, шитмд бәәсн хөөдәсн шүүжә- һәд. хамгин чинәтәһинь бәрж. авад, әмииь һарһв. Бадм хөөг өвчәд, гсс-гүзәһииь һарһад, ясинь үй-үйәрнь сал- һад, махинь мөч-мөчәрнь йилһәд оркв. Цаһан дотринь цсврлж, арчад, шувхрж. уһаһад, һаза зуухд далһа хәәс нерәд, экләд хот ксв. Гиичнр үзәд гсртәсн шурс һарсн Баклан бае экдән цуг хамгтнь нөкд болна. Эк күүкн хонр хоорндан күүндхш, зуг гиичнр юн ксрг-тәрәр ир- снг күн болһн тааһад медҗәнә.

Хәбп, хөөнә әм һарһчкад, дарунь ишкә герурн орад, гппчнртә ю-бпс күүндҗәнә. Залус толһалж. ирсн Панту- син көк цемгн мундирин өрчд Георгиевск кирс гилв-далв гннә. Түүг үзсн Ааку, теврҗәсн дү күүкән дүүжңднь хә- рү тәвчкәд, тер кирсиг бәрҗ хәләхәр седнә. Болв көвүнд тер седвәрән күцәх берк: негдврәр, Саки, өшәтә кевгә, һол моднас өлгәтә дүүҗңднь тәвхлә, бәәгәд уульна, хойрдхла, Ааку кедү дүңгәһәр җилвтдг болвчн, хәрнн залуһин өрчд геглзн гилвкҗәх кирсиг һарарн бәрҗ чад- шго — бичкн көвүнд тер кирс сетрә болҗ медгднә.

Икчүдүр хәләһәд, теднә соньн күүндврт чикән өгәд, Сакиг саатулад суусн көвүнә өвр деерәс нег күн дү күү- кинь шүүрәд авхар седв. Ааку аюдан, дүүһән күүнд өг- шгоһар бәәх мет, түрүләд түүг өрчдән шахв, дәкәд эки- ннь чирә үзәд, байрлад одв. Цаһан нилх күүкән теврәд һазаран һарв.

— Яков Сернг хойр, теңгр мет, хоорндан ход болхгов, — гиж, Хәби, гиичин белг-унднас эдләд орксн, амнь ха- лҗ одсн, Пантусин келсн тоотд зөргтәһәр хәрү өгчәнә.

— Корольков чигн, Арсинов чигн йилһәс уга, — бо лҗ Кулешов герин эзнлә зөвшәрҗәхш. — Бэячуд бол- вас — кенчн әдл ухата: малан, адуһан цуг эв-арһар, нам хулха-худл олзладчн .тооһинь басчн икдүлх, өскх күсл- тә.

— Уга, күндтә Пантус, Сернгәс өршәңгү уга күн бе­рк. Тер Орһадулыг тараһад хайчква, тана ах Помпушиг бас доһлң көлтә үлдәвә. Корольков болхла, негл бурхп кевтә, дүңгәһәд бәәнә. Сернглә әдл, эврә зөөрнь баһдад, әмт меклж, әрк уухш. -

— Кемр Корольков Яковиг бурхнд тоолҗахла, намаг эзн цаһан хЪн гиһәд санчктн! — болад Пантус карҗн,- над инәв.

Хәби, гиич хазгин келснд уурлхан, аль түүг дахад

47

111ЮХӘП нп.чһж эс чадад туржотл. Лику тсдщ Р аярхч, оэр-

1 залгсин толһачас сурн:

Цантсс ах, эн орчдк кпрсоп баатр йовдл узулэд

В 1 т ?

Лек эн баахн хазгасп авчатп! Баатр йовдл үзүл- _х?р кусл кежодгчп, -- болж Кулешов, нрмогинь эгцлж хэачлен ннгт сахлан плод, көвүг бипүрн дуудв. — Наар- лч. хазг. Нернчн кемб?

Пант\^гс көвүг өөрән суулһад, зара үстә толһаһннь пләд, омгтаһар кол в:

Залус, энтп алдгго поста баатр болх. Ңагнь ирхлэ, тздн эн хазгнн тускар соцсхт. Мнни келсиг тодлад авчк- тн.

Та хамаһас меднәт? — гиҗ Пантусиг дахж ирсн хазгсдын негнь сурв.

— Хәләцнь хурц, махмуднь эрчмнәд бәәнә, дәкәд үснь шүрүн, эврә заңта баатр болхми.

Пантуспн магтал көвүнд кедү дүңгәһәр таасгддг бол- вчн, Аакут талдан төр соньмсаҗана.

— Күндтә ах, эн кирсән дәәнд орад зүүвтә?

— Зөвтә, зөвтә „сурвр, —- гичкәд, Пантус омгтаһар хәэү өгв. — Арвн җил хооран, мана ах-дү болгар улсиг паһан махлата түргин үлмәһәс сулдхлһңд орлцад авсн ачллһн...

Хәби бичкн көвүндәи ш.әр ханж сууна: хамгнн түрү наглань Ааку хаҗуһас, күүндврт орлцад, болх-болшго з\тклдәнәс гстлгв. Ирсн гиичиг кедү дүңгәһәр күндлдг болвчн, Хәби түүнлә зөвшәрж чадшго, юцгад гихлә, аду өскәч буру келтә Корольков Яков түүнд эврә цүсн-махн Арсинов СсриГәс дола деер, тевшүн бәрцтә, сән заңта бурхнла әдл күн болҗ модгднә. Кулешов Пантус Яков- диь члгн, Сернгднь чигн дурго бәәҗ, тер эн хазг залуснн өәр эврә дурго седклән келҗәнэ. Пантуст тшш звргтэ болх зөв бәәнә. Орс түрг хоорнд болен дәәллдәнд орл* 1'ад, тер баатр йовдл үзүләд, хазг күн омгшҗ зүүдг, хам- гин күнд ачллһта — Георгиевск кирстә ирлә-

Аакуһии сурсн сурвр, Паңтусин өрчдән хадһлад поз- сн, арвн жил хооран үүдси күнд болн күчтә, зовлцта бе­ли зөргтә бәәр-бэрлдәг хәрү ухаиднь сергәһәд, нуувч угаһар келүлһв. '

Болгар келн-әмтн тавн зун җилин туршарт 'цаһан махлата түргин үлмәд бәәһәд, эврәннь сулдхврин төлэ

48

кссг дәкж, тсднә өмнәс босад, күчтә буд.пһ кесмн. Болв һанцхн Болгарнг биш, Балкан эргмд бәәсн нуг әмтиг, нам аадм экнн цагас нерәрн, бнлг-эрдмәрн туурсн Гре- ■ ниг болн талдан чнгп орн-нутгудыг үлмәдән орулҗ авсп Оттоманок нмпер, чпдлнь күчтә болсар, болгармудын кссн буцлһпг дәр-сумар, бу-товар, һал-түүмрэр өршәң- гү угаһар дардг бнлә.

Далн тавдгч-зурһадгч җилмүдт Балканд болен буц- -лт Әрәсәд пк сүр үүдәв. Ах-дү славян әмтән, нег үлү болгармудыг цаһан махлата түргин үлмәһәс сулдххар, орснн өнр-өргн орн-нутгин үзг болһнас харчуд, хазгуд эврә сән дуран суңһв. Тсңгә Цсргә Областяс тср иоолда- нд кесг мнңһн хазгуд йовхар седснәс һурвн зу кү шүүж. авб. Хаана Гюсн цуг Әрәсәһәс мобилизац кесн залусас тәвн һурвн полк, хөрн дөрвн батарей.бүрдәһәд, тсднә пк зууһннь Балканд болҗасн дәәнүр илгәв.

һалв наста Кулешов Пантус тер мобилизацла харһад, наньчн ~кссг хальмг-хазгудла хамдан тер кучтә дәәллдэ- нд орлцла. Пантусин церглҗ йовсн 30-гч Теңгә полк, Ду­най 'һолыг 41атлҗ һарсна хөөн, генерал Гуркоһин нүүр- лгч отрядын ханьд орад, Шипки авлһнд орлцад, түүнә хөөн Сулейман-пашаһин, тооһарн кесг холван ик әәр- миг болгарин олн-әмтнәс бүрдсн дөңнгч церглә хамдан, «Долина роз» гидг һазрт хамх цоксмн. Плевна гидг шивән төлә ноолда эклхин өмн, генерал Гуркоһин закв- • рар, эн полкин тәвәд шаху хазгуд, есаул Афанасьевич һардврта тиигән дәврәд, түргин хойр рот йовһн цергиг дапан-даранднь дәәләд, зер-зёвинь булаҗ авад, хәрү хойр зун тәвн дуунад бәәсн Тырново балһснурн ирсмн. Хальмг-хазгуд 'һанцхн 30-гч Теңгә полкд биш, 8-гч,’ 9-гч, 21-гч, 23-гч, 34-гч Теңгә хазг полкмудт, 2-гч, 4-гч, 8-гч теңгә мөртә артилЛерийск батареймүдт бас йовсмн. Нам 21 тч полкин хазгуд миңһн нәәмн зун далн доладгч жи­лим мөрн (апрель) сарин арвн хойрт түрүн баатр йов- дл үзүләд, хонгтан зун дууна кеһәд, цаһан махлата тур- гуд дунд үүмә татад, тедниг хәләһә бәәтлнь, Барбошск тагт эзлҗ авад, орснн һол әәрм уралан дәврлһ келһнд ик ач-тусан халдасмн...

Пантус, эн бичкн көвүн түүнә дәәч баатр йовдлар соньмссн учрар, һанцхн түүнә төлә биш, цугтаднь соц- схад, тохнятаһар келҗ өгчәнә:

— Сулейм'ан-паша далн нәәмдгч җилин туула сарин эклцәр Караджиляр балһскас зулхларн, цухрж йовх әәр-

49

мән халхлтха гиһәд цуг товмудан дала дэочнрт,. у.11.,_;« Орспн мөртә цсргин нүүрт новей мана һучдгч ха »г по г,< теднүр түрүн дәврлһ кеһәд, цаһан махлатнриг хамх по- кад, һучн зурһан тов 'һартан орулж авб. Тер нопддаиг зөргтә йовдл үзүлсн төләдм нанд эн кирс. эүүлһнэ.

— Паптус ах, бәрҗ хәләҗ болхий? — гиж Лаку т шәл сурв.

—-Бәрх биш, зүүһәд хәлә, — болад гиич хазг. ерч.г ән бәәсн Георгиевск кирсиг суһлж, авад, бичкн кену.чә чеежд өлгв. — Не, я маран, залус?

— Әвртә зокҗана, — гиҗ гиичнрин негнь мэгтв-

Аакуһин байрт эң зах уга. Зуг һанпхн һундлта юии. эн кирс зүүсинь Лапсан чигн, Наалдуш чигн, Пашл чи- гн, нег үлү, Хактин чигн үзҗәхш.

— Ик болен цагтан, баатр, зөргтә йовдл үзүлхлә. чи чигн иим ачллһ авхч, — болҗ Пантус көвүнә зара , с- тә толһаг илв.

— Деедс бурхн, дән-даҗг уга бәәлһтхәл, — гяж би зальврв. — Танла хамдан тер дәәнд одсн улсас де­дунь күүнә һазрт цогцан үлдәв, кедүнь мөч тату ирәх ода өрк-бүлдән тусан халдах биш, туша болҗанг.

Ааку, кирст кедү дүңгәһәр дурнь күрдг болвчн, күү- нә юмн — күүнә, эврән суһлад, хәрү эзнәннь өрчд зүүж өгв.

һазаһас Цаһан ик тавгта, көшгләд бел кечксн дотр авч ирәд, ишкә девскр деер суусн залусин өмн тэвб. Д> кәд хәрү һарад талдан тавгт, мөч-мөчәрнь салһад, ик-нк мо’Ьлцгар чансн мах авч ирв. Пантус бортхас ааһст унд кев. Залус сөңгән эдләд, тарһн хөөнә мах зооглад, ум- снь халад, ухан-седклнь делррәд, улм ээлтэһәр, вргмҗ- тәһәр күүндцхәв. Аакуг тедн бичкн гнҗ басж, ишкә ге­рое көөсн уга. Бичкн көвүн дотрас чигн, -һадр махнае чигн кедү дүңгәһәр цадтлан иддг болвчн, түүнд хампы байрта юмн— икчүдин күүндсн күүндвр, теднә келен дәәч тууҗ, баатр үүлдврмүд, зөргтә йовдлмуд.

Герт ямаран төр күүндгдҗәх — Бакланд темдг угл, болв экнь ууһн күүкндән, ик көвүндән зуухнн өәр асхп.1 хотынь өгчәһәд, теҗгәр келәд саналдв:

— «К$вүн үрн — эцкин түшг, күүкн үрн — күүнә ЛГ шг».

Баклан экиннь келсн угд төрүц өөлсн уга. 1 үүнә нк- әр әәҗәсн юмн-—Гилана зәңглсн зәңг билә. Җуңһр далта- ээмтә, чаңһ-чиирг көвүн. Тер Эльмт күүтрин баһчуд ду-

50

нд чидләрн чигн, 'һавшунарн чиги йилһрнә. Бакланиг ксер арһс түүхлә, туһлмуд хәрүлхлә, түүнүр мөртә довт- лж ирәд, мөриәсн бууһад, ю-бис күүндәд, тенд-энд соңс- сн завхта тоот ксләд, күүкид оньган өгнә. Болв, Баклан түүнә сарсхр хамр, мәәһг көлмүдинь үзәд оркхларн, җңгшүрнь хутхна, көвүнә келен тоот мел көорлһн, бий- ән магтлһи боли; тоолгдна. Тернь зөвтә: Эльмт күүтрт Җунһрас даву көр күн бсрк мөн.

Күүкн нсг үлү Гилана шидрхн келсн үгмүдәс икәр хордв. «Угатя деерән, бидү болснас көлтә...» Үр күүк- нәннь келсн үг түүг цань уга басснь баһ кевтә, Мечитов Шаркннәхн әрк зөөҗ ирх гиһәд ик әәмшгтә бәәв. Ода эн нрсн гиичнр күүкнә зүркиг бульглулсн деерән, олн зү- сн үүмәтә уха зүүлһв.

Тиигхд, Гиланта арһс түүҗ йовхд, теднә өмн зүсн- зүүл эрдм үзүләд, маңнадан толвта, булг шииртә кер мөрәрн, нег иигән, нег тиигән довтлулад бәәсн хазг кө- вүнә дүр ода Баклана нүднд барлгдад һарч нрвә.. _г Ху- рц хәләцнь, җөөлн, инәднь... цогцан мегдэлһҗ бүслсн товрута шеркш бүснь... барун цох деерән әрә тор'һад өмссн орань көк, эргцнь улан, гилвксн бичкәхән нүүр гә хазг картузнь... Җуңһр бас тиим хазг хувц өмснә... зут... юн зуг?.. Э, э... Җуңһрла әдл эргү... уга, уга... тер. Җунһрла әдл, кү ээрдго бәәҗ... талдан улс му ке- ләд, бийән магтсн уга... Кеерән шавдад, тарвалдад ид- шлҗ йовсн мөрдүрн адһад, довтлад йовҗ одва... Холас түүнә дуулсн хазгудын хуучна дун цеңнәд соңсгдв:

Күберләһәс давад һархла Көлг, бийән амрана, Манциг һатлад оркхла Маңнаһас көлсн асхрна...

Зуухин өөр асхни хотан ууҗ суух күүкнә чикнд, тср соньн көвүнә тиигхд дуулсн дууна үгмүд болн айснь, минь ода дуулҗах мет, тодрхаһар соңсгдна. Күүкиг әмтәхн күсләснь экиннь чаңһ дун серүлв:

— Герт гиичнр хонх, Баклан, чи Шаркинәг ор. Ба- дм, шитмин өөр девл делгәд унт.

— Уга, баав, би Шаркинәг оршгов, — гнж Баклан адһҗ келв. — Буру эс гихләтн, Бадмин өөр суунав. Ми­ни нөр төрүц күрчәхш.

— Гнланла цүүгсн болвзач? — Цаһан күүкнүрн

51

хәләв, зуг әрә уңһдҗах арһсна цогт Баклана чир_ә тодр- хаһар үзгдсн уга.

Күүкн хәрү өгсн уга. Цаһан дор ормдан эврәп шиид- вр авб:

— Нсг зүүдән, тсрчн чик, дүүдән баран болхч.

Герг хот зооглад, унд эдләд, дуңһра күцәд суусн за- лус зуг өрнн әмн әрвжго дуг гиҗ авад, эрт босад, мөр- дән унад, И к Буурлан хәләһәд, довтлад йовад одцхав.

Медәтә хазг залус толһалҗ ирсн Кулешов Пантус Хар Дааһна Хәбид зөв-учран күргсн уга. Тер бийиь. хә- рпн гиичнр юн төрәр ирснь һанцхн Хәбиһин өрк-бүлл биш, эн хотна улст цугтаднь темдгтә болв.

Энүнә хөөн Гилан Баклан хойрин хоорндк, эрлг-шу- лм харш болен мет, урдкасн улм эвдрв.

11.

*

Намрин серүн орв, ишкә герәр бәәсн улс хәрү Эль- мт күүтрән орҗ нүүхәр белдвр кев..

Йим хәргәтә бәәсн саамла Кулешов Пантус дәкнәс, өөрән урднь ирсн хазгудан дахулсн, гиичлв. Хәби, урдк кевтән, бас нег хөөһән һарһад, эдниг тоов. Өрүнднь нөк- днрнь мөрдән тоххар Һазакшан һархла, Пантус ишкэ герт Хәби Цаһан хойрта үлдв. Тер, нигт ахр сахлан илн бәәҗ, чирәнь ицләр герлтҗ, аш сүүлднь ирсн кергән ку- ргж, медүлв.

— Хәәртә Хәби, күндтә Цаһан, нанд үкснәс үлдсн нег му ‘көвүн бәәнә, танад, наснь ба,һ болвчн, хәрд мор- дх гиҗгтә күүкн бәәнә: мана зөвд багтхлатн, би тадн- ла элгн-садн болх седклтәв.

Хәби, чимкүрәр һулмт хучлад, тендәс бичкәхн цог чимкж, авад, һалнь унтрсн һанздан тәвәд, сурулыңь со- рад татв. Цаһан залуһан юн хәрү өгнә гнҗ санад, дораһар колс хәләчкәд, гиичнриң хот уусн ааһсиг өцгнь борлж. одсн кенчрәр арчад, неҗәдәр үкүгт дүрв.

Кулешов Пантусин ууһн көвүнь, түүнә дару һарси күүкнь бичкндән әрлҗ одцхав. Теднә дарук—Атнаниг, эрлг бичә керглтхә гиһәд, хамгин шуурха-буурха хувц өмскәд, чирә-нүүринь усар уһалго, даңгин киртә бә.әл- һәд бәәж, эк-эцкнь әмд авч үлдв. Пантус Җнрһл хой> рас Атиана хөөн чигн кесг үрн һарв, тедңиг бас кпргә- хуртаһар өскв, зуг күмн алң болхмн, тедн, ууһн кевун күүкн хойрлань әдл, «сәәни нутгт төрҗ» одв. Тегәд чи-

52

гн эк-эцкнь Атнан и г ода поста хазг көвүн болхлань, оәрстә махмудынь уһаҗ арчад, шуурха-буурха зута ху- вцинь хазг киилг, шалврар соляд орксн, бнчкнэсн яви зута бәәдлтә көвүн, захан күүкнә зүрк авлм соэхн залу болж, ’Ьарв.

— Не, би малурн һархлта, — гиһәд Хәби ормасн боев.

— Менд-байрта, эрүл-дорул бәәтн, болад Пантус бас бәәрнәсн өндәв.

Хәби хазг залусла һар авч мсндләд, хотнас зөвәо ууҗад әрлсн малмудын ардас йовхар седхлә, гертәс Цаһан һарч ирәд, талхм-тачм татад ксрлдв:

— Би таниг йоста эцк болһжалав, та урн-саднаннь хөв-кшпгин харш бәәҗт.

— Юн гүрм учрҗ одва? — болад, Хәби мусг инәв.

— Зөвтәв гиһәд келәд оркхлатн, келитн моһа татж авх болһад әәвт?

— Күүкн хәрд мордхас одачн наснь бичкн, — гиж Хәби зөрц хәрү өгв.

— Арвн дөрвтә күүкн яһад бичкн болжахмб! —Ца- һан, дегд уурлхларн, хоша бәәх улс теднә күүндә соң- сх гиҗ саглхан мартҗ, залуһан гемшәв. — ЛЗанд арвн хойртадм тана эк-эцк әрк авч ирсиг мартж орквт? Те- дн, үгдән багтхла,. хойр-һурвн җилд күләшго билү!..

— Чамаг алдшгон төлә манахс тиим эрт чамд үг орулсмн, — болҗ Хәби хөкрлв.

Цаһанд залуһиннь шог таасгдсн уга, Пантусин зөв- учрла түүг эс багтснднь һундл төрәд, һашута-һар келәд, нульмс асхрулв:

— Тер күүким көгшрәд үлдтхә гиҗәнт.

— Толһа бәәсн хөөн ногт олдх, — гиҗ келәд Хәбп холҗад йовж, одсн эзн Сернгин үкрмүдин ардас кеерәк- шән һарв.

Хоша бәәсн Шаркинә ишкә герин иргиг сехчкәд, чи­кан өгәд Хәби Цаһан эднә күүндвр чиңнжәсн эк күүкн хойр, нег-негән түлклдәд, теднә үгмүдәс төрүц юм алд- шгоһар чирмәлднә.

Хәбиг теегүр һархла, Болташ күүкән тохапарн чи- чәд, байртаһар келв:

— Не, сәәхн иным, би юн гилә... Миниһәр эс Нар­ву? Теднчн гер эндүрж, йовна гиж эс келлүв, а? Удлго Пантусихн манаһур ирх.

5а

Баав, амнтн тоста болтха, — гиһәд Гилан, экяииь өрч дерләд, үсн-цасн уульв.

— Кукн минь, күүкн күүнә тәвсн хөв тиим: кен, аль- дас. кезә үг орулна гиһәд дацгин күләх кергтә болжаиа, Гилан, дслврәд асхрсн нульмсндан күч күрч ядад, экән улм чацһар теврәд, экрн бәәж, энлж. келв:

— Баав, тедн дәкәд гер эндүршгон төләд танас дә- кәд мөргәд сурҗанав: бааҗад келәд, эндрин бийдкь Хәбин тал гнич нлгәтн, Бакланд әрк зөөтн. — Гилан, эн эрлһән сәәнәр иткүлхин төлә, нег мөслҗ келв. —Ба­клан, нанла арһстүүсн цагтан, тана Җуңһрт дуртавгиҗ дацгин келнә.

Хойр сар хооран Гилан төрүц талдан үгмүд келсән мартад хуурч. «Делкә деер тана Җунһрас һэ күн уга», — гиж тиигхд Баклана келен үгмүдиг экдән күргҗ за- рһ бәрлә. Болташ ода генткн түүгинь' санчкад, Хәбиһи- нәд санань зовсн кевтә, зовньҗ саналдв:

— Хәәмнь, «уух уга бәәҗ — җомбасг, унх уга бәәҗ — җорасг» гидг тер болҗана.

Гилан экиннь келсн үгин угхиг оньһсн уга: долан- долан дөчн йисн хонг. хооран, Пантусиг түрүн Хәбиһи- нәд гиич ирснәс нааран, Бакланиг үзхлә, түүнә нүднь өвддг бәәсн болхла, ода шуд үр күүкнүрн һарад гүүх дурнь күрв.

Баклан, өмнәснь Болташ Гилан хойр ямаран «бел?» белдҗәхиг эс медсн учрар, эк-эцкиннь күүндвр соңсад. түүнә седклд сар-нарн мандлад, өрчднь яарм бүүрлсн кевтә, олн зүсн өңгтә, герлтә, эрүн тоот күсл төрж, дзң- гин сергмҗтә, өргмҗтә бәәв.

Хәби хальмг авъясан сәәнәр меднә. Тер Пантуеин ке- лсилә зөвшәрҗәнәв гиж. эс келдг болвчн, Ик Буурдэч ирсн гиич түүнә ухан-седклиг медх учрта. Кем.р Куае- шовин зөвд эс багтсн болхла, Хәби Пантуст келх билэ: ^күүкндм әрк зөөчклә», эс гиҗ «тана зөв-учрнн туска? ухалнав», «элгн-саднлаһан зөвчлнәв» гих биаә. Хэб* тнигж. эс келсн хөөн гиичин зөргиг эс хәрүлси, эс һун дасп, эс хооран цокси болж һарчана,

Ода Хәбиһәс зөвүртә күн уга. Өрк-бүлән Эльмт кү утрт бәәсн шавр гер талнь нүүлһчкәд, эврән Ссрнпп бод мал асрдг үвлзнд үлдв, Ор-һадулыг гемтсиә хев’ хавр г, зунд, намрт Бадм> Ааку эднәр нөкд авхув, түүна

54

бас олз үзхүв гнж нәәлжәлә, нам түүнә.тускар Сермгт келлэ. Арсинов эврәһәрн ков: Орһадулын орчд илгэсн үкрчнь, боодгас —шиддгм гишц, әркнчәрн Орһадулас тату биш болен деерэн, мекч боли залху. Тегэд эзнэ ма­лые эврэ цөөкн маласн давуһар хәләх кергта. Татр дес- рнь ода күүкән хорд мордулх, түүнә ксрг-төр күпәхд өлг-эд, хүрм ксх хот-хол кергтә.

Нег дәкҗ Хәби гемтәд, хәрҗ ирәд, кесгтән гертән кевтв. Тср даңгнн көдлмшиннь тускар келәд һарна. Уга- тя күүнд удан гемтдг зөв уга гинә. Энд кевттл тендк көдлмшиг эзн талдан күүнд өгчкх гиһәд икәр әәнә.

Хәби босад суудг болв. Ик нооста девл нурһндан көдрчкәд, бешт көл, һаран көлчәһәд сууна. Цаһан кел- нә:

— Царцснас көлтә ^иигҗәнәт. Муульта юмн, нег сар- дан амрдгчн арһ танд уга.

— Көвүдм өсхлә, тегәд амрхв, — болад, Хәби мусг инәнә.

Эцкнь Аакуһин зара үстә толһа таалад, мөнт төгрг нүдинь хәләҗ сурна: - ,

— Тиим эсий, көвүм?

—Хавр ирхлә, би көдлмш кенәв, — болҗ Ааку иткл- тәһәр келнә. — Хөөнә а^с шиңгәхв. Негиг биш, һурвиг.

Көвүнә эк-эцк хойр нег-негән хәләлдҗ, инәлднә. Тед- нә инәднәс гер дотрак дуладсн болҗ медгднә- Эн дула олзлад, Ааку эцкдән сурвр өгхәр шиидв. Түүнд эцкәсн сурх тоот дала. Сурн гихлә, эцкнь даңгин кеер йовна.

— Бааҗа... — гиһәд Ааку эклв. — Нанд юңгад Ока гиҗ нер өгвт?

— Кенчн күн уңг-тохман мөңкрүлхәр зүткдмн. Унг- тохман утдулхин төлә түрүләд һал-һулмтан хадһлх кер- гтә. Тохминнь 1һал-һулмт хадһлх күн — эцкиннь цол дуудулх көвүнь болдмн, — гиҗ Хәби, бешт зерглсн арһ- сиг шиләврәр көндән бәәҗ, седклдән дангин хадһлдг тоолвран илдкҗ келв. — Ока гисн — һал-һулмтын эзн.

— Би һал-һулмтан эрк биш хадһлхув! — болҗ Ааку омгтаһар, нег мөслҗ келв.

— һал-һулмтан хадһлсн күн — һазр-усндан ач-ту- сан халдадмн, — гичкәд, Хәби, ээм деерәсн шувтрсн де- влән хәру татҗ көдрәд, көвүнәннь келсн үгмүдәс зүркнь байсҗ, көл-һариннь шарклаһан цаг зуур мартж, мусг инәв.

55

Хәбп, көвүнәннь шүрүн үстә толһа ИЛЧКӘД, суусн 00. масн босв.

— Нс, манахс, унтх ксргтә. Өрүндән ики эрт малдан һарнав, — болҗ Хәби герткстән кслв.

— Басчн цөөкн хонгт бийән хәләх болвзат, — гид Цаһан залуһан хармнв. — Күцц тохньҗ эдгәд угалмт,

— Эн гемәс көлтә көдлмшго чигн үлдхүв, — болж Хәби зәв-учран күргв.

Цупар бәәр-бәәрндән орад кевтцхәв. Зәрмнь толһз- һан дерд күргн, сүркләд унтад одцхав. Зуг һэнцхн Ааку ссрүн кевтнә, түүнә урлнь гүвр-гүвр гиһәд, нер-усаи дав- тна:

— Тегәд би Хар Дааһна Хәбиһин көвүн Ааку биш, Годовик Ивана көвүн Ока болҗанав...

Көвүн кезә унтсан медхш, болв өрүнднь ссрәд ирх- лә, эцкнь Арсинов Сернгин бод мал хәрүлхәр, үвлзн орад йовҗ одҗ.

12,

. Цасн шинкән хәәлв. Үрглҗдән цаһаҗасн тег бор һаз- рт хүврв. Үкр харада нисҗ ирв. Нигт үүлн нүүһәд, тен- гр чилгрлв.

Ааку Паша хой-р дулан ирснд байрлад, хаврин апар ховдглҗ кииләд, һаран далвалһҗ деләд, теегүр гүүж. һарв. һазрин җиң буурад уга, болв зузан әәрстә нүцкн көл, түрүн эшндән җиңгәс числҗ даархас биш, цааран- ‘днь дасҗ одна.

Көвүдин дурлҗ нааддг сер деерк хүүрә, зуг шапа өрдг халтртнь цаңдг бәәһә.

Ода чигн күч авад уга өңг тату хаврин нарн, гү тә- вх кемд орчксн, шулуһар сүүрлхәр адһҗ йовна. \дпн алднд дулан болҗ медгдҗәлә, ода зәвәр зекүрәд ирв. Хойр көвүн нег ормдан зогсхш, ард-ардасн көөлдзд, махмудан халулна.

Урднь теегт нанас күчтәнь болн чидлтэнь берк гнсч бәэдлтә дүңгәҗ цомг деер суудг хар һәрд, ода өрүлпь өрвәсн, өңгнь му бәәдл һарсн, далвагнь буугдсн сууна. Үвл түүнд амр биш болен бәәдлтә.

Шннкән ичәнәсн һарсн зурмн, зунаклаһаи. намркла- һан әдл, серглцгәһәр чичкнҗ бәәхмн уга. Нам чидхиь» тер йиртмжин бәәдлд күцц тахшад уга өңгтә, юңгад ГН’ хлә, нүкнәе йир сагар, түрүләд хоңшаран шовалһад, до-

56

кәд толһаһаи узүләд, түүнә х»»н бүкл цогиарн һарч пр­из.

— Ока. шулуһар иаарлч! — болж, генткн Наша хәәк- рв.

Шаһан будг нуглулад, үзг-үзгтән салж одсн үүрмүд, тар үстә көвүнә тер дуунас, нег-исгнүрн . * ^г ирхлә. Наша заав:

—Хәлә.

— Цецгә, — гпһәд Ааку нәрхн шилвтә, тавн-зурһан цаһан намчта цецгәг таслад авб. — Бакланд күргж эг- нәЪ. Эгчм цедгәд дурта.

— Энчн подснежник, — болҗ Паша медрлән үзүлв.

Дигтә эн саамла күүтр талас шуугсн дун соңсгдз. Әмтн хәәкрсн, нохас хуцсн болна.

— Юн шууган болхв? — гиҗ Ааку тиигән чикән өгв.

— Талын һазрас әмтн ирж. йовна, — болҗ Паша бодв. — Эврә улстан манахна нохас тиигж, хуцшго.

— Гүүй, Пашка!

Паша, урлданд тәвсн мөрн, кевтә, Аакуг күцҗ да- вад, түрүлхәр сахняд^йовна.

Күүтрин дунд, Хәбиһин герәс хол биш, зөвәр эләд талва бәәнә. Тер талва дёер әмтн тулад зогсҗ. Өвгд- эмгд чигн, залус-гергд чигн, көвүд-күүкд чигн — цуһар хурцхаж.

Хойр көвүн, гүүҗ йовсн шүрүһәрн, эрсләд нигтрәд зогссн улсин сү дораһар шурһад, теднә дунд һарад ирв. Ааку, түүнд болҗах бәәдл ү.зчкәд, йосндан сүрдв.

Күүтрин әмтн дуңһралад, ишкә герин дүңгә төгрг бәәр үлдәж. Тер бәәрнд хойр күн нүүрцәд зогсҗана. Не- гнь үч девлтә, кермн махлата, тарһн цогцта, ик гестә, сүртә бәәдлтә. Түүнә һарт нәәмәр гүрсн, шар тоснд ха- тасн, күчтә маля бәәнә. Наадк күнь, деер-деерән халас- та, охтр бор девлтә, сәрсн шалврта, көлдән буршмгга, толһадан элңкәдән орсн нохан арен махлата, эццн залу. Тер, нарта делкэ деер хамгин ик буру һарһсн кевтэ, та- рһн, билхһр күзүтә залуһин догшн, киитн хәләцәе бөг- диЬәд бәәнә. Эццн залу — Аакуһин эцк, Хар Дааһна Хәби.

— Баажа минь! — гиһәд, Аакуг сүрдҗ чишклһнлә, тешкһр гестә залу халта дууһар сурв:

— Тер мини тохмта бухиг чи, андн, зөрц алвч! Юн- гад алсан келж. өг гинәв!

«Бух... мини эцк эн залуһин бух алҗ, — гисн тоол-

57

вр зара үстә көвүнә толһан экиг җиң цокад йовад одв. — А-а, эн Арсинов Сернг болҗана... Мини бааҗа одак бухнг... намаг мөргхәр ссдснәс көлтә... алчксн болҗа- па... — Аакуһпн зүркн эн тоолврас баахан зуур дулад- си болчкад, дор ормдан киитрҗ одв, — Бух алҗ гиһэд, мнин эцкнг...»

— Ксл гинәв, эс келхләчн, эн маля нурһичн таалх!— болҗ тарһн залу хәәкрв. — Тер цагт сәәхн келхч!

Залуһнн хүрүлсн маля, аһар керчәд, шуугад одв. Тер малян әәһәс эргндк әмтн әәҗ, ээмснь хара зөңдән хүмг- дцхәв.

— Тана хойр бух ноолдад, нег-негән мөргҗ алснд би бурута бишв, — гиҗ ода күртл бөгдиҗәсн Хәби, нег мөслсн бәәдлтә, толһаһан сеңкәлһҗ хәрү өгв.

— Чи бурута эс болхла, тёгәд кен бурутав? — Сернг үрдкасн үлүһәр һалзурв.

— Хойр бух нег !һазрт тааршго, салһад тал-талднь сүргт тәвхмн гиж, би танд келсн бәәнәлмн.

—Тегәд б.и бурута болҗ һарчанув? — Арсинов цаа- ранднь тесҗ чадсн уга. Нәәмәр гүррң маляһан даладҗ хүрүләд, Хәбиһин барун ээм бәрүләд, нурһинь кйиһслү- лж, цокв. Ялч тер цокулсн һазран бәрәд, бөөрәрнь чац- һар девссн ноха мет, яхлн мошкрад, һазрт доран унш- гон кергт, хбйр көлән телҗ ишкәд, темтрәд әрә торад зогсв.

— Бааҗаһим бичә цоктн! — гиҗ ууляд, Ааку тарһн залуһур гүүҗ һарад, түүнә көл теврәд киисв.

— Эн юн нохан кичгви! — болад, Сернг бичкн көвүг девсәд, хәрү көлврүлҗ оркв.

Эзн ялч хойриг бүсләд- зогссн олн улсас негчн күн Хар Дааһна Хәбиг харсҗ үг келҗ бәәхмн уга. Тиигх дутман аду өскәч Арсиновин дун чаңһрад, мөстрхәд бәәнә.

— Чини му әмнәс мини тохмта бух долан холван ун­та. Тер бухинм орчд наснаннь туршарт нанд өңгәр зар- гдхч, — гиҗ тешкһр гестә залу аралдна. Тохмта бухан алгдсиг санад, түүнә уурнь дәкнәс деврәд, барун һарнь хату маляг даладж, өргнә. — Уых..,

— Танд кү гүвдх аөв уга! — болҗ Соколов Михаил, зелләд зогссн әмтн дундас уралаң һарад, Хәбпг дәкҗ цокулл уга, Сернгин өмн зөргшҗ зогсв. — 1<емр Годо­вик бурута болхла, түүг йосар йилһх кергтә.

— Чи көк нүдтә юн харсач биләч! — гиһәд, ялчнр

58

дун дан дурндан өздңнҗ дассн аду өскәч, маляһарн Ми- хаилнг цокхар седв.

— Бн тана мухла битв, — болад, Соколов Арсино- вин һартк маляг булаҗ авад, хустг хамхлснла эдл, тэв- лһ ишннь дундаһарнь хуһлад, тедүкнд шивҗ оркв.

һартк маляһан алдсн тарһн залу, көл дорак хату һазрнь улмд хүврсн кевтә, әәмҗ цәәлзв, болв чинрән, нерән һуташгон төлә, тер нудрман атхҗ, өшәркж хәәк- рв:

— Би таднд зәтитн үзүлхүв! Би таднд...—Сернг ал- цг-алцг нәәхлҗ гүүһәд, хол биш зогсҗасн тошнсн мо­рд холвҗ татсн тачанк деерән һарад суучкад, ардан эр- гәд, хойр нудрман хүрүләд, һалзурсн ноха кевтә яңшв: — Тадн буцлһ татҗанат!’. Таднур хазгуд... хазгуд ил- гәнәв!

Дегд уурлсн Арсинов, тачанк деерән угзрҗ һархла- рн, кермн махлань толһаһаснь унсиг оньһҗахш. Түүнә' җолач медәтә залу һазрас байна махлаг шүүрч авад, эзнәннь толһад өмскв.

Хойр аҗрһ татсн тачанк ормасн көндрәд һархла, ту- лад збгссн әмтн, генткн серен мет, нег дууһар күрҗңнҗ инәлдв. Теднә инәднәс күүтрин цуг нохас, омг авсн кев- тә, бас яңшҗ хуццхав.

Хар Дааһна Хәбиһин хәрүлҗәсн малд йовсн хойр бух һурвн долан хонгас нааран ноолдата бәәлә. Тедн долан хонгин туршарт мөрглдҗ бәәр бәрлдәд, нег-не- гән диилҗ чадсн уга. Аш сүүлднь, улан шархл медәтә бух баахн бухд авгдн гиһәд иркләрн, хойр долан хонг хооран зулад уга болҗ одв. Хәби хәәһә-хәәһә йовҗ, үв- лзңгос хөрәд шаху дуунад бәәсн хагта нуурт түүг кевг- синь олҗ авб. Тууһад хәрхәр седхлә, нүднь цусрхад улаҗ о дсп бух толһаһан саҗад^ ормасн көндрлго кевт- нә. Наснаннь туршарт малын ард йовх Хәбп меднә: ошәрксн бух хагт кевтсн хөөн эврән эс бостлан көндр- дго мөн. Бух босад, бийнь хәрҗ нрх гиж. шиидәд, ялч малурн темцв.

Улан шархл бух генткн өрүнә ирв. Түүнә нүднь шил-* ркәд, ад гем ирсн кевтә, ү-дә уга одак баахн бухур дәв- рв. Дәкнәс ноолдан эклв. Өшәркәд ноолдсн хоир бухиг зогсадг чидл хама бәәдв?

Эн хойр бухиг хәрү ноолдхинь медәд, үкрч Хәби аду

59

өскәч байнур одад, зөв-учран күргәд, хойр бухиг салһад, тал-талдан сүргүдт тәвхмн гиҗ сүв-селвгән өглә. Тиигх- лә Арсинов: «һәәд одмр, нанд уха заажанач», — болҗ ялчан хараһад, гертәсн көөһәд һарһчкла.

Бухмудып ноолдсн поолданас һазр чичрв, теднә өвр- мүднь таш-иши гнж харһиа, теднә оркллһнас теегин дү- үрән эвдрпә. Хонр долап хонгт хагин давс долаһад, бнйән тавлж авсн мсдәтә бух баахн бухиг Манц һолын көвәһүр шахад, эрг дссрәс мелмлзсн кицтн уснд түлкҗ унһав. Бөөринь мөргәд сөцләд, буулад хайчксн баахн 6үх хәрү өөмж һарч чадлго, доран чивҗ үкв.

Тер зәңг соңссн Сернг тачанкта гүүлгҗ ирәд, һалзу чон кевтә, хойр оочаснь көөсн цахрсн, ялч Хар Дааһна Хәбиг засглснь эн.

Арсиновин девссн орм икәр өвднә. Болв Ааку түү- нәс ярвҗ нульмс һарч бәәхш. Эцкинь талдан күн ма- лядснд көвүн ик һундлта. «Мини бааҗаг тер билхһр күзүтә, тешкһр гестә байн юңгад олн-әмтнә нүүрт Түвд- вә, — болҗ тер зовна.—Бааҗа.тиикд мөргәч бухас әәсн уга билә, намаг харсҗ авхин төлә гүүһәд аашсн бухин өмнәс тосад, хойр өврәснь шүүрч бәрәд, толһаһинь мошк- ла... Тиигхлә бааҗа тарһн залуһин маляг, дядя Миша* ла әдл, булаҗ авад, ишинь эс хуһлҗ хайва?.. Дядя Ми­ша. .. ямаран зөргтә. Әмтн түүг әркнч гиһәд му келнә. Дядя Мишаһас биш... Нань залус дала билүс. Мана хальмг-хазгуд... теднәс негнь чигн бааҗаг харссн уга... юңгад?...»

Аакуһин төгрг хар нүднәс нульмсн эврән һооҗна. Бадм гертән уга болен сән-.. эс гиж тер уульсн уульлһ, һооҗсн нульмс үзәд, наад бәрх билә.

«Намаг нохан кичг гивә. Уга, би нохан кнчг бншв» би — күмб!»

Ааку, һундлнь дегд ик болад, экрәд авна. I

13.

Баклан Гиланд алц болна. Хойр сар шахуд, моһа үз- сн кевтә, дурго нүдәр хәләһәд, урднъ үүрлдгән мартен күүкн, гснткн Хәбиһинүр эврән ирәд, Бакланнг баһчуд хурсн нәәрт чигн, күүкд хурад үүл бәрсн еүүрт чнгн ду-

00

удна. Пам Заворотнсвип лавкае һуйр, но хулдж. авхар одвчн, эс гнҗ Скирпдовии лавкас суулһ, ааһ авх саам учрг.чп, түрүләд Бакланур гүүж, нрнә.

Баклан урдпь чпгн күүкдлә нкәр үүрлдго билә, болв Гиланпг тннм жацһрта Гювдл һарһсна хөөн кснлә чигн өәрхн үүрлшго болҗ уха зүүлә. Нам күүкдлә үүрлнәв гнсәр, түүид цол чнгн уга: дү күүкән хәләх ксргтә — Сакн көлд орсн, ода юуһар болвчн соньмсна, нам шат- җасн бешүр чнгн орж одхмн; экдән дөн-нөкд болх ксрг- _тә — Цаһан урднь Эльмт күүтрин хазгудт дсвл уйдг, өөмс некдг, беслә өлгдг бәәсн болхла, ода Дурноселов- кнн орсмудт чигн орс янзта хувц-хунр уйдг болв; һазак цөөкн малан бас хәләх кергтә — хавр, зун сән болен учрар. эднә малый то күсдундур холванд өсв. Бадмд һанцарн тсдннг хәләхд күчр болад ирв.

Нег зуулһсн күн даңгин нохаһас әәнә гинә. Тер мет Баклан, Гиланла болсң йовдлын хөөн, үр күүкдәсн ке- нинь чигн иткхдән саглна. Урднь болхла, Гилан сегән- серглң, үгтә-күүртә, шулун-шудрмг, ил үгтә төләдән түүнд таасгддг билә. Тегәд чигн Гиланла үүрлхд таалм- җта, седклднь ирлцңгү билә.

Баклан одачн түүнә үрсн үрлһнәс хоор хәрхш, хам- дан нәр-нааднд одна, күүкд хурсн герт зерглҗ сууһад, үүл бәрнә, нам Заворотнев, Скиридов эднә лавксур чигн дахад одна, зуг урдклаһан әдл, седклдән бәәсән һарһж, күүндхш, түүнә сурсн цуг сурврмудтнь күцц хәрү өгхш.

— Чи намаг худл келҗәнә гиһәд,- өөлҗәдг болвзач? — гиҗ Гилан ормана. — Теңгр цоктха, манахс чамд үг орулхар бәәнә. Зуг ода деерән һарнь тату болад тииг- җәнә. Мини ахин илгәсн белг эс авдгчн нк хаҗһр...

Баклан нег дәкҗ күүкнә ахиг му келсндән бийәп хөөн-хөөнән гемшәнә. Гилан түүнә тускар экдән келҗ, экиь, Болташ, Цаһанур ирәд: «Күүкнәннь ам хазарлҗ ав, тер алтн болей көвүһим бичә му келтхә», — гиһәд цүүгә татҗ. Күүкнәннь келснлә зөвшәрсн, Шаркинә көр Җуңһриг үзхләрн нүднь әвддг Цаһан, Болта шии аздл- снла зөвшәрсн бәәдл һарсн болвчн, Бакланпг төрүц шоодсн уга билә. «Хөөннь талдан улсин тускар саг бол. Күн болһна сәнь чигн, мунь чигн бийләнъ болдмн», — гиҗ уха зааҗ келлә.

Гилаи ода эн үгмүдтнь Бакланиг хәрү эс өгхлә, түүг ахдан дурлчкҗ гиһәд, нег халхарнь байрлдг болвчн, та­лдан халхарнь угатя хазг Хар Дааһна Хәбипин күүкнд

61

теднәхп кезәдчп әрк Мечптов Шаркпн

гнр к.)

>р1и|

сииов, Шагальдниов однла зөөр тецгрәс эврәп упҗ пр

ланпг,

Бол в

)д.|, нсрга гнртә 6<>.1<

(о. тср тнлад Маркин уупн авч н1 х, дарук күүкәп, Г к-

ата. «Санаи хурдмб, сл- еду гипм күс.г Г.) болвчч,

зуг гүүпә санаһар болж нглго генүлжәнә.

Шагальдпиовннд хорд һарх наста гижггә хойр күүки бәәнә. Чонснг шика герәрн Манц 1ю.тын кнвәд элгн-са-

дари бәәхдиь Шаркин белгтәһән одад, хонгтан әрк уул- дад. амнь халси үүләр, гсргидәп келхәсн нуувчлж, хадһ- лсн санаһан тср Шагальдиновд һарһҗ келв.

— Ха-ха, Шаркпн, ю келҗәх күмбч? — гиж Чонс,

зәмлҗ суусн хойр көлиннь өвдг цокад, күржннж. инәв.— Тсегпн һәрд алг керә хойр нсг үүрт багтхий.а?

— Хәәртә Чонс, таниг теңгр тулсн байнитн меднәв, — болҗ Мечитов, согту бийнь, ухаһа-н гел уга, зуһудҗ келв. — Би чигн, эврән меднәт, тег дүүргсн мал уга бол- вчн, дала угатяд тоолгдшгов. Арв һар мөртәв, хөрн-һу-

чн бод малтав, зу шаху хөөтәв...

Хойр һарарн өвдгән тулад, станичн атамана дүртә- һәр маңхаҗ суусн Шагальдинов генткн, әркнь һарси мет, инәдгән уурад, халтаһар келв:

— Шаркин, би чамаг мана Эльмт күүтрин цуг хаз- гудас дота саннав, икәр күндлнәв. Худ болхдан буру

гиҗәхшив.

Җнтхдән күрч чингдсн Мечитовин судцнь сулдад, өр- чнь дала-нала болад, хара зөңдән маасхлзҗ инәһәд, ха-

лунар келв:

— Күндтә худ, 'һаритн үмсх зөв хәәрлтн?!

Шагальдинов, өөкн, тоснас әәрстсн киртә һаран сун- һхлань, Шаркин түүгинь шүүрч тосад, кесг дәкҗ долаҗ үмсв.

— Хей, тек сахл, әрк ке! — гиҗ Чонс хәәкрв. — Бл Шаркинлә худ болҗанав. Яһдашан күргнд өгчәнәв!

Яһдаш гисн нер соңсад, Мечитов, тер күүкнлэ әдл, бөгчиҗ одв. Түрүләд юн гиҗ кслхән медж эс чадад, уе- ид чивҗ йов^м мет, цәәлзәд бәәв. Аш сүүлдпь, бппэн әрә-әрә һартан авч, номһн дууһар кслв:

■ — Би Пәәпүшт, тана ууһн күүкнд, саңата йовлав.

— Мини ууһн күүкнд саната йовлав? — Чонс, М>

62

чптовиг шннкән үзҗәх мст, нүдән галылһҗ, түүнүр шир- тн. П1аркнн, чп бпйдәи баавһа хәәҗ йовнч, аль көвүн- дән?

— Көвүидән боллго.

— Чннн андн көвүнд мини бөкчн күүкн ик хәәрн бол- хгов! — гиҗ Чонс, «мана үгцән төгсв» гисн бәәдлтәһәр, дәкнәс хәәкрв. —Әрк юңгад эс кенәт?!. Худтаһан ааһ харһулнав.

— Өмнтн кёһәтә бәәнә, — болҗ сөөвңгнь зуһудҗ кслв.

—Хәәртә Чонс...—гиһәд Мечитовиг эклхлә, Шагаль- дннов түүг цааранднь келүллго, мөсн дууһар зәрлг бо- лв. — Яһдаш деерән, Шаркин, чамаг икәр тевчдг төлә- дән, чамд кедү әмн дөрвн зүсн мал бәәнә, түдү толһа өгнәв.

Ууһн күүкән хәрд мордулад уга бәәҗ, түүнә дару- кинь хәрд егх зокал хальмгт уга гиҗ сөруд келхәр экл- сн Шаркин, күүкән дахулҗ Чонсин өгхәр бәәх малый то соңсчкад, чикән. эс иткҗ чадад, келинь татад авчксн бөкүн мет, җиигхәс оңдан ә һарсн уга.

— Не, худ, эн төрән хооран саахмн биш, даруһас кү- цәхмн, — гиҗ келәд, Шагальдинов орсин йосар ааһта хальмг әркән Мечитовин ааһла харһулад, түүнә өгх хәрү күләл уга, амнурн көмрәд уучкв.

Чонсин ууһн күүкн Пәәпүш аздарн өөр, хол күүтр- мүдт келн болна. Тер бийнь Шаркин, «күүкн кедү догшн болвчн, бат заңта залуһин һарт харһхла, бурндглсн тсмәнлә әдл, номһрх, мана Җуңһр түүг нег сәәхн сур- һад авх» гиҗ тоолад, нааран ирлә. Ода Шагальдинов азд Пәәпүшиннь орчд, нурһнь һарсн, бичкнәсн тәвсн хө- вдән өөгдсн, кенд чигн керго Яһдашан ууһн күүкнәннь орчд, нохад хайсн яснла әдл, хайҗ өгчәнә. Түүнд түрү- ләд һундсн Мечитов, ода ааһта сөң 'эдлчкәд, басгдсн басгдлһнас байҗх седклнь давҗ тусад, зөргтәһәр сур- җана:

— Хәәртә Чонс, үгин батнь сән биший. Та тегәд на- маг мсклхмн угайт?

— Шагальдинов кү меклҗ йовсиг кезә үзҗ, соңсҗ йовлач, а? — болҗ Чонс уурлв.

— Мини чикн эс эндүрсн болхла, та нанд арвн мөр, һучн бод мал, зун хө, һурвн темә өгх брлҗанат эсий?— гиҗ Мечитов хөөткән батлв.

— Төрүц чик кслҗәнәч, — болҗ Шагальдинов, хот

63

тәвәгә ичцк) декад хәәкрв. Би <ьтгп күүмик-ц ямрчи звөр 'п-)р\Ц хармлпнов’. Уга бнш бенн;?, угатя бишив -- баймб!

Тппм дааврта хәрү авсн шаркин шип худтаһан, бас псг хонгт әркдәд, I ерүрн хзрж ирв.

Угатя хальмг-хазгуд, хуучиа посан күндлэд, күүкнә ЭК-лЩКӘС зөвшол авхпн төлә түрүләд һурв дэкж. золһж үүл бүтәнә, түүнә хөөп хүрмд белдвр кенә. Тернь бае \чрт;1. Харчудт көвүпдән өрк өндәлһсн десрән, малте- рт, өрк-бүлд нөкд болх, һартан эрдмтә, үүлтә, шулун- шүдрмг күүкн ксргтә. Баячуд болхла, хуучна авъясиг ксзәнәһә мартад, хоорндан худнр хәәхләрн, бийләһән әдл бәәхтә, малта, байн улсла элгн-садн болна, нәәлинь олҗ күүк, көвү шинҗлхш, урдаснь әрк зөөхш, яармд мал хулдснла, хулдж авснла әдл, дор ормдан эвән од­на, үгдән багтна. Цаһан яста нойдуднь иим-нәрн төриг нам цаасар күүнднә.

Шаркиниг ним зәңгтә ирхлә, Болташ. Җуңһр хойр гернн эзнә шиидврлә зөвшәрлго, эднә өрк-бүлд ик цүуг- ән эклв. Эврәннь тәвсн хөвин тускар үүл-хүүв кежәх Ги- лан, эк, эцк, ах һурвнаннь хоорнд йл, далд һарчах ноо- лдаг медхәрчн, түүнд орлцхарчн седхш.

Мечитов, ,тиим дала зөөр-мал алдшгон төлз, өрк-бү- лән аштнь үгдән орулҗ авхдан ицәд, Шагальдинов тал дәкәд одҗ күүндәд, баһчудын хүрмиг ирх җнлин намр күртл хооран саах бойж. үгцв. Эцкиннь эн үгцлһиг Җуи- һр медхш, те.р «Чонсин бөкчн күүкнәс мөлтрүв» гиж бахтад, Бакланд эрк биш таасгдх төр өмнән тәвәд, синк көшүр, билцг хулдҗ авад, дү күүкәрн нуувчар илгәнә зуг Баклан тер белгинь авлго, хәрү Гиланд өгчкнә. Тии гх дутман Гилан алң болна, эврән орад аашх кншгә! һульһҗана гиж тоолад> Бакланар өврмҗ кенә.

Хавр ирв. Гилана күләврт теңкән уга. Җнрһл эс гм Пантус өөрән гирчнртә теднәһүр ирәд, бинднь үг орул гнҗ нәәлнә. Эс медгчәр өдр болһн деед ар үзгәс, И Буурл- талас орҗ ирдг накл хааДһур герднә: мөртә ул узгдхлә, одал аашна гиһәд цань уга байрлна, бал тер мөртә улс, Эльмт күүтрин хажуһар давад, Чапрг хәләһәд йовж одхла, күүкнә зүркн, мах таслад авч ха! снла әдл, хорсҗ өвднә,

Нег дәкҗ Гилана зүркн урдкасн үлүһәр булылж.ц кв. Ик Буурлас ирдг наклд кесг мөртә улс харгдв. I тәвх цаг билә, тер учрар, нарна толь өмнәснь нүдпнь ц

64

кж хәәрхлә, күүкп һарап күмспшпь өәр ухрлж бород, холоңон аа 1нх мөртә улсур зорүлв.

Хүүрә Эльмт Чпнгтә Эльмт та.।

заагрж салдг са.ча I ирчкәд. мөртә улс тоос пүргүлод, пааран аашпа. 1'илан |сгд әәмхләрн, догдлжасп зүркән ам-һалад гсрүрн гүү- Һәд ОрЖ чрәд, ӘМСХП боӘЖ, ЦӘ0.13Ж ЗКДОП ЗОЦГЛВ:

— Аашихана!

Ксн?

Ксп, кен!!. Одакс!

— Одакс гпсп?

— Пантуспхн!

Болташ бас сахняд гүүв. Муульта ю.мн, күн адһхла, үхан тарад хуурна. һазаран һарад аашх гничнр хэләхон, 'аль шулуһар нә чанхан мсдж эс чадад, гсрин эзи күүкд күн нет инг^, нег тиигән хурлзиа. Гилан, экән йосндан зүүләд хуурсиг үзәд, бийән һартан авад, догшрхж хәәк- рв:

— Баав, хурлзад бәәхәр, баажаг хәәхнтн! '

— Тср кишва одак муульта Чонсин тал одсн! —гиж, Болташ серл орҗ, уурнь буслв.—һоәһә худ олҗ авсн ксв- тә, өдр болһн түүнүр Заворотневин лавкин әрк зөөдәд бәәж, угаряд хуурн гиҗәнә.

— Бакланд үг орултн гиҗ танд кедү дәкж. келләв!— болҗ күүкн уульңнв. — Байна шавхрт күртхәр, угатян дееж уусн деер.

Терзәр шаһаҗасн Гилан иигҗ келн, генткн яһла-хал- ган татад, гер дүүргәд, му ду һарад, бәәгәд уульв.

—Кукм, яһвчи? — гиһәд экнь күүкнүрн гүүв.

Болташ терзәр шаһачкад, Гиланиг юунас көлтә орк- лад, эңсәд, энләд уульсиг медв.

Кулешов Пантус, э-н саамд садн-элгән болн деернь кесг баһ наста хазгуд өөрән дахулсн, Эльмт күүтрүр орж ирәд, деед зах тал бәәсн Хар Дааһна Хәбнһпн маш- тг герин һаза хәргж буув. Тедннг өмнәснь гсрнн эзн то- сад һарч ирәд, Пантуспн мөрнә цулвр авад, хашаһурн көтлж орв- Баахн хазгуд түүнә ардас дахлдв.

Хәби дигтә эндр малас хәрж ирлә, гсртән бәэлә.

Мөртә гиичнр үзсп Ааку, хойр әцгрәд, өрәлнь цаһан махлата түрг болад, өрәлнь тецгә хазгуд болад дәәлд- жәсн наадан хайчкад, гсрүрн һарч гүүв. Олен шар үстә