Холвата уленг дорд үзгүр тууһад һархла, Буденный закнр нгв.

> лачуд уралан шурһҗ орад, хазгудыг чавчад, хол- вата уленг еулдхв.

Генерал Гнилорыбов, станичн атаман Арсинов, ца- һав офнцсрмүд дотр хувцтаһан күртсн әмән әрә авч зу- лв

Чавчж хайгдсн һурвн зун тәви цаһан хазгудын цус- нас, урднь улаҗ одсн Платовск станицин уульнц, улм- үлм улав Арсиновиг хәәһәд теднә чолун герүр ирсн ах- дүүһәсн болн элгн-саднасн хаһцсн улс дегд уурта, өрш- әцгү уга ссдвәртә йовсн учрар, орндан унтж. кевтсн Ка- лькушиг болн сөөни дуусн эцкән күләһәд, түүнә әмнд күрхәр нөр уга һарсн Делгриг хаж, алцхав. Онц хорад бәәдг Сернг аллһн угаһар тер сө өңгрәд хонҗ. Зуг эя байн аду өскәчин көвүн Тул яһсн-кегснь медгдхш — ол- дж өгсн уга, эцкән дахад зулж, одсн бәәдлтә.

Герүрн гүүһәд йовҗ одсн Денис ик һашута зәцг авч ирв: теднә эцкнь Михаил Иванович бас тер Гун салад алгден улсла хамдан халһнла харһҗ. Эцкнь алгден, станичн Советин ахлач Сорокин бас хагден, Лобиков Долгополов хойр әмдәр щатагдҗ цааҗлгдсн, өөрхн үүрнь — Городовиков Ока цаһачудын һарла харһад, чашкд чавчгдад әмән геесн, селәнәннь һурвн зун жирн дөрвн күн тер Гүн салан өөр нег өдр кудгдҗ хайгдсн — Буденный Семена болн әмд үлдсн улсин хорнь өшәт- нә өмнәс буслна.

Үкләс гетлсн залус цуһар Буденна отрядт бичгдв. Отряд ода тавн зун хөрн күн болҗ өсв.

Тедн станиц эргүләд бат харул тәвб, чонжин хонх бәәдг хора дотрас эргмдкән ширтҗ хәләв, харслтын шилг белдв. Никифоров тал бачм кү йовулад, отряд хо­ру иртхә гиҗ цаас илгәв.

Лу сарин хөрн тавнд генткн үдин алднд Великокня- жеск талас зөвәр эләд отряд аашна гисн зәңг ирв. Пла- товцнр эрк биш тер хаҗуһас цаһачуд дәврлһ кех гиһәд, дорд өмн.үзгт харслтын шилг сәәнәр бүрдәлә.

Отряд өөрдх дутман Буденный тедно өмнәс кех сөр- лһиг сәәнәр белдв, болв Баранников Николай байрлҗ хәэкрв:

- Эднтн манахс, деерән улан туг делскҗ!

Мөн, улачуд бәәҗ; Платовск станицд тогтсн Советин

13 Балакаев

385

нос харлһнд Степановны отряд илгәҗ. Көдлмшчнр тиим дөң илгәснд муҗгуд, харчуд цань угаһар баирлв. Эн банриг дахад бас’ нег байр ирв. Стспановин отрядын чәәчнр дундас Буденный Михаил Иванович һарч ирв.,

— Эикм, әмдвчн!?— болж Семен эцкән теврв.

— Үзжәхшвчн, — гил; Михаил Иванович инәв.

— Тинм пк аюлас яһж. гетлвчп?

— Хальмгуд нөкд болва.

— Кен?

— Атнан. Кулешов Атнан, чини үр Эрнҗәнә эцк.

Маңһдур өрүнднь Нпкнфоровин отряд ирв. һанцарн биш. Пк брловкин отряд Ковалевым толһачта, Ик Мар­тыновыми отряд Снтнпковин һардврта бас прцхәв.

«Эх, хөрн шомпл дааҗ чадлго ухаһан геедг, — гиж Ока бнйән гемшәҗәнә. — Половин өмн сулан медүл- вүв... Тер Арсинов Акишиг цокхд бас серл алдсн би- ләв. Чадмг биш, чидл тату күн болҗ һарчанав. .»

Тиим. Акишиг цокхд бас серл алдла. Болв тер яһҗ цоксиг медх кергтә. Хәәр-бәәр угаһар, нәәмәр гүрсн ма- ляһар малядв, күүрг һазрар, өрчәрнь девсв., Тегәд Ока серл алдла. Ода бас ухаһан* геедгнь учрта. Генерал Половин закврар, хөрн хазг хөр дәкҗ шомплар цокхла- рн, теднәс негнь чигн Окаг хәәрлсн уга, өвдкүртә, әмн- днь күрх һазр бәрлдүлҗ цокцхав. Иег үлү Шонҗ, Куб- рак, Җуңһр, Урусов Җаб, Дорҗинов Армаң эдн бәә- сн чидлән хураҗ, үүл-үүср үзүлҗ, өршәңгү угаһар ләр- цхәв. Тегәд ухаһан геевә...

«Уга, эднә һартас алдрх кергтә, — гиҗ Городовиков шиидв- — Зуг яһж,?».

Махмудыннь өвдлһ дииләд, эре түшәд босв- Харңһу, таг сохр. Чиигтә, киитн подвал. Аһар күнд, кииһән авхд күчр.

Ока эре түшәд йовж. үзв. Толһань деер орала харһв. Көлднь нег җөөлн юмн ишкгдәд, чишкәд одв. Күшл бәә- длтә. һаран цааранднь илв. Өмкрсн, көгҗтә модн бәрг’ ДВ.

«Энүг татхла заг һархмн болвза», — гиж Ока нәә- ләд, модыг татв. Модн ормасн көндрҗ өгсн уга.

«Зулх, зулх, зулх кергтә...» — Эн тоолвр, Городо- виковин экәр, хальмг герин өркәс хала суулһд дуссн ду- сал кевтә, тоң-тон гиҗ лугшулна-

386

Күүнә бәәдл-җирһлд берк кем бәәнә. Тер кемләһан _Кү_Н һатлсн жирһлән, үзсн тоотан, күцәхәр бәәсн тхэрэн нег һазр, нигтрүлҗ, адһж, шүүж-шалһҗ хәләнә. Тиим кем ода Городовиков Окад учрв. Тер Сал теегэн, буурл үстә экән, сән жирһл үзл уга үксн эцкән, ах, эгч, дүүн- рән. ерк-бүлән, хойр күүкәп—цугтынь, цугтынь, цугтынь _?н һашута кемләһән, маңһдур өрүн хагдж, алгдхиннь харвж хәләв. Тннгәд цугтынь дигләд, тоолад, шүү- һәд. шалһад авад ирхлә— хамгин ик һундлта ухан орв. Тср әмнәсн хаһцхв гиж һунджахш, үкхв гиҗ әәжәхш.

’Хамгнн һундлта юмн: эклсн кергән күцц күцәж чад- _гн уга, угатя-яду улсин бәәдл-җирһл хүврүлхин төлә ксжәх ноолданасн зуурм хуурад бәәв, һанцхн Сал теегт бкш, бүкл Тең эргмд, дәкәд тенд, Иҗл-мөрн һолыы кө- вәһәр бүүрлсн хальмг келн-әмтнә болн алдр Әрәсәд Советин улан туг делгү делсхиг нүдәрн үзҗ чадшго бо- пн. Тер нк-һундлта.

Уга, Ока эн тоотыг үзх учрта, ноолдача зергләнәс чпт хаһцх зөв уга, эн бәрәнәс зулҗ һарх йоста...

Городовиковин толһад олн зүсн тоолвр, шиидвр орҗ грнә. һазр малтх кергтә. Зуг багтҗ һарх нүк негхн сө Хтгж. болхий? Юуһар малтхмб? һарарн?

Дәкәд Городовиков эн лодвалд кедү цагтан кевтхән ^едкш- Асхн болсний, аль сө болоний?... Тиигҗәһәд өр ЦӘӘЖ йовхла яахмб?... Өрлә түүг хаҗ алх зөвтә...

Уга, эн подвалас зулх, зулх, зулх кергтә! Гемтә бо- лгд, яхлад-яалад, харулд бәәх хазгиг дуудх кергтә. Тү- уг орж ирхлә, цокҗ унһаһад, бууһинь, чашкинь булаҗ анад, һаза харһсн тоотынь чавчад, хаһад зулх кергтә. Сулдхвр — һанцхн эн шиидврт бәәнә.

Ока подвалын үүд цокад хәәкрв...

*

Ик Буурлын улан партизанмудын нуувчар илгәсн һурвн кун йосндан цаһачудын итклд орв. Хечинов Баатр штабт пииср көдлҗәнә. Кулешов Эрнҗән харулын ах- лач бәәнә, Хечинов Лиж цергә мөрд хәрүлнә.

Дораһар, болһаж, саглҗ теднә кесн цәәлһврин көд- 1МП1 түрүн ашан өгв: кесг хазг-халъмгуд Цаһачудын от- рядас орһад йовҗ одцхав Наадк зәрм хазгуднь, маңһ- дур улачуд тенд сән диилвр бәрҗ гиҗ соцсхла, зулад йовҗ одхдан бас белн.

Болв бәәхтә хазгуд, медәтә хальмг өвгд, урдк кев-

387

тан, «шүтлһнә, хаана, төрскнә төлә» әмән әрвллугахаа- на генералмудт церглх, «әрүн һазран» болыиевикүдин хальдврас гетлгх нег мөслсн ухата. Тедн, кемр урднь Советин йос татҗ йовсн күн һарлань харһхла, өршаягу угаһар гүвднә, зована, зуркнь ях гилго шаэж, шчж, хаҗ ална.

Хечинов Баатр дангин угатя, зуг баячудт зуһулдг Урусов Җабла сагар, ик холас экләд, шин йосна тускэр күүнднәв гиһәд, тарн алдв. Хазг-хальмг Урусов баахи көвүг чавчад алхар седхлә, генерал Попов «мини шта- бин көдлмшт пииср кергтә, хөөннь тиим «һәргтә» куүн- двр бичә һарһтха, ухан ортха» гиһәд, Хечиновд арвн тавн маля өгүләд, бәәрнднь үлдәв.

Малядсн ормнь эдгхлә, Баатр ав;һ ах Лиж, үр-Эрн- җән хойрт, цааранднь эн анднр дунд тесж көдлж чад- шгов гиҗ буцв. Болв Хечинов Лиҗ түүг, эврә сән дурар йовнав болҗ түрүн эк татлач гиҗ бооһад, ду һарһси уга.

— Эдниг үзхлә, нүдм өвднә. Цугтаһинь даран-дарзя- днь хаһад алчкх дурн күрнә, зуг чидл уга, — болж Ба­атр аралдна. Дәкәд кевүнә уханас дурта иньгнь пар- хш, Делгриг дарунь үзх седкл орад, зәрмдән элкнь урс- сн, зүркнь изрсн болҗ медгднә. Тер цагт көвүн. инь- гиннь белглсн дегтриг дәкн-дәкн, өөрк хазгудасн булту- лҗ умшад, нарта делкә деер шулуһар, наг түдл уга «Нарни балһс» тосхад, Җаңһрин баатрмудла әдл. дуң- һра күцәд, «үкл уга мөңк, үрглҗдән хөрн тавн на^ни дүрәр, үвл уга хаврин кевәр, зун уга намрар, даарх квн- тн угаһар, халх халун угаһар, сер-сер гисн салькта, бүр-бүр гисн хурта Бумбин орнд» Делгртәһән җирпәд суух күсл зүунә. ' ;

Минь эн цагла Городовиков Окаг кел бәрәд авч мр* әд, хөрн шомпл өгәд, өрәл әмтә киитн подвалд хайчхв.

Лиҗ чигн, Баатр чигн, Эрнҗән чигн түүг яһад болн- чн сулдхж авх күслтә бәәнә, зуг харһж хоорндан күунд* дг арһ уга. Харңһу ^болхиг күләх кергтә.

Нег үлү Эрнҗәнә зүркн бульглҗ цокна. Негдварт Ока Иванович түүнә наһнх, хойрдхла, баахм хазг к^вүн түүг, Городовиковиг, харчудын, угатьнрнн төлә ноолдҗ йовхиг сәәнәр медңә- Яһад болвчн түүг харсж звх керг- тә, сулдхад тәвх кергтә. Зуг яһж, яһж?..

Зүркнь чичрнә, гүрәнь нокна, зуг әәмеән күүнд ме ; дүлҗ болшго, бийән һартан авх кергтә. Ока Ивановячиг | 388

С1Л1ХХНН 1Н.ЧӘ төвкнүн. кпнтн зүрки, зөрг кергтә.

1 .«ридовнковнг харсх зура көвүнә толһад батрв. Зуг харцһү болхла, Лиж Баатр хойрла зөвшләд, пхр.вхлн с\ л ах дгнн арһ хәәх ксргтә. һанцхн күүнә чид- ЛРС НРШГО.

Подвал хәрүлҗәсн хойр хазгнн негнь гүүҗ ирәд, Ку" лсп үч 1 келжәнә:

— Тер һазр дор хаалһата күн үүд цокад, хәәкрәд бә^.чә

Эрнжән эврән ирәд, подвалын үүд секәд, догшнар кслв:

— Үүд хамхлад зулхар бәәхләчн, минь ода иигән звчпарад, хаһад алчкхвидн!

Городовиков эврәннь чикән иткҗ бәәхш! Подвал ха- гдһу. орҗ ирсн күн үзгдхш, болв тер күүнә дун таньдг дгн... Кулешовин дун... Түүнә зе көвүн Эрнҗәнә дун-..

Харулд зогсҗасн хойр хазг, харулын ахлач Куле­шов, подвалд хаалһата күүг «минь ода хаҗ алнавидн» гихлә. банрлад одв, зуг генерал Поповас зөвшәл угаһар, эи ахлач тиим йовдл һарһхн уга гиҗ тоолв. Тер хоор- нд Эрнжән Окаһур өөрдәд, арһул шимлдж медүлв: «Зулхар белн болҗатн».

Лиж Баатр хойр Кулешовин зураг таасад, шуд күцәх болж зөвшәрв. Тер зураһар, Хечинов Баатр походи ата­ман Поповин нерн деерәс харулын ахлач Кулешовд: «Урвач Городовиковиг шулуһар авч һарад, күүтрин ар хажуд хаж алтн. Яһҗ эн заквр күцәсән нанд эврән ирҗ келж өгтн», — гиж цаас бичх. Дәкәд харулын ах­лач өврән һурвн хазг дахулад, аду өскәч Яновин үвлзң- гин өөр, Манц һол деер бәәсн Бугаевск тагт йовж. хә- дәх. Эн заквриг мөр хәләһәчд харулын ахлач Кулешов *гх, юнгад гихлә, иим төриг түүнд генерал Попов эврән даалһж; дәкәд харулын ахлач Кулешов, генералын <заквр* иааста ирәд, бәрәпд бәәх «урвачиг» хазг Хечи­нов Лижин дөнтә авч һарх; энднь дөрвн мөр бәрсн Хечяиов Баатр тедниг тосх.

Эн зураг батлж авсна хөөн, Баатр байрта зәңг соңсв: Велккокняжеск станицнг Аһшин улан гвардь орулҗ звч. Тер стзнициг эзлжәсн Мамонтовин отряд зулад, до- рд үзгин аду ескәчнр тал йовж одҗ, Попов бас һурвн- дөрвя хонгас тингән һарх бәәдлтә-

һурвн хазг сө йосндан болхиг күләв. Эрнжәнә зүр-

389

кн урдкасн үлү чацһар цокна. Тедно нуувч зураг цуг халг\’А МСДЧКСН боЛЖ ӘӘГДНӘ.

Түуг генткн штабс-ротмистр Сластушинскпи дууДУ' зж <чОдал хуурлдан болва, — г и ж Эрн жом аомж нов- на. - Кен ку’ргод келчксн болхв? Баатр?.. Үга, уга... Лнж?. • Теруц уга! Тникло кеи?.. »

Штабс-ротмистр Сласту шипе кий согту боож. Тер, Эрнжонэ оож йовсар, керлдж боохш. Түуг бород суулһ- хин, хаж алхии орчд, догшар закжана:

1_ Харулын ахлач Кулешов, итклто хазгуд дахулад, хопрдгч иомерто складт боосн винтовксин затвормудынъ авад, дуг сумтаһинь Корольковый боодгт хайтн. Тиигж генерал Попов закв, улачуд өөрдж йовна. Отряд дунд зәнг бичә тархатн, үүмә бичэ татгн.

— Соңсжанав, штабс-ротмистрин зергэс, — гиж Ку­лешов честь өгәд һарв.

Үүнәс байрта зәңг бәәхий?!.

Зер-зевиг, Сластушинскин келсэр, Корольковин куут- рин өөрк боодгт хаяд, дөрвн наган, кесг винтовке, һур- вн дорва сум бултулад авад үлдв.

Сөөни өрәллә, хазгуд цуһар нөөртән орхла, харулын ахлач Кулешов, генерал Поповин бичсн «заквр цааенг»

• хойр харулч хазгт өгчкәд, бәрәнд бәәсн күүг, Манд һо- лын көвәд күргҗ хаҗ алхар авад һарв.

Хазг Хечинов Лиж, винтовк бәрсн өмн йовна, «халһн- ла харһх» Городовиков Ока дунд йовна, түүнә гнжгур шорта винтовк зөрүлчксн харулын ахлач Кулешов йов­на Харулын ахлач «дегд догшн» болсар, бэронос авч һарсн күүг хараһад, ардаснь чичәд, худрад, тачм-талхм татад йовна.

Дөрвн мер бород зогсҗасн Хечинов Баатрур эди ирод, адһҗ мөрнд сууһад, шин едр тердг дорд \згур хәләһәд довтлад һарв.

Аду өскәч Супруновин үвлзнд күртл эднд күчр болв, хаалһ медгдҗ өгхш. Тер биинь үзгән алдл уга, Җерсб- ковин, Корольков Дрона, Супруновин үвлзцгүд давад, Манц деерк Шанһа тагтар һатлад, Великокняжеск па- иицин деед өмн бийәр һарад, И к Буурлан зөрж деатж Зуурнь Городовиковин төрсн, өссн Эльмт күүтр бәо- нә. Кедү цагас нааран Ока экон үзәд уга! Орад мендмнь медәд, седклинь төвкнүләд һарх кергтә. Дәкәд сөөнн дуусн гишң зогсл, амрл уга повх мөрдпг невчк амрах кергтә.

390

Эднә бичкн гер әмтәр дүүрц бәәҗ- Бадм, Окан ах, Ик Буурлд үүмән болҗахиг соңсад, цаһачуд тиигән орҗ нрхин өмн сө, дүүһиннь бүлиг нааран нүүлһәд авч нрсн бәәҗ. Ока түүнд икәр байрлҗ, ахдан ханлт өргәд, дәкн-дәкн кслнә:

— Бадм, хойр күүкнәнм әмнд орлцвч, эс гиҗ тер ан- днр бичкдүд гиҗ эдниг хәәрлхн уга билә.

Цаһан, Катя Помпа хойрла әдл, Окаһур шахлдна. Экмн толһан үсн ирх болһнд улм цаһаснь темдглгднә, ксзә нег цагт чаңһ-чиирг цогцнь эцәд, яснь һарад, чид- лнь хәрәд бәәнә.

— Дәкж, Ока минь, чамаһан үзшго бәәдлтәв, — гиж экнь салҗаһад көвүндән арһул келв. — Үкҗ гихлә, хамг мууһитн авад одхв. Эрүл-менд йов, сансн-седсән күцә-

Эңкр көвүнь үкләс килһснә үзүр деер мөчлдәд һар- сиг Цаһан медсн уга- Ца1һачудын һарт бәргдәд, цоклһ үзәд, халһнла харһн алдсан, Ока герткстән медүлсн уга.

Городовиков Эльмт күүтрәс ө.өрән йовся һурвн хазг дсер дәкәд угатя һурвн залус дахулад, Ик Буурл^хәлә- һәд һарв. Теднә негнь — Самтан Чульчинов бас йовна.

Эдниг Платовскин дорд бийәс орж ааштл, Гүн салан өөр мөртә отряд харһв. Тер отряд дорд ар үзгәс һарч ирв. Мөртә улсин дунд тачанк йовна, тачанк деер тәвәд күрсн наста, дүүрң цогцта- күн девләр хучата сууна. Тү- үнә хажудк күүкд күн эңсәд уульснь соңсгдна.

Городовиков, тедниг юн улсинь медхәр, отрядыг күц- хлә, Окан нөкднр бас түүнә ардас дахв.

— Командиртн кемб? — гиһәд I ородовиковиг, цергә йосар, төм сурхла, охтр девлтә, бор хурсх махланнь нүү- рт кииһслүлҗ улан кенчр уйсн, дундын наста залу мөрә- рн өөрдәд, бас цергә йосар хәрү өгв:

Войсковой старшина Голубев!

Хаана цергә нер кслхлэ, Ока түүг цаһачуд болпад дәврхәр седв. Болв өцгәр цусн асхрад одвза гпж сл- лад, дәкнәс соньмсв:

Эн авч йовсн улстн юн зергсвп?

- 0, энтн ик чон — монархист Богаевскпи, 1ид> отрядын командир хәрүцв. _о

- Каледина дарук бәәсн Митрофан Богаевскнц оолв- за?

— Э, — гичкәд, Голубев Городовиковур өөрдәд, дог шар сурв. — Та таньдг болвзат?

— Хамаһас иим күчтә кү бәрвт?

39

—- Батлаевск станннәс. Халь.мг хурлд бултж.

--Митрофан Петрович, мепдвт, — болж Ока ш/втр- ,_1В .. .. Меклә коду һәрәдвчн — чальчагтан, гнж мана хальмгуд келнә.

- 'Га кембт? —- болж отрядим командир уурлж, сур-

вртнь хәрү огхпг некв

- Городовиков.

— Городовиков? — гичкәд, нсг улан гвардеец Голу- бевүр өөрдәд, цугтаднь соңсхад келв. — Үр командир, энтн урднь станичи атамана дарук йовсн ах урядник.

- Бәртн! — болж Голубев заквр өгв.

Тооһарн олн улан партйзанмуд Ока эдниг бүсләд, эд- нә зер-зевинь булаһад, негжәд, пистул күртлнь авчкв.

— Эннь генерал Поповд церглхәр одсн Хечиевпхн, -— гнж одак улан гвардеец Лиҗ Баатр хойрур заав. — Тернь Городовиковин зе Кулешов Эрнҗән.

— Бидн цаһачудын бәрәнәс орһад һарч йовнавидн, маниг бәрх зөв таднд уга! — болҗ Ока сөрлһ ксв.

— Тадниг ямаран зөвтәг Платовскд күрәд медхви- дн, — гиҗ Голубев хозрв.

— Ах урядник, мини хажуд суухмн болвзат, — ги- һәд ода күртл тачанк деерән тагчг суусн Богаевский му- сг инәһәд, Городовиковур колс хәләв.

— Чини өөр суух биш, хамдан мөрән үзшгов, — бо- лж Ока аралдв.

—• Тиигҗ келхәсн мини гсргнәс ичхнтн, — гиҗ Мит­рофан Петрович омгтаһар келв. — Теегин харцһу со- льр нүдтәһәс юуһан авнач. — Богаевский гүүнәр санал- дв. — Хамгин һашутань — хамдан нег түүрмд суух кер- гтә.

— Нет хорад суулһж гихлә, би чамаг зер-зев угаһар, һарарн бахлуричн базһад әмичн һарһнав! — болж Ока шүдән хәврв- — Чамас көлтә, чини тер элә генералму- дас көлтә, әмтнә цусн нур мет, һол мет асхржана.

Деернь хань әмт бәрснд төвкнәд, уульдган зогссн Богаевскин гергн, Окаи кслсн нег мөслсн үгмүд соңсч- кад, дәкнәс орклад уульв.

Эдниг цугтынь тууһад авч ирәд, станичп парвляна дор бәәсн түүрмд түлкәд орулад, төмр үүднднь пк онъс тәвчкв. Бичкн терзәроржах чөләкн герлд, подвалдюнәм- тн бәәхнь, һазаһас шннкән орж ңрсн улст үзгдж өгчо- хш.

— Ааку, чи болвзач? — гиж нег күн сурв.

392

- - Довж, яһад эпд суухмч? — болж Городовиков алң Тсгәд мана стапнциг цаһачуд эзлчксн болвза?

Уга, улачуд. Маниг бород суулһчкв. Яһад суулһ- _СП;. \.с.’1ДЖ0ХШ.

Чзннг Г11СП?

Урусов Морклиг, Унканов Казикиг, — болҗ Орһа- -.ү7, ■ ПОО.111В.

- Та дна то олн боодлтә болдмб? — гиж Ока сурв.

_- Манла хамдан Мончуда-лам Шарап-гелн, хойр су-

— О. мпнп нәәҗнр Буринов Арсинов хойр! — Горо- .нов тачкнҗ пнәв. — Би һанцхн Богаевскин әмнд ЛтхсГ' седжәләв, ода эн хойр бурхна элчнриг деернь длХ.та. йосндан килнцм хәрҗәнә.

Эн үгмүдәс Мончуда Буринов хамр доран бурв:

— Бурхан мартснас көлтә, тадн, шулмс, әмтнд аюл 7; тжа нат.

— Уга, ламин зергәс, тадна килнцтн күцсн учрар, би­ди тадниг ширәһәстн буулһад, шин йос тосххар бәәнәви- дн. — гиҗ Ока аралдв.

— Нег байртань, маниг цугтаһимвидн хамднь хаҗ с.т\. — болж, ода күртл тагчг суусн Шарап-гелң тендәс, лас келв.

Эднә зүтклдә эвдхәр, Орһадулов сурв:

— Ока, чини өөр йовсн юн улсви?

— Довж, кү таньдган уурад, мууха ик сана зүүсмч, - гиһәд Хечинов инәв-

- Диж?!. Әмдвчи?

Әмдв, дәкәд походн атаман Поповин төмр чөдрәс А.и алдулж авувидн.

Кснъэ?

Эн хойр һәрдло.

Энчн Эрнжән Баатр хойр болвза?

Чөн.

Тииклә биди юцгад эн хурла тарһн һахасла болн Уни.аов Казиклә хамдан түүрмд суунавидн, — болҗ Орһ „_?лов уурлв.

А.чнь, цаһачудци цсрг дахсн Урусов Мәркл, амнь зу- ■ < кевтә, тагчг бәгдиһэд сууна.

-- Довж, чи Казикиг бичә көндә. Совегин йос тог- тасн хурл деср Казикиг, .маниг дөңнвә гиһәд, хойр ахнь алхар седж, - гиж Ока иәәлһж өгв.

393

— Кен келвә? Хама-һас меднәч? — болж Орһадулов ^ПТЮК. Кслсн күүнәннь нср энүнд һарһж чадшгов, юцгад гнхлә. һахаснн үнр һарад бәәнә, — гиж. Городовиков тачкнж инәв.

Ииәлдәд бәәх, яһтлан ичр-һутран геесн улсвт, — болж Богаевский тендрс сөрсәҗәнә. — Тадиа инәднәс мини гсргнә әмн һарчана.

. Гергнәннь әмн һартл олн-әмт үүмүләд ксрг уга билә’ — Ока дәкнәс, эн саамд зөрц, чацһар инәв. — Мана тосхжах йосн мөңкрхинь мсдәд бидн, харчуд. ипә- лджәнәвидн, тана йосн давад, түңгнь өмкрәд, онх тусад тадн уульжанат-

— Худл, худл, худл!!! — гиҗ гснткн Баатр, күн зүр- кнднь утх шаасн мет, чишкҗ хәәкрв.

— Баатр, яһвчи? — болж. Лиҗ Эрнҗән хойр дегц Хечиновур шурһв.

—Делгриг алҗ гиен худл, худл, худл!

Эн саамла үүдн секгдәд, цааһаснь нег күн хәәкрв: — Городовиков, нааран һар!

— Семен! — гиҗ Ока, Буденна дууг таньҗ, нааһа- снь гүүв.

Городовиков подвалас һархла, Голубевин тәвсн ха- рулчнр, төмр үүдиг харҗңнулҗ хааһад, дәкнәс ик оньс өлгчкв.

-— Ока, чи мөнийч?! — болҗ Буденный үүрән теврж. үмсв. — Чамаг тер орңд тусҗ гиһәд икәр әәжэләв.

— Эрлгин нутг орхас одачн эрт. Түрүләд буржуйму- дыг, цаһан генералмудыг күүчәд, Советин йосан батлж авх кергтә!

—■. Гертән бәәтлм Унканов-Замблин бичкн кәвүн гү- үҗ ирәд, уульн бәәж, келҗәнә: Городовиков Окаг өөрнь кесг улстаг түүрмд суулһчква гиж.

— Малуш болвза?

— Э. Хурлын манҗин хувцта, — болж Буденный цәәлһв. — Өрмгән татҗ өмсәд, парвляи тал гүүж ләм, тенд улан командир Голубев сууна. «Шулуһар Го- родовиковиг сулдхтн», — гихләм, намаг походи атамана нуувчар илгәсн атаманла негн бәәҗч гиһәд, биипм ^ТҮҮР" мд дүрчкн алдв. ___

—■ Энчн ямаран йосн ода маиа станицд бәәнә., гиж Ока шүрүтәһэр сурв.

— Советин.

394

Тниклә мана улс яһад подвалд, Бурннов Мончу- да. Арсинов Шарап, Богаевский Митрофан эднлә суу- на?

- Богаевский? — Митрофан?

-- Э Түүг бәрәд тууҗ йовсн отрядла бидн харһад, манахна нег салдс намаг таняд, урднь станичн атамана дарук йовсн күн гиһәд, Лиж, Баатр, Эрнҗән эдниг ца- һачудын нерг дахла гиһәд, цугтаһимвидн бәрвә. Тер бәрәнд бәәсн мана улсиг минь ода сулдхх кергтә.

Буденный Городовиков хойр станичн Советүр орж нрхлә. Голубев теднлә нам күүндхәр седсн уга.

Семен Михайлович, эн күүг сулдхснд икәр хантн, — болҗ улан командир мусг инәв.

— Үр Голубев, би Сальск окружной Советин членв. Дәкәд эн станицин улсиг һариннь тавн хурһнла әдл мс- ддүв, — гиҗ Буденный командирт цәәлһв. — Мана ул­сиг түүрмсәс цаг түдл уга сулдхх кергтә.

— Тана тер улстн һурвн зун җирн тавн күүнә әмнд сүүж1

— Бидн бас Платовск сулдххларн, цаһачүдыг әрвл- сн угавидн: һурвн зун тәвн хазгудыг алад, долан зун винтовк, һурвн миңһ шаху чашке, хойр тов, һурвн зун снаряд, дөрвн пулемет, җирн миңһн патрон, хойр зун далн мөрдиг эмәлтә-хазартаһинь булаҗ авувидн, — гиж Семен Михайлович, эн 'нег мөслсн шиидвртә командирт чинрән медүлхәр, халунар келв.

— Үр Буденный, таниг зөргтә дәәчитн меднәвидн, — болв...— Голубев толһаһан нәәхлв. — Болв... Семен Михайлович, та политическ медрл тату • күн бәәжт.

Буденный дегд уурлхларн, белдк чашкан шүүрч ав- ад, эврә аль күүнәнь сәәнәр эс медгдҗәх командириг чавчхар седчкәд, бийән бәрәд, догшар сурв:

— Түүрмд бәәх улсиг яахар бәәнәт?

----- Окружной Советд күр.гнәвидн, тенд йилһх улс бә- әнә.

Буденный Городовиков хойр, эн күүнә өмн чидл, зөв татуһан медҗ, ик һундлта станичн Советәс һарв.

Үвлин сүл сарин серүн салькн эднә чирәд эрвлзв. Эн салькна күчнд, теңгриг делгү бүрксн нигт бор үүлп энд-тенд тасрад, сүрг адун кевтә, деед үзг хәләж. нүүв.

Тер үүлн заагас, хавр аашхиг герчлж, шарһ нарн инәҗ шаһаһад, хойр үүрин чирәд толян тусхаж манд- лв.

395

Семен Ока хойр үгцси конто нсг-нсгон теврод, орсин йосар һурв дәкж, үмслдв, хальмгин авъясар сарул маң- наһасн дәкәд неҗәд шовшлдв.

Эдниг үзсн станичн әмтн — орсмуднь чигн, хальм- гуднь чигн — шидр үзгдсн аюл дәкҗ бнчә давтгдтха гиж. зальврцхав.

Үүрмүдиг герлтксн нарн хәрү үүл ташрлад, эргмд шннәс сүүдр тусхав. Буденный Городовиков хойриг ста­ничн Советин кирлцә деерәс дегц ишкәд, зерглҗ йовад һазрур буухла, өмнк хаалһиг шарһ нарни толь дәкнәс цаһан вппкә -делгсн ксвтә, мандлҗ герлткв-