Д.ЖӘД НОМһраД, х;»рү эзнүрн "Р™' чирэһиш. үир-

Ii1? I зогсжзп3 • ,

' Городовиков морноен бүдһад. тер хазгии мериг нулв- „,_ень .два I. кетләд һарв. һурвп хазгас зулж. йовси мер- т’» к\и. бпйән харсж, авсн улсур хәрү эргәд, өөрдэд ирв.

О. Семен Михайлович, би таннг хэәж. йовиав, — ОО.1А Филипп Попиков байрлв. — Сорокин танд цаас

II. !< ■¹-13

С.гзничн Советнн ахлачин илгәсн наас Буденный ум- шчнад. Окад зәнглв:

Манһдур, лу сарин арвн дөрвид Великокняжеск етзннцд Советмүдин окружной хурл болхмн гижәнә. Чи ү.ан хойрнг шулуһар ирхиг эржәнә.

Асхнднь Ик Буурл деер.олна хург хурахд дегд бачм болэд, станичн Совстнн члсдиг окружной хурлд илгәх болж шипдв.

Окружной хурл дсер Городовиков хуучн таньлмуд Кануков. Бургудуков, Саврушов, Сафонов эднләһән ха- рһв, теднә станицст бас Советнн йосн тогтсна тускар соисад, икәр байрлв.

Окружной хурл дөрвн өдрин туршарт болв. Шин по­ена өмнәс медәтә хазгуд, кулакуд, аду өскәчнр босад, шууга татв- Теднд большевикүд, фронтовикүд, харчуд һәәһә сөрлһ өгв. ■

Аш сүүлднь, Сальск округд делгү Советин йос зар- лад, көдлмшчнрин, крестьянмудын, хазгудын болн салд- смудын дспутатнрин окружной Совет батлгдв.

Окружной Советин ахлач большевик Кучеренко бо­лв. Буденный Семениг президиумин членд суңһад, йаз- рин эцгин ахлачд шиидв.

Окружной Совет цаһачудын өмнәс сөрлһ кехнн тө- лз, Великокняжеск, Платовск, Мартыновск, Орловск, Зимовниковск, Куберлинск, Гашунск болн талдан чигн улаи Партизанск отрядмуд бүрдәх тогтавр авб.

— Не, Ока, отрядан батлҗ автн, — гиҗ Буденный эн окружной хурлын хөөн салҗаһад, өөрхн үүртән сүв- селвг өгв. Мана хамгин эркн төр — революции днилв- риг улм батлад, Советин йосиг делгү делгрүлхм.

— Семен, санаһан бичә зов, чадхвидн, болж. Го­родовиков үүрән иткүлв. — Зуг Чапрагнн көдлмшчнр манд зер-зевәр дөңнтхә.

369

Буденный Семен, окружной Совстин президиум, шиидгдэд һурв хонсна хөөн, урдк кевтәи, өруһәр кәдзми! тэн ирв. Окружной һазрин энгин задач ода һазрии т-л төр хаһлхин орчд, шин бүрдҗәх отрядмудыг зсрчыһр’ дәр-еумар, эмәл-хазарар теткх эв-арһ хәәнә.

Окружной Советд орж, ирчкэд, Буденный алн цуг үүдд дел год сскэтэ, энд-тснд комлей стулмуд ут­ка, цаасд идэи-будаи каната. Тагчг, негчн кун уга. Ур- днь энунд, уүринь көндәсн зөг кевтэ, шуугата боздг Ач

лэ-

Гу ү.һәд һаза һархла, тедүкид дуулсн дун сонсг 1?ка-

на:

— Бурхн, хааг хадһл...

Уульнцд мөртә юнкермүд йовцхана.

Цаһачуд орҗ ирсиг Буденный ода шинкән медв Г? эгчпндән, селәнә захд патьрт бәәнә. Тегәд юм улдҗ. ,

Семен, Платовск тал йовх көлгн харпвза гичәд. рур гүүҗ ирв. Эрнҗәнә энк Кулешов харһв.

— Дядя Атнан, шулуһар эндәс зулхмн! — бол* Буденный Кулешовиг адһав. —■ Цаатн цаһачу^ о?*¹⁴ аашна!

Атнан мөрән шавдҗ өгв. Тедниг Чапрагин деед зел-* һархла, өмн бийәс, аду өскэчнрин үвлзң талас, МзН' һолыг Шаңһа тагтар давж; һатлад, цаһачудын церг ерА

аашсн харгдв. „ ,_г

Ик Буурлур ирчкн, Буденный шуд станичн орадһарв. , -

— Цаһачуд ик чидл хурасн нааран, Платовск т дәврҗ йовна, — гиҗ Сорокин Дмитрий цәәлһв- — • кифоров Соленое күүтрин өөр, Манц Һо1ын һат.зл деер, сөрлһ кеҗәнә. _у

База мөртэ күн ирж; буув. Тер адһмта орҗ нрз. рокин өмнәснь тосад босв. Зәңгчин авч ирсн каасйг У шчкад, станичн Советин ахлач 'һашутаһар кезь:

— Никифоров отрядан дахулад, Платовскар Л уга, Ковалевип һарджах Орловск, Ситнпковпн г«'.л'•

җах Мартыновск отрйдмудла хамцх кергтэ гнжэна

- Совстни йос тогтасн төрскн етаницән хзре.юх үг дән угаһар өшәтнә һарт үлдәхәр бәәххО’ о Семен уурлв. ^х

Паһачудын чидл дегд мк, — гнж, цэас шч Новиков Филипп келв,

- 1

370

Городовиков яһва? - болж. Буденный баахн улан гнзодсГтос сурв. -

Рородовпков сүл куртлэн ЧЯВЧЛДХМН ГИПӘД, 11ИКИ* форовла зөвшәрл уга, күчтә кевәр дәәллдҗ йовна-

Ока эвртэ залу! Би бас нааһаснь морднав! бо- лад Семен ормасн боев. — Бели мөрн бәәнү?

- Уга, •— гиҗ Сорокин келв. — Семен Михайло­вич,~чамд тннгэп йовад керг уга. Түүнә орчд, Советик йос тогталһнд орлцеи улсин элги-садыг яахин тускар ухалын. Ца11ачуд*гедпиг хээрлшго.

Веденный эцк эк.хойртан, хота бээси улетай, цаг зуурселэнэс повти гиж сүв-селвг өгәд, бийнь, Нахиче­вань балһснд, 252-гч за паст бәәсн полкас зулж, ирсн дү- үһән, Деннсиг, дахулад, гериннь өөрәс көндрҗ һарв.

Пк Буурлын ар захд һарад ирхлэ, теднлэ бас тавн мөртә күн негдв: Баранников Николай, Прасолов Фе­дор. Новиков Филипп, Морозов Федор, Батеенко Павел.

И.

Сөөни дуусн халдай болв, зуг цаһачуд чигн, улачуд чигн нег-негнэннь өмнәс босҗ бәәхш-

Өр шидр цаһачуд товар эклҗ хав. Пулеметмуд чигн тарҗңнад бәәнә. Болв һазр-усан, Советин йосан харс- хар боссн партизанмуд, дәәллдҗәх дәәндән дегд улңх- тад, цаһачудын мөртә церг ардаһарнь эргәд орҗ ирҗ йовхиг үзл уга үлдҗ.

Хотхр, сала, зуух хамгар делгү кевтсн йовһн церг, тер мөртә хазгуд үзәд, әәмҗ одв. Дәәнә дамшлт уга партизанмуд, һартк бууһан хаяд, үзг-үзгтән сүрдж, зу- лв. Тедниг халхлҗ, урдңь фронтд йовад ирсн салдсмуд. хазгудыг сөргҗ хаһад, хәрү цухрв.

бтрядын командир Тит Никифоров Ковалевин от- рядла одҗ ниилхмн гиҗ төр тәвб. Городовиков Ока Ик Буурлан харсхмн гиһәд, түүнлә зөвшәрҗәхш. Нег үлү, хазг-хальмгуд дундас зәрмснь цаһачудт орж әгсн, тсд- нә һаианд Городовиков хазгудла ноолдад, генералын це- ргиг хамх цокх күслтә.

йовһн церг Никифоров толһачта, Платовск стани- цәр орл уга, Орловк хәләҗ һарв. Мөртә отряд Городо- виковин һардврта генерал Гнилорыбовин цергин өмнәс ноолдв.

Цаһан хазгуд, улан гвардейцнр нүүрцж, прәд, чаш-

371

кар нег-негон чавчлдна. Тер пап киитн месив дун таш- таш гиһәд, тег яхлж, зовнял, һазр чичрәд бәәиә.

— Эмәл күртлиь чавч! гиж Городовиков, нудив цусрхж улаһад, сүрәлкж. хәәкрнә. Цаараиднь эерэн зааград унх!

Чидл одл биш болв Даһачуд шахад ирв Цааран- днь тесж поолдж. болшго. Хәрү цухрх кергтэ. Никифоро­вич ардас довтлх кергтэ. Шинэс чидл хургж авзд, эи анднрин өмнәс босх кергтэ.

Городовиков улан гвардейцнрт, хәрү цухртн гиж № әкрҗ заквр өгчкәд, эврэн тедниг ха л хлад, арднь д;гок довтлв. Гснткн түүнә унж йовсн кер ажрһ, келдиь к\н дсгэ тэвсн мет, тоңһрцглад тусв. Ока унж йовсн мернэ дор оршгон кергт, киисә йовтлнь көлән дөрәһәс сулл- хад, дел деегүрнь өсрәд, зөвәр тедүкнд унад, кесг көлз- рчкәд, адһмтаһар ормасн босад, мөрән хәләхлә, кер за- рһ күнд шавта, хуур’Ьсан татад, көлән тиирәд кевтнә. Эи саамла Городовиковин толһа деер кесг чашксин ир гдлр,- кв.

«Ода хуурлдан болва, — гиен тоолвр агчмд Охал толһан экнд торс гичкәд, һундлта седкл зүүлһв. — Му­ха юмн, революцд күцц орлцҗ чадсн угав...»

— Бичә чавч гинәв! —болад, штабс-капитан Мала­хин, улан хоолан та.сртл, хәәкрҗәнә. — Энчн Городови­ков! Әмдәр генерал Поповд күргхмн!

Хазгуд мөрдәсн һәрәдҗ бууһад, дегц Окаг дарад унв. Түүг һаринь арднь кирҗ бооһад, көл деернь №сх- хла, штабс-капитан Городовиковур өөрдәд, дамбрж сурна:

— Та, ах урядник, намаг таньҗант?

— Би алг керә болһннг таньдгов, —гнҗ Ока нег мв- слҗ хәрү өгв-

— Сулинәс Александровск-Грущевск күртл б ид» хам- дан нег вагонд йовсн бәәнәлмн.

— Мишель, — болж Городовиков, энүнә хажуд нов сн өкәр чирәтә күүкд күүнә келен нериг тодлад, ннажлг лҗ сурв. — Ольга сәәхләтн яһла?

Штабс-капитан Малыхин, өрчәрнь җидәр шаасн мет, чирәнь бирчиһәд, кел бәргдсн күүг цааран авч Гювх до- къя өргәрң заңһж өгв.

Сери, унтад серен мет, генткн орв. «Ним у дан (>а яһад увтсмб? — болж Ока түрүләд сүрдв. Дәкәд дт Һачудын өмнәс кеҗ йовх ноолда санад, бийэн улм гем-

372

шлв. - һәәһә командир бәәҗв. Иим догшн цагла гер- тән кевтдг.. »

Амн дотрк, халун гем ирснлә әдл, шатҗ хагсад бәэ- но Шүлсн һарч өгхш.

Занда, кннтн ус өг! — гиҗ Ока сурв.

Чамд книтн усн бнш, халун цусн кергтә, — гисн догпш дун сонсгдв. — У-ух, хаҗ алсн болхнь!

Городовиков Акпшиг таньв. Аду өскәч, һартан нәә- мәр гүрсн малята, пол деер кевтх Окан өмн алцаһад зогсжана- Акшн, малый әм 1һарһхар бәәх күүнлә әдл, ханиан шамлад оркҗ. Тер дегд ууртан бүтхләрн, һартк мз :яһан өргәд авна.

— Акиш Сернигович, дәкж. бичә цоктн, — гиҗ по­ходи атаман Поповла әдл, хоҗһр тол1һата генерал кош­ен бәәдлтэһәр нүдән аньж. келв.

— Генерал Гнилорыбов, тана зергәс, энтн намаг хаж алхар седлә, — болж, Арсинов аралдна.

—вөркән әмд үлдх болһҗант?—Гнилорыбов олю-со- лю урһсн шүдән ирзәлһҗ мусг инәв. — Генерал Попов Городовиковин толһа үнләд, мөрә белдчксн бәәнә. Тер мөрә, Акиш Сернигович, танд күртхнь лавта.

— Ним үмкә андна толһа бәрүлҗ мөрә авхшв! — гиж Арсинов нульмна-. — Нанд энүг хаҗ алх зөв өгсн болхла, тер йоста ачллһн болҗ һарх!

Пол деер кевтсн Окаг Акиш өрчәснь атхад босхв.

— Намаг таньҗанчи?

— Таньлго яах биләв, — гиж. Городовиков хәрү өгв. — Генералмудын суудг һазр доладг нохасиг би нүдән аньчкад таньдв.

Арсинов хәәр-бәәр угаһар Окаг халхарнь ташв. Үрг- ләд суусн генерал Гнилорыбов тер әәһәс йосндан сер- гәд, Акишт уурлв.

— Акиш Сернигович, та мини зака бичә эвдтн!

- - Келҗәх үгинь, генерал, тана зергәс соцсвт?

- Хазг чинрән геесн күн ю болвчн келхгов, — гнч- кәд генерал Гнилорыбов үүдн тал хәәкрв. — Эй, де- жури, эн улачудын нохаг походи атаман Поповд күрг- тн. Зуг эмдэр авч одтн- Зерг Арсинов май хойрин беле г мтн.

Маннань, халхснь улан һалзн,' кол деерән эрэ йовх Окаг үзәд, нүдндән сәрсн боодһата Чокинов Лавре# хортаһар хәәкрв:

_ ц_аг _ сслгәтә, хойр б... келкәтә гидг эи болжана.

373

Мана куутрт улана нос тогтахар седей, ода экран ца- һана поена мен. болвч.

■ Лаврой, кемр эп бәрәнәс сулдхла, эрүл үлдсн өрэ- сн нуднчн сохлнав, — болж. Городовиков аралдв.

—- Болыпевпкудии ултрг, чамд сулдхвр холый, аль тецгр холый Ха-ха...

Генерал Гннлорыбовин отряд Шар-Булг селэнд зог- сҗана. Городовнковпг урдк ксвтнь, көл-1һаринь күләд, тергнд ачад. Мапц һолын телтр көвәд, аду өскәч Коро­льков Ваипфантпп Яковлевичи» үвлзңд бәәсн генерал Поповур авч ирв.

Теңгә хазг цергэ походи атаман Попов Городовико- впг үзчкәд, негл кезәнәс нааран харһхар кусл коси вер­хи күүһән узок мет, амрад одв.

«Үкх тоонд йнлһл уга. Эн генералын емн чигн сөг- дшгов. — гиж. Ока нег мөслҗ шиидв. — Мини уксн укл наадк улет үлгүр болтха. Төруц хәәрллһ суршгов».

— А, Городовиков, таниг үзсндән би ик байрта бээ- нэв, — болж. генерал Попов хозрж, инэмсклв. —Тана тускар штабс-капитан Малыхин, дэкэд тана станицин атаман Арсинов икэр тааеж, келнэ.

— Би танла харһсндан төрүц байрлҗахшив, — гиж. Ока Арсиновиг станичн атаман боленд алмацж, шуру- нәр хәрү өгв.

— Тана зөв, тана зев, Городовиков. — Генерал По­пов нурһан үүрчкәд, алтн дуһута козлдурнь гялв-далв гиж,, нааран-цааран хора дотраһар йовдңнв. — Маи хойрин бээдл эдл биш: та мини һарт бэргден, тегэд би байрлжанав, танд болхла, тер бәргдлһн дала байр уудэ- жэхш. Мел чик, мел чик.

Нааран-цааран йовдңнҗасн генералд, бээдлнь. нег эвртэ тоолвр орж ирв. Тер генткн Городовиковин емн эргәд, нурһндан үүрсн барун һаран Наполеон кевтэ зун өвртән дүрәд, дүңгәһәд зоТсв. Түүнә тавн талта хожһр толйа, козлдуриннь шиллэ эдл, бас гилв-далв герлтв.

— Танд, Городовиков, хәәртә әмән авч улдх нег уудн бээиэ.

Окаг ду эс һархла, столын цаад бийд суусн штабс- ротмистр Сластушинский тендэе соньмсв:

— Генерал, тана зергэс, ямаран?

— Манд, манд орж. өгх’

— Би ухаһап сольх, таднд хулдгдх Иуда бишив! — болж, Городовиков нег мөслж. хәрү өгв.

374

— Хм. хм. •. Би таниг, поста хазг цуснтн буслад, хәрү чпк хаалһдан орх болһлав... Ода яахв, ода яахв... — Штабс-ротмнстрт өргән зацһад закв: — Тер манд цергл- хэр прей хойр зун хазг-хальмгудыг зерглүлҗ зогсатн.

һалзн толһата Сластушинский гүүһәд һарч одв.

— Та, Городовиков, өнгәр хар толһаһан гссхәр бээ- нэт, — болж, генерал Попов эклв. Болыпевпкүд аштнь хамх цокгдх. Советпн йосн Пиитрт, Москвад хуурла.

— Типклэ тадн юцгад Сал теегүр зулвт? — гиж. Ока догшнар сурв.

— Манд чидл, чидл кергтэ. — Генерал Попов дэк- нэс, алтн дуһута козлдур һатцасн инэмсклв. — Тенгэ хазгуд чигн эдл, Сал теегин хазгуд чигн әдл, пуһар Әрәсән үрд, бурхна элчнр-..

Штабс-ротмистр хәрү орж, ирэд, честь өгч зәңглв:

— Генерал, тана зергэс, хазгуд зогсачксн, белн!

Городовиковиг тууһад һазаран һарв. Генерал Попо- вин келен үнн бәәҗ: хойр зу шаху мөртә хазг-хальмгуд. хазг хувцта, хазг чашкта, дердәлдәд зогелдад бәәнә.

— Деедс бурхн нүдтә мөн. Бурхна дөңгәр бидн шү- тәһән чигн, хазган чигн, төрскән чигн хулдсн, у рвач Го­родовиковиг бэрж, авувидн, — гиҗ генерал Попов келв- рэн эхлв. — Теңгә хальмгуд дунд негчн большевик бээх зөв уга. Тадн, үнтә хазг-хальмгуд, Городовиковин тус- киг эврән йилһх зөвтәт. Юңгад гихлэ, тер тана нер һу- таҗана, хазг гиен әрүн цол бузрдаҗана, төрскән харегч үнн седклтә үрдин керг-үүл басҗана. Мини сүв-селвг: эн күн хөөннь манд аштнь туша болхиг урдаснь тааж. ухалад, Городовиковиг, ода һаруд һарһчкх кергтә!

— Тана зергәс, чик келҗәнә!

— һаруд һарһчкхмн! — болҗ Окаг таньдг, Ик Буу- рла баячуд. Унканов Шонҗ Кубрак хойр, Эльмт күүт- рин байн Мечитов Җуңһр эдн нег дууһар хәәкрлджә- нә.

Генерал Попов, герт бәәхдӘн һаран зүн өвртән дүр- снләһән әдләр дүрәд, дәкәд Наполеона бәәдл һарад дүңгәһәд, оон хамран монцалһҗ зогсв. Хәәкрлдҗәсн мс- дәтә хазг-хальмгуд, генерал цааранднь юп зәрлг болхнг күләлдҗ, аминь хәләлдв.

Дердәлдәд зогсҗах хазгуд дунд эднә птгәси Хечи- иов Лиҗ, Кулешов Эрнҗән, Хечинов Баатр харгдв. Өөр- хн улсан үзсн Городовиковд омг нсмгдсн дсерән, энүнәс сулдхв гисн нәәлт учрв. Ока шавта, шавта, цусрхҗ од-

375

сн чпрәһон өөдән ксһәд, толһаһаи ссцкәлһәд. ксмр үкҗ гпхлә, эн хазгуд. цаһачудт меклгдсн хазгуд, тедпә иег цуеи-махн күн ямр зөргтәһәр, һундл угаһар, әэмҗ-сүрдл \та әмән өгчәхиг үзтхә гиһәд, улм омгтаһар «һордаж зог- св.

- Городовиков, танд келх сүүлин герәсн бәәдг боли- за? — гпҗ походи атаман соньмсв.

- Бәәнә,—гнчкәд, Ока, ардан күләтә һаран сулдххар бәәх мст, күгдлчкәд эклв. — Келх герәсп бәәнә. Тадн, хальмгуд, наг зуур цаһан генералмуд дахад, тенж йопх үлст. Аштнь революц диилх, Советнн йосн Әрәсәд бат- рх’

Ода күртл йир төвшүнән, омгтаһан, дәәч бат авъяс- таһан медүлхәр тесж, бәәсн генерал Поповин тср тесл- тнь. «рсволюц», «Советин йосн» гисн үгмүдәс тес ту- сад. хойр оочнь коочиҗ, цаһан көөсн цахрҗ Хәәкрв:

— Хөрн шомпл өгәд, киитн подвалд хайтн! Өрүндән цуг цергин өмн хаҗ алхмн!

Городовиковд хөрн шомпл -өгсн — тер ухаһан гееһәд ирв.

— Харулын ахлач, шулуһар һазр дор чиигтә полд хай! — гиж. походи атаман Попов хәәкрсн — Окад нөр һатцас соңсгдсн болҗ медгдв.

Харулын ахлач өөрән хазгудта ирәд, улан команди- риг сүүвдж, авад, подвалур чирҗ орв.

Городовиков агчмин зуур нүдән секв. Харулын а.х- лач, ҖИ-ГТ& юмн, таньдг күн болҗ медгдв, зуг орад һар- ч<1х түүнә у-ханд тер күүнә нерн тодлгдҗ өгсн уга. I

Цаһачуд Пк Буурлур өрүн өрлә орж. ирв. Мөртә хаз­гуд станициг бүсләд, тендәс негчн кү тәвж. бәәхмн уга. Уульнцд үзгдсн улсиг: өвгн чигн, эмгн чигн, күүкд к\н чигн, бичкдүд чигн болтха — дорнь хаһад унһачкна

Генерал Гнилорыбов, аду өскәч Дакугинов Эрдәг зу- лж, одсна хөөн станичн атамана йосиг эврән һартан ав- сн, Арсинов Акнш болн нань чигн офицермүд станичн Совет бәәсн герүр ирцхәв.

Парвляна ора деер, үвлйн сүл сарин серүн салькт эрвлзж делсҗәсн Улан туг үзәд, Арсйнов, зүркәрнь ут- хар шаасн мет, чишкҗ хәәкрв:

— Шулуһар тер кенчриг шуулж. хайтн!

Хойр хазг дөрәһәр өөдләд, герңн деевр дсегүр мел-

376

кәд. Улан тугт күргл, аду өскәч тссж эс чадад, хшфГккн нагаһаи татж. авад. түгин иш моднур зөрүләд хав. ДО’п хадг ннстулын долан сумиг цуттнь хасн бпйнь, Акнш тугин ишт тусхаҗ чадсн уга. Тингхлә генерал Гнилоры- бов Арснновур хәләж. паад бәрж мусг ннәһәд, хозрҗ ке- лв:

—- Акиш Серннговпч, тана зергәс, өцгәр сум үрәснтн болх. Бнйдтн кергтәчн болх. — Генерал, аду «скәчлә одл. хәврһдк нагаһан авад, тугин ншүр зөрүләд, инәмс- клж келв: — Хәләтн, хәәртә минн күн, иигж хах кергтә-

Генерал Гннлорыбовмн наган тачкнм цапу, Улан ту- гнг суһлҗ авхар, десвр деегүр мөлкәд, түүнә ишт күрч новей хойр хазгнн нсгнь толһаһан бәрәд, чишкәд одв. Хала дееврәс хойр һаран хуулад, толһаһан бәрсн хазг дееврәс ургшан шувтрад, көрә һазр деер шалд тусв.

— һәрг, пнстулын сумна дуунас әәһәд... — Генерал Гннлорыбов үгмүдән төгсәсн уга, юңгад гихлә, түүнә хозрн инәднәс басгдсн Арсинов, һазрт унсн хазгур зааж, байрлҗ хәәкрв:

— Генерал, тана зергәс, та йир төв хадг бәәҗт. Хә- ләтн, тер хазгин гиҗгәр тусхаҗт. Ха-ха!!!

Мөч, генерал Гнилорыбов, тугин ишт бнш, хазгмн толһад тусхаж, болв тер әмтнә өмн һутагдшгон төлә нег мөслж таслв:

— Әәмтхә болхла әмнәсн эврән хаһцдмн.

Арсинов «Станичн Совет» гисн нериг авхулж хаю- лад. хәрү «Станичн парвлян» гиҗ бичәтә төмр хадулв.

Советнн йоснла залһлдата бәәсн улсин түрүнкинь хазгуд бәрәд авч ирв. Оруд муҗгудын, угатя хальмгу- дын рермүд дарад, шин йос дахсн әмтиг цугтынь көе- һәд, станичн нарвляна өөрк пк талва деер хурав.

Мартыиовк орад зулҗ йовсн Сорокин, Лобиков, До­лгополов эдниг бас бәрҗ авч ирв. Гертән орндг дорап орад бултсн Эбгенов Цевгиг, Ик Буурлып бәәхтә хазг- хальмгуд олж авад, тер бәәриәснь чирж Ьар'йад, маля- дад тууһад ирв.

Цевгиг үзәд, йириндән хәәкрәд, адрад гүүждсн Ар­синов Акиш улм гүдж одв. .

— А-а, сээхн иным, бэргдвчи? — болж аду өскәч байрлв. — Ода нанас амд алдрдмн бишч-

— Акиш, тана зергәс, олн күүкдим бпчә енчрулпт,— гиж Эбгенов түүнә емн сегдв.

377

— Городовиков Окаг ал гиһәд өгсн даалһврим кие гад эс күиәләч?

— Али гпждтлм таниг бород суулнж орквшлмн.

— Тьфу, урвач, — гиж Сорокин, Цсвгии келжэх уг- мүд, банка омп мөлкжох түүнә мөлклһ үзәд, жигши нүльмад авб.

Сорокина тер бәәдл Арсиновин догши хәләцәс хваһ- си үга. Акшп Эбгеповиг мөшкдгән уурад, урднь станнчи Советин ахлач бэәсн күүнүр өөрдәд, бахлураснь базһж атхад, кпитрхж сурв:

— Нерн-уснчи кемб?

— Сорокин Дмитрий Петрович.

— Совстии йос тогталһнд орлцлч?

— Орлцлав!

Арсинов, цааранднь сурлһ тесҗ авч чаден уга. Тер Сорокина бахлуринь сулдхад, халхарнь ташад авб. Те­ду кйд бээсн генерал Гнилорыбов, аду өскәчиг жөәлнао хөрҗ, зәрлг' болв:

— Акиш Сернигович, тана зергәс, нохас өңгәр цоюч һаран бичә өвдкәтн. Кергтә болхла, маля чигн, чадж чигн, сум чигн олхвидн.

Генеральш тер үгәс невчк номһрсн Арсинов, дәкнәс Сорокине өрчәс атхад, нүднүрнь ширтҗ сурв:

— Советин йосна цагла ямаран үүл дааҗалач^

— Станичн Советин ахлачв!

«Ахлач» гисн үг аду өскәчиг дәкнәс һалзурулв. гер һаран хүрүлҗ йовад, генерал Гнилорыбовин келсиг г^н- ткн санад, чинрән һуташгон кергт, догшар, алхдсн дуу- һар келв:

— Ахлач биләч, медҗәнчи, биләч, ода кел бәргден ноха мөнч!

— Кемр тадн намаг алхла, мини ормд талдан ахлач олдх. Советин йосн аштнь диилх! — гиж Сорокин, н\дән чирмл уга, даавртаһар хәрү өгв.

Ду таср гинәв! — Арсинов эн саамд бтюн барж, чадсн уга, дәкнәс станичн Советин ахлачнг ташад авч.

— Эн улсиг таньдвчи? — Лобиков, Долгополов эдн тал аду өскәч заав.

— Тәндв.

— Кен кемби?

— Би күүнә ормд хәрү өгдгов.

Сорокиниг белн күләҗәсн хо.йр' хазгур түлкчкәд, Ар­синов наадк залусур өөрдв-

378

Нерн-уснчн кемб? — гиж, Акиш Лобиковас, ур- _чнь сәәхн таньдг бийнь, зөрц сурв.

— Медхшпв! — болж тсрнь аралдв.

— Нср-усан яһад эс меднәч?

-- Мпни нср-үснг чамд медәд ксрг уга!

- Не. үгдән бат бол! Нср-усан кслх угаһичн хәләх- нндн,—гиҗ Арсинов сүрәлкв. Тер Долгополовас сурв:— Чи бас нер-усан меддго болвзач?

— Медхшив! — болж Долгополов негхн үгәр хәрү егв.

— Эй, Цевг, чн эдниг таньдвчи? — гиҗ Арсинов, оәснәсв, аль даарснасв, дагҗад чичржәсн Эбгеновас су­рв.

— Тәннә, тәннә, тана зергәс, — болҗ Цевг адһҗ хәрү нгв. — Тернь Лобиков Михаил гидг күн. Станичн Сове- тин сегләтр билә. Эннь болхла, Долгополов Федор ги­дг күн. Милицин начальник...

— Урвач! — гиҗ Долгополов хээкрв.

— Андн! — болҗ Лобиков игзэрлв.

— Цевг, чини нөкднр чик келҗәнә. Чи йоста андн, урвач менч! — Арсинов, бээдлнь, доран нег шиидвр авб, генерал Гнилорыбов тал одад, чикнднь шимлдэд, зөвәрт зогсҗаһад, хәрү ирәд, заквр өгв. — Эй, хазгуд, эн Цевгиг хувцинь тәәләд, парвляна кирлцэ деер кев- туләд тәвн маля өгтн!

— О, Акиш, тана зергәс, яһҗаснтн энви!?- Би тадна төлә, ноха кевтә, шиңшәд гүүләв, — болад, Цевг усн- иасн ууляд, һазр элкдҗ мөлкәд, Арсиновин һосна хон- шар үмсхәр өөрдхлә, наадкнь өмнәснь девсәд көлврүл- чкв.

— Ноха — нохан үкләр үкх зөвтә. Шулуһар хувцинь тәәлтн! — гдж аду өскәч хазгудт закв. — Маниг чигн, тедниг чигн урвачлсн күн, хөөн-хөөнән иткл уга.

Хазгуд Цевгин салврха хувциг күчәр шувтлж авад. бийинь парвляна кирлнә деер түргүр кевтүлчкәд, дөрвн күн хойр көләснь, хойр һараснь бәрәд, наадк хазгуднь селгәдәр туүг малядв.

Цань уга угатя болен төләднь станичн Советии членд суцһсн, дораһур, хойр толһата моһа кевтә, нег иигән, нег тиигэн гүүһәд бәәсн Эбгенов Цевг эндр эв- рәннь тер урвач йовдлың ашан эдлжәнә: түүнә хәәкрсп хэәкрлһм, чишксн чншклһи, йирйндән зовлнта бәәх, бә- рәилә харһад, хазгудын чашкар чичүләд нааран, эн пар-

379

вляна өөрк талва деср, хурсн олн-әмтнә зүркиг хорсха- һад. элкиг урсхаһад бәәнә.

һучн малян хөөи Цевгии хәәкржәсн дун номһрад, хо- олнь бөлвәләд, кслсн үгнь медгддгәк уурв. Дечи маляи хөөн түүнә әмпь һарв. Улан балм болен Цевгин әмн* шир уга цогциг хазгуд, кирлнә десрәс һазрт хаяд, кела­ри дсвсәд цаарап кечкв.

Талва деерк әмтн эн әәмшгтә йовдл көтрснд, кедү һашуддг болвчн, засгла харһсн күүнә һарһсн үүл санад, кевчк гпнгнәр саналдв. Болв тсдн_г көөркс, цааранднь түүнәс даву өршәцгү уга йовдл үзгдхиг ода деерәи мед- жә х ш.

Эн саамд. заквриг генерал Гнилорыбов бийнь өгв:

— Теңгин омгта үрдүд, теегин пәрд хазгуд! Тадна өвкнрин өвкнр эзлҗ йовсн әрүн һазриг большевикүдян бузр көл ишкх зөв уга. Тегәд бидн тана Сал теегиг эн хальдврта гемәс гетлгхәр бәәнәвидн. Хальдврта гем ир- хлә, тиим улсиг түүмрдәд тохм таслдмн. Учр тиим боа- сар, бурхни евәләр, тер хойр күүг шатаҗ засглххмн. — Генерал Гнилорыбов станичн Советик сеглэтр, мили­ции начальник эдн тал заав. _:— Мана алдр сулдхврии ноолданд харш болхар седсн күн болһн иим түүмрлә харһх*мөң- Бурхн тус болтха!

Лобиков Долгополов хойриг һаринь негдүлж. күләд, нурһ-нурһинь харһулҗ холвад зогсав. Хазгуд энд-тен- дәс солом, өвс авч ирәд, теднә көлд овалад, әмд улст кероси цацҗ асхад, хустг шатаһад, 1һал өгв.

Талва деерк әмтн эн экәршго әәмшг үзәд, зәрмснь зүркән бәрҗ доран, киитн һазрт суув, зәрмснь нүдән аньҗ, эңсж. уульв. Зуг залус, араһан зууһад, тедниг бас эднлә әдл шүүвр, зовалһн күләҗәхиг урдаснь ме- дәд, чидл, арһ татудан хордад, шүдән хәврҗ зогслдв.

һал улан келәрн солом, өвс долаһад, һазрас өөдләд, хойр залуһин цогцд цацсн керосинд күрәд, дегц авлцад, күрҗңнҗ шатв.

— Эн анднрас мана өшә автн! — гиж Долгополов Федор хәәкрв.

— Революцас хооран бичә хәртн! — Ик Буурлд олп җилд поштын ахлач көдлсн, угатя-яду улс дунд цәәлһв- рин көдлмш кедг, теднд чадс-чидсәрн дөц-нөкд болдг, сүүлин сард станичн Советин сегләтр бәәсн Лобиков Михаил Александровичин келен эн үгмүд талва деерк әмтнд сүүлин герәснь болҗ медгдв.

380

Шаген махна көңшүнә үнр, нүднәс асхрсн <һашута нульмск, өрч дотр арһ угаһар мснрн өвдәд цокжах зүр- кн Ик Буурл станицин әмтнә мууд күрәд бәәв.

Эн андн болн өршәңгү уга цааҗин хөөн йоста аюл эклз. Залуспг, өвгднг дөчәдәр, тәвәдәр тууһад, селәнә дорд за.хд һурвн-дөрвн дуунад бәәсн Гүн (орсаһар Ку­нам балка гидг) салаһур авч одад, хаһад алад бәәнә. Өрүнәс асхи күртл тедн һурвн зун жирн тавн кү хаж алад, же гиҗ көшәд, наадксинь маңһдур хорах болҗ уг­нал. селәнә дундаһар әрк хоәҗ, уух-идх хот нскҗ довт- лцхав.

Станпчн парвляна өөр болҗах ик әәмшгтә йовдлын тускар Дслгр соңсчкад, күүкн нег экүрн, нег өвк эцкү- рн. нсг ахурн гүүһәд, теднәс эңсҗ сурна:

— Баав, танас эрҗәнәв. Одад бааҗаг герүрнь даху- лж нрхнтн?!. Генералмудын асхҗах цуснд бичә орлцт- ха.

— Харчудыг, оруд муҗгудыг тиигҗ хурлд бәрх- \<н' — болж Сернг, толһань чичрҗ аралдна.

— Аав, ю келҗәхмт?!. Харчуд, баячуд, хазгуд муж- гуд хоорнд юн йилһән бәәдв, цуһар әмтә-киитә улс бәә- нәлмн

— Тсдн мана һазр, мана зөөр булаҗ авхар бәәнә, — гиж, көгшн өвгн, эндр-маңһдур Эрлг хаана нутгур темц- хән мартж, чирәнь байрар герлтнә. — Алх, алх, алх кер- пә элмрмүдиг!

— Тул, чи залу бәәнәлмч, буйн болтха, эцкән чнрәд болвчн авч ирхнчн? — гиһәд Делгр ахан ээрнә.

— Би әәҗәнәв... Би баажан халун һарла харһхла... әмд һаршгов... тер нанд дургог эврән меднәч... —Тулд генткн герлтә тоолвр орна. — Делгр, бааҗа чамд ээлтә, чини үг соңсх...

— Тиим аюлта һазрур одхасн олн-әмтпәс эмәҗәнәв, ичҗәнәв, һутжанав, — болад, Делгр дәкәд экүрн киис- нә. — Баав, тана көлдтн мөргнәв. Баажан эндр һарһсн андн йовдл хөөннь танд чигн, нанд чигн, мана өрк-бүлд чигн харалта нер өгх, хар тушаһан халдах...

Нойиа аһ кевтә, толпаһан сёңкәлһәд, урлан жимил- һәд, тагчг суусн Калькуш, дун-шун угаһар, упһна арен девлән «мсәд, хурсх махла деерән өлгмр шаль бооһад, өөмстэ көлдән улан сафья һос татад; станичн парвля хәләһәд һарв.

Герин эзн күүкд күүг иигән һархнг гетҗәсн кевтә,

381

теднәһүр дарунь Эцгүш \сн паси уульсн орж грв.

Тапа ')цк Ңевг-ахд т.шп маля огод а.1в. .\а\нип пк аперальв попггын ахлач мнлпп. хойриг, дссрнь шамвн тое. асхулад, дорнь солом овалад, әмдәр шаталҺ/К алу- лва. гн>1\ бпчкн күүкп, экрп баәж, жсж. уульна. - Га­на баажа әмтиг баг-багар туулһад, Гүн сала тал көөлһ- на. Тенд тоднш хаж, алжана гпнә...

Чамаг зүг! - - гпж Дслгр пудрман атхад, герин зр- ст кееһпи голо олгәтә бәәсп кссг бу, чашк, ханжал, утх дундас хамгнн пк шсркт ханжал шүүрч авад, кермн үчән татж өмсәд, нег мөслси шиидвртә һарв.

Баатрин үгмүд үнп болв: ксмр улачуд цаһачуд хонр нүүрцж гнхлә, урднь һо-һольшг, төвшүн бәрцтә эцкч.ч, эврәннь зөәрән, Гюсан харсхин төлә, кесг харчудын тол- һад суух, әмтнә улан цус асххасн хооран хәршго, ик аюд татх гпж иньгнь сүүлд харһхдан, салад һарчаһад кел- лә. Типгхд Делгр Баатрин үгмүдиг дамнад, эс соцссн бәәдл һарһад, урднь эцкинь бәрхд, түүг суулһхд, сулдх- хар седҗ дөң эс болснднь һундсн һундлан мартҗ, эргм- дән болҗах һалвин тускар күүндл уга, зуг эврәннь ха- лун дуран, әрүн седклән медүллә. Иньгиннь келсн зөвгә болад, кемр Эңгүшин авч ирсн зәңг үннд тохрхла, Делгр олна нүднд үзүлҗәһәд эцкән шааҗ алхар шгшдв, юңгад гихлә, «алачин күүкн» гиҗ нер эдлж. әмд бәәхәр, эцкән чигн, бийән чигн ханҗалар шаасн чик болх.

Станичн парвлянур гүүһәд ирхлә, әмтн тар ж одж- Алгдсн улсин цогц энд-тенд тертәлдәд кевтнә. Сүрдси, әмд үлдсн әмтн гер-герүрн гүүлдәд, хоша улсурн ор;к бултад, уга болҗ одцхаҗ.

Платовск станицин уульнц, улан балм хур орсн кев- тә, күүнә цусар дүүрәд, үйәс үйд келгдх аюл болад, амд үлдсн улсин уульлһнас, эңслһнәс, түңшлһнәс үвлпв агкн аһар чичрв, маншрин көрсн яхлж, яалв.

Согту хазгудын дуулсн дун, хәәкрлдсн хәәкрлһн вер шидрин күүтрмүдт соңсгдҗ, тенд бәәсн одна зүрк ишх- рүл в.

15.

Лу сарин хөрн хойрт, шинкән өр цәәҗ новтл. Будем- ный Семен өөрк зурһан мөртә нөкднртәһән Козюрчн күүтрүр орҗ нрв.

һучн тавн җил хооран эн күүтрт Буденный Михаил гидг оруд муҗгин бүлд ууһн көвүнь төрсн болдг. 1ер

382

кәвүнд Семен гиҗ нср өгсмн. Ода тер көвүн йоста баат- пт тохрад, шин йосна төлә ноолдад, цаһан генералмудас цаг зуур көөгдәд, урднь киисән керчүлсн күүтрәрн орж нрж йовна.

КүүТрин улсас Никпфоровин отрядын тускар сурхла, давж Ьарсинь күн медхш. Кемр тедн үнәртән Орловск отряда а ханьцхар йовхла, аштнь эн күүтрәр дәврҗ Црхмн.

Мөрдән амраһад, Городовиковин нәәҗ Цагдинов Омбгинд орад, нэ ууцхав. Хойр-һурвн час бслад Ники- форовнн отряд орж Ирв.

Тит Никифорович, Городовиков хамав? — болҗ Буденный командирэс сурв.

Мөртә хазгудын зәрмснь цаһачуд тал орж өгв. Теднлә һапад Ока Иванович сүүлин әмсхүл күртлән но- олднав гиһәд, нанла нааран цухрҗ һархд зөвшәрсн уга.

Тегәд яһва? — болж Семен адһҗ соньмсв-

— Ардасм күцҗ ирсн мөртә дәәчнр Городовиков хел бәргдж одва гисн зәңг авч ирв.

— Эх, Ока, Ока, — гиҗ Буденный зовньв. — Ики ?ртәс әмән өгәд орквч. — Семен һундл төрж, дәкнәс _СУр_В — Харсҗ авч болшго болви?

— Мөрнь шавтад унҗ. Цаһачуд деерәснь дарцҗ дәв- рзд, дорнь чавчад алҗ.

Өөрхн дәәч үүрән геенә гисн Буденный Семенд өрәсн 1һарасн хаһцснла әдл болҗ медгдв. Тит Никифо- * рович, Платовск ик аюлла харһад чигн одхмн. Наадк станицсәс хамгин түрүн Советин Йос зарлсн учрар, ма­на селәнә улсиг цаһачуд кудад хайҗ чигн оркх, — бо- лад, Буденный нег мөслсн шиидврән келв: — Эн сө ген- ткн дәврәд, әмтән авч һархмн.

— Уга, негчн салдсин толһаг өңгәр һаруд һарһулш- гов. Өшәтиг цуг отрядмудын ханьцсн ик чидләр зуг ди- илж. болхмн,—гиҗ отрядын командир таслҗ келв.

Никифоровин отряд невчк амрч авчкад, цааран Ор- ловк хәләһәд һарв. Буденный өөрк зурһан күүтәһән Ко- зюрин дсер үлдв.

Эдн эн күүтрт хонад, мөрдән болн бийсән амраж. авад, маңһдур өрүнднь хәрү һарв. Долан залу Таври- ческ күүтрәр орҗ ирхлә, тенднь цаһачуд бәәҗ. Әрк уулдад, әмт тонад, әвр үзүлҗәсн арвн тавн хазгиг Бу- дснна отряд, гер-гер болһнд, чонмуд кевтәһәр хавсрж. бәрәд; хаж алв.

383

Эн куутрт Илатовскас зулж һарсп әмтн оал/К. Бр зт1\с ирод. отрядтан орулж авхнг эрв. Буденный теднд паһаи хазгудае булаж авсп морд унулв, зер-зев нгв. От­ряд ода херн дорви кун болж осв.

Геитки харцһурсиа хөөн Буденна бәәсн герт нцг-ду- ран алдсн, чнрань, хувц-хунрнь мел улан явр нуси бо- лж одсп, нег кун орж нрэд, эрк алхн, нал деер унж одв. Семен гууж одад, тууг өргәд хәләхлә, таньдг кун болж. медгдв, зуг чнрәнь шаварсн цусар лашата, кень ннлһгд- хш.

— Ваня-.. Долгобоков, — болж Буденный, аш суул- днь, баахн залуг таньв.

Герин эзн күүкд кун Ивана чнрә уһаһад, халун пэ өгсн, баахн залу сергэд, Платовскд болен цуг әәмшгтә, аюлта тоотыг келж өгв.

Долгобоков Иваниг сүүлин дөчн күүнлә тууҗ ирәд, Гун салан өөр хаҗ. Хазгуд бууһан өргәд авлһнла, Иван дегд сүрдхләрн доран унҗ одҗ- Уксн әмтн деернь уна- уна бәәж, түүг дарж,.

Цаһачуд селән тал йовҗ одсиг медәд, серл орсп Иван, тер алгдсн улсин цогц дорас һарад, мөлкә-мөлкә йовҗ Гун салаһар орад,терүгәр гүуһәд, нааран ирж.

Долгобоковин Келвр залусин хоринь буслһв. Тедл хөрн дөрвн күүһән йоста отрядт хүврәһәд, командиртнь Буденный шиидгдәд, дарукднь Баранников суңһгдад, ' эдн Платовскур зөрж һарв.

Станицәс зурһан дуунад бәәсн Бичкн Бурһст гндг салад отрядан зогсаһад, Буденный дәәчнрин өмн инм төр тәвб: цаһачудын харул бәәх хаалһпг эргж. һарад, станичн парвлянур гент дәврәд, түунд харушг бәәх хаз- гудыг шууган угаһар шааҗ хораһад, бәрәнд бәәх әмтиг сулдхад, цаһачудас булаж авсн зер-зевәрн тедниг лубц- лад, төрскн селәһән өшәтнрәс цеврлх. Командирнн зн зура дәәчнрт икәр таасгдв.

— Эн дәврлһнд цань уга саг-сергг, болһамж кергтә, — гиж, Буденный закв. — Күн болһн әмән әрвллго ноо- лдх зөвтә.

Сө харңһу. Ора шидр чацһ салькн көдләд, киптн хур орв. Тсдн Платовскур өөрдв.

Станичн парвляна гертәс, хоорндан холвата, кесг улс түлкәд һарһж. йовна.

— Адһж, өгтн! — гиж мөртә хазг хәәкриә. Шу«»» һар Гун сала тал тууцхатн!

384