— Шидр «Московск цутхлцгин» һардачнр нааран нрцхәв, — гиж, Попов зәңппь

— Тедптн юн улсви? — Глафира Иннокентьевна ге­неральш сүүһәснь авад, алтн дуһута козлдурта нүднү- рнь хәләж пнәмсклв.

— Князь Трубецкой, Милюков, Струве боля талдан чпгн кадетин баргуд, — гиж, Попов, тсднд дургоһан ме- дүлҗ, мөсн дууһар хәрү өгв.

— Поста әәмшгтә чонмуд ирҗ кевтәлмн, — болж Ванифантий Яковлевич эндәснь кслв. — Теднтн эзнә һазрмудас муҗгудт авч өгхмн гнҗ нексн кевтә билә.

— Түүгинь би медҗәхшив, зуг тсдн хаана нолыг хо­ру тогтаһад, алдр князь Михаилд йос өгхмн гпсиь нанд таасгдна. Манд хаана йосн кергтә.

— Уга, зерг Арсинов, манд ода дёерәи Тенгә хазг Гюсан батлх кергтә!

— Мини буру, мини буру, Петр Христофорович, — гиһәд, Акиш хальмгин йосар барун һаран өрчдән ша­хид, толһаһан өкәлһҗ бийән гемшәв. — Манд, генера- лын зергәс....

Умснь халҗ одсн Попов Арсиновин келсиг төртән авл уга, эврәннь ухаһан цааранднь делгв:

—' Генерал Деникин «триумвират» бүрдәх төр тәв- җәнә-

— Тернь юмб? — гиҗ Ванифантий Яковлевич соиьм- св.

— һурвн толһа тәвәд, генерал Алексеевд гражданок залвр, һазадын керг-төр болн мөңгнә халх даалһх, гене­рал Корниловд дәәнә йос атхулх...

— Мана Алексей Максимович яахмб? — болҗ Гла­фира Иннокентьевна сүрдв. — Тер үзг-бүр һазрас зулж ирсн генералмуд мана харсач, мана түшг, мана эцк Алексей Максимовичиг суусн сүүрәснь шахад парһхар бәәвзә?

—■ Калединд Теңгә область залх даалһгдн гижәнә.

«һурвн толһата моһа кениг амрахв» гиж Акиш кел- хәр седчкәд, бийән цаглань һартан авад, прсн кергән дәкнәс давтж генералд медүлв:

— Хәәртә Петр Христофорович, мана станицпн у гатя хазгуд революциони комитет бүрдәж. Дәкәд.тедн оруд му жгу дл а иегдх төр тәвжәнә гино. Манд Чернецовии эс гиж Семилстовин отрядмудыи иегииь илгэси болхлатн... Та эврэи меднэт, бидн урднь хаана цергиг мердэр, хаз-

У

12 Балакаев

353

гудар, тсткдг биләвиди, ода чигн Тецгә правительствд дөң-нөкд болхаси цәнгән иөөшговидн. Зуг манд дср до- рас һарч нрсп дәәсән дархд нөкд болтн?!

— Энрә чидләрн...

Тенд әмтнлә күүнджәси Глафира Иннокентьевна, нег тоолвр генткн ухандпь орад, түүгәп мартад уга дсерән, гспсралас сурхар иааран дошсн мет далвлзҗ ирәд, тач- кнж, пнәһәд, Поповин шовуи өрчд толһаһан дерләд, ик нтклтәһәр келв:

— Мини Петр Христофорович, таниг нег тус күргхи- тн эрҗәнәв: Александр Федорович бас нааран ирсн зәңг- тә. Түүг Лавр Гсоргиевичтә хойраһинь манаһур'дахулад ирхнтн?!. Ха-ха... Урднь иньгүд бәәсн, дәкәд өшәтн бол­ей улс хоорндан яһж, харһхинь хәләхмн бәәж.... Хе, хе, хе... Тиим эсий, Ванифантий?

— Сар-нарн Глафира Иннокентьевна, та оратҗ од- вт, — болж, Попов маасхлзв. — Керенский Корнилов хойр дарунь уснивтршго иньгүд болж, одцхала.

Медәчүд нег-негндән сурврмуд өгәд бәәхлә, гимнази­ст Яковд бас теднә күүндврт,орлцх дурнь күрәд, уусн нег чирк. шампанскас цуснь буслад, толһань эргәд, нү- днь эрәлҗләд, залушгрсан медүлх омг зүүһәд, суусн стул деерән һарч зогсад, чаңһар келв:

— Генеральш зергәс, мини сурврт хәрү өгтн, дарунь хәрү некҗәнәв... 39-гч хазг полк болыневикүдин өмнәс ноолдхасн хәрү хәрж. гпсн үниий?!.

— Яшенька, ю келҗәхмч, — болҗ Глафира Инно­кентьевна генеральш өөрәс көвүнүрн һарч гүүв, зуг пк балвлҗата хормадан оралдад, тушата гүн кевтә, уралан негчн ишкдл кеҗ эс чадхларн, арһан барж, эрв. — Кә- вүм мннь, дәкҗ үг бичә кел?

— Келнәв’ Би бпчкн бишив , би ода гимназнств... Дәкәд 44-гч хазг полк 17-гч советск йовһн полкла ах-дү- үнр болҗ гинә. Тер үнний, генеральш зергәс?

— Танд кен тиигж келвә?! — гиһәд Попов, чашк өр- гнь улм уралан шоваһад, чацһ-чаңһар пшкәд, стул деер зогсҗасн бичкн көвүг тохаһаснь шүүрәд чаңһар атхад, догшар, мөсн дууһар давтж сурв. — Кен ним зәңг тар- хава?

— Би медҗәхшив. — Яша Корольковин эрчмпь дорнь хәрәд, генералын төмр атхцас тохань өвдҗ, чншкад уульв. — һарим бичә хуһлтн?!. Гы-гы...

354

_ Впнифантпй, кевүһән харсж. авхпчн. - и.лч ■ —

йяязжзж. «„»»»..-

т‘»

потмпстр Сластушинскин, гимназист Корольковиг шга бур авч одад, мини хорад хааһад, өрүи күртл хәр\лжә-

— Петр Христофорович, мини көвүг суулһхар, на маг дахудтн, — болҗ аду өскәч байна гсргн, гспералын нрч теврхәр седхлә, тернь хаҗуһарнь дальтрҗ давж. һарад, наадк адъютантасн шүрүтәһәр сурв:

— Штабс-капитан Малыхин, көлгн белнпи?

— Белн, генералын тана зсргәс!

Поповиг эрк алхад һархла, Корольковин өрк-бүл до- тр поста бәәр-бәрлдән эклв, болв Глафира Иннокентье­вна харһцҗ унхла, кесг күүкд түүг дамҗлад, унтдг хо- раһурнь авад орҗ одв. Ванифантий Яковлевич тслсфо- һар эмч дуудв.

Арсинов Корольковинәс һарад, һурвн мөрән эврән тарантастан зүүһәд, әмтн хондг хамгнн сән гср хәәпәд һарв. Болв Әрәсән ар үзгәс, хар керәс кевтә, зулад-иүг- шәд ирҗәх, урднь Корнилов, Деникин, Лукомский, Эр- дели, Краснов эднд церглҗ йовсн офицсрмүд, Шин Кер- мнә цуг гостиницмүдиг, эзнә гермүдиг дүүргәд бәәрлн- хәҗ.

Уланов Бадмиг хама бәәхинь олж, авхар еедхлэ, тү- үг таньдг негчн күн уга болж һарв. Арспнов. арһнь угп. күүнә балһсна уульнцд, эн идән-будан, әср-азд болп анд-шаальг улсар дүүрң балһснас Ик Буурлан орж. зу- лв.

Зууран йовад Акиш санна: «Генерал Понов әвр- тә күн бәәдлтә. Нам бининь тоосн Корольковнн көву хәәрлсн уга. Тер сурв: «Зерг Арсинов, та станнчн ата­ман бәәит?» — ГНҖ. Иоспг һартан авх к<.р^,тә* ^1,1)14 Дакугинов...»

олгакпй Певгәс зовлнта күн ода берк болх иьд? үздг күүһэн алх 6».п. ям.о.а ш.ж.т эмнд

У^га' Апсинов Акншнн хәәрнд күртхер одхларн,

Тиигхд ;_{х гнж} түүно ухана нннгг ута била Хән- иим даалһнр

355

_ИНЬ дуудҗ авад ханжал атхулв, дәкәд зун арслң өгв. ТьФ'*» тер мөцгпнь авхмп бнш бәәҗ...

Акптпн өгсн хапжал Цсвгип һоспа түрәд дацгин дү- пзтә повиа- Кезәдчн бслн. Кедү дәкҗ Окаг шаах эв уч- рад ирсп бийиь. болж өгхш, һар чичрәд, һоснаииь түрә- |1әе тер мөси иртә утхиг татж авч болхш.

Ода Арсинов түүг әәлһәд, шулуһар даалһврим күцә гнһәд шахна. Улм цаарап бәәх дутман Эбгснов Цевгик пүдн ээһәд, Городовиков Ока йосндан харчудт, түүнлә, Цевглә әдл, нүцки улст һартиь йос авч өгхәр бәәхиг күцц медәд, зовлцпь улм гүүдәд йовна.

«Окад келхлә яах», — гих тоолвр орҗ ирчкәд, түүг сүрдәһәд, хәрү цухрад йовж одв.

Тер хоорнд И к Буурлд болҗах йовдл, салькнд эргсн тссрм кевтә, дегд түргн эрвлзв.

Революционн хальмг комитет олн-әмт цуглулад, уга- тя хальмг-хазгуд оруд орс харчудла негдхмн гиж төр иләр тәвб. Арсинов Акишин урдаснь белдсн бәәхтә хаз- гуд, тер хурл деер ик шууга татҗ, цугтаһаснь чаңһар хәәкрлдв:

— Сал тег — хальмгудын һазр-усн!

—■ Орсмудыг мана керг-төрт шидрәхмн бйш!

Бәәхтә хазгуд тооһарн олн болсар, эн төрт харш бо- лад, орс-хальмг ревкоме ниицх төр хооран- саагдв.

Асхнднь хальмг ревком бачм хург кеһәд, бәәрн һаз- рин баячудыг бәрх шиидвр авб-

Эн хургт орлцсн Эбгенов Цевг әәмҗ сурв:

—• Арсинов Акишиг бас бәрҗ суулһхмб?

— Акишиг бәрҗ суулһх биш, хаҗ алх кергтә! — гиж. Баатр Хечинов аралдв.

Баахн көвүнә тер халун, нег мөслсн үгмүд содсад, Городовиков негт байрлад, негт бийән гемшәв. Аду өс- кәч байна күүкнлә өөрхн иньглҗәх "Баатр, бөк цохаи оллһн деер, дурнаннь төлә, Делгрин эцкиг татх гиж. саг- лла, үнәртнь келхлә, харт бәрлә. Ода тер тоолврнь ди- ми болснд Ока ик сергмҗтә болн итклтә сууна.

«О, дәрк, тер андниг бәрәд суулһхнь йнр сән бәәжл — болж Цевг дотран зальврв.

— Манахс, Баатрин келсн зөвтә. Арсиңов Акншнг әмд бәәлһҗ болшго — Городовиков, Хечнновд нтксн учрар, түүнә келсиг дөңнҗ, эргмдк угатя хазгудан ши>’ тҗ хәләв. — Миниһәр болхла, түүг хаж алхмн, «Нег те- мәнә хорһснд мицһн темән хальтрдг» мөн.

356

Эн төр ик шууга татв. Сүүләс Хечинов Лиж үг авб. Лиж Окала эдл ах урядник, бас Георгиевск кирста, дээ- нэ цуг мууг үзсн күи. Түүг бас Городовиковла эдл эмтн күндлнә. Лиж келв:

—Ода шуд цаг түдл уга баячудыг цугтынь бэрад су- улһхмн. Түүнә хөөн тсдниг яах-кеехиг йилһхвидн.

Баячудыг, аду өскәчнриг ик шууган угаһар цугтынь бәрэд суулһчкв. Хальмг ревком дәкнәс фронтовикүдин хург хурав. Эн саамла орсмудла негдх төриг батлад, бү- кл станнцәрн болн өөр шидрк күүтрмүдин олна хурл деер Советин йос зарлх болҗ шиидв.

Арсинов Акишиг зөрц эн хурлд орлцулад, өөрнь ха- рул тәвәд суулһв. Тер, негл бурндгта темән кевтә номһ- рад, хальмг-хазгудын келснлә цугталань зөвшәрәд, тол- һаһан гекәд бәәнә. Түүг мек һарһҗ бәәхинь залус медж бәәнә-

Хургин хөөн Арсиновиг хәрү бәәрнднь хааһад, баг харул тәвб. Өрүн өрлә Эрнҗән гүүҗ ирв. Тер әмсхн бә- әҗ зәңглв: <

— Акиш зулҗ одҗ!

— Хм, элмриг алдад орквидн, — гиҗ Городовиков һундл төрв. — Тер хөөннь олн-әмтнд эрк биш ик аюл үзүлх.

— Харулд бәәсн цуг хазгудыг утхар шааһад алж- алҗ оркцхаҗ.

— Кенә ааль-болх? *

— Бәәхтә хазгудын.

— Тедниг кен һардсн болх?

— Ункановихн... Шонҗ Кубрак хойр!

— Баатрин тускар юн гиҗ санҗанач?

— Альк Баатрин? — болҗ Эрнҗән алң болв.

— Манд һанцхн Баатр бәәнә. Хечинов.

— Наһцх, ю келҗәхмт?! — Эр'нжэн үр көвүһән харт бәрснд икәр һундад, һаслңтаһар келв. — Баатриг эс иткхлә, намаг бас иткдго болҗанат?

— Чи аду өскәчин күүкнлә иньглж бәәхшлмч, — бо- лҗ Городовиков уха туңһаҗ, өрчинь эзлсн тоолвран ил- днь һарһҗ медүлв.

— Миниһәр болхла, хувргудын һар икәр орлцв, — гиҗ Эрнҗән, үүринь харт бәрсн ухаг унтрахар, халу­па р келв-

— Тиим чигн болад бәәхмн.

357

1918 жплин

туула сарин арвн хойр.

'1Һ)С

НИ1 ШКОЗЫП

г ¹ / Ч н1МС11Ь. сән өдрт ‘)ЛЖ НОВХ бәәиә. ³‘I * зер-зсвән зүүһәд ирж: фронтовчк\Д 34

мег, кеер зәрмсинш

>И 'Й 3 д ООК/К,

чашкпн гер гплвкнә.

зәрмешпп. ээмд чинтовк үүрүлһәтл.

Ним ик хурл болҗахиг соцсад, станичн атаман кугинов, мөрән унҗ авад, довтлад йовж. одж. Түуг ха-

маран одсиг псгчи күн мсдхш.

Хамгин түрүн болҗ эн нк станииин хазгуд, ха/.ьм- гуд, оруд мужгуд хамдан цуглрж бәәнә. Никифоров Тят

босҗ үг келв:

— Атамана йосн буурва, — гиҗ тер зарлв. — Ьидн. үүрмүд, эврән залвриг һартан авх зөвтәвидн. Угатя орс- муд, хальмгин харчуд, оруд мужгуд, дәәнәс ирсн салдс- муд ханьцад, эврә Совет бүрдәхмн. Тер — мана, угатьв- рин йосн болх учрта...

Хурл хойр әңгрв- Өмнк кевтән, бәәхтә хазгуд, хальмг өвгд оруд орсмудын, угатя хальмгудын өмнәс босв. Эн хурлд Буринов Мончуда лам бас ирв. Түүнд, урдкза әдл, күн ширә тәвҗ өг.сн уга. Буринов хойр-һурв дәкж үг авад босв, зуг Мончудаг әмтн соңссн уга, шууглдаг хәәкрлдәд, келсн үгмүдинь дарад хайчкв.

Удан зүтклдснә хөөн, Советд орс болн хальмг ревком- ст урднь суңһгдсн улс орв. Орсмудас — Буденнын. Сорокин Дмитрий, Василий ах дү хойр, Никифоров. Сердечный, Кидалов эдн, хальмгудас — Городовиков. Хечинов Баатр, Кулешов, Польшинов, Орһадулов. Эб-

генов эдн.

Станичн Советин ахлачд бочк кедг урн Сорокин Дмитрий суңһгдв, сеглэтрт Лобиков Михаил батлгдв. Никифоров Тит —Улан Партизанск отрядын начальна- кд, Буденный Семен Городовиков Ока хойр түүнә дару кд: исгнь орс салдсмудас бүрдсн мөртә отрядын, наад- кнь угатя хальмг-хазгудас бүрдсн мөртә отрядын коман- дирмүдт шиидгдв. Сердечный Афанасий дээна комиеса- рт батлгден деерэн, цуг отрядмудыг хот-хоолар, зер-ас- вэр тсткх тер даав. Кидалов Дмитрий штабпн началь­ник болв, саннтарн халхиг Сорокин Василийд даалһв

Ноштын ахлач Лобиков Михаил салдс Долгошио* Федор хойр урдиь парвлян бәәсн гсрүр одад, «Стани­чн паролям» гнж, бичэтэ иеринь авч хаяд. «Кодямшчн-

358

рнн, крсстьянмудын, хазгудын болн салдсмудын депу- татприн станичн Совет» гисн нср хадв.

Городовиков Ока Буденный Семен хойр станичн Со- встнн серии ора деср Улан туг хатхв. Тер Улан туг Сал тсегт шин ЙОСИ тогтсиг, шин жирһл ирсиг, шип бээдл эклжэхиг зәцгләд, серүп салькна әрун күчнд олн-эмтиэ зүрк байрлулҗ делсв.

13.

Тең поста туумрт хуврв.

Хаана генералмуд Каледин, Корнилов, Алексеев, Деникин, Попов, Мамонтов, Назаров, Семилетов, Гни- лорыбов эдн, Шин Кермнд үүрән ясад, Советин өмнәс өршәңгү уга ноолда бурдэв. Теднд Украина Центральн Рада, «Өмн Дорд ниицән», Румынь нөкд болв.

һазадын ордудас — Англяс, Америкэс, Францас эл- чнр ирцхәв. Шинкән төрсн социалистическ орн-нутгиг өлгәднь дархар, тедн мөңг чигн, зер-зез чигн эрвлсн уга. Американок банк «Нэйшнл Сити Банк» Калединд тавн зун миңһн доллар, французск правительств зун сай арслң дөң өгв. Петроградт бээсн английск элч Бью­кенен Лондонас суңһуг авб, түүнднь келгдҗәнә: «һарх һаруһаснь бичә әәтн. Та эврән хәләһәд, хазгудт болн украинцнрт кергтә тоот мөңг өг.тн». Әрәсәд бәәсн аме­риканок элч Фрэнсис, Калединд дөң гиҗ, дэәнә зертә- зевтә шишлң поезд йовулв, терүнднь далн нәәмн сани- тарн, нәәмн аца ачдг машид бас ачгдв. Орс-американск гүүлгәнә палатын һардач американец Бари Москвад отрядмуд бүрдәһәд, Калединд нөкцл илгәв. Тең тал американок консул Пуль арвн доладгч җилин бар сарин арвн зурһанд ирәд, французск полковник Гюшелә нег- дәд, кесг дәкҗ Калединлә харһад, 1918-гч җилин туула сарин хөрн хойр күртл тенд бәәв. США нам, Советин йосна өмнәс сөрлһ кеҗәх генералмуд Каледин Дутов хойриг хоорнднь заЛһхин кергт, Ростовас Оренбург күртл төмр хаалһ тосхх төр тәвб.

«Тәрсән —хаддг, өгсән—авдг.» Каледина правитель­ств кедү дүңгәһәр хазгуд дунд өшә тәрдг болвчн, һаза- дын орна империалистнр зөөрән хармлл уга өгдг болв­чн, шин тогтсн, шин төрсн Советин йосн Теңгә хазгудын нүд ээлһв.

Владимир Ленин эн өдрмүдт унтл-кевтл уга кед-

359

лв, тер хазгудын плгәсн элчнрлә күүндәд, Кг.ш-.н-тии Компссармудып Советп» өмн Тецгә хазгудт дөц болх төр тәвәд, типгаи Антонов-Овсеенко ах комаидлгчта л.с- рг повулв. Эн цсрг арвн доладгч жили» бар сарин .чө- рәдин алднд Тепгә области» мсжәд күрәд, һурв әцгрзд дәврлһ эклв: Рудольф Сиверс Горловк - Никитояк тал, Юрин Саблин Луганск - Рудаково — Дсбальие- во тал, Георгии Петров — Миллерово тал. «Куч-кэлст хазгудын зев харсгч отряды»» нлгасн, Дмитрии Рябы- шевпн һардврта, зу һар а гита тор м уд Тснгэ хазгуд дуид Советин йоспа тускар цәәлһвр кеһәд, буурх өрк- дотра- си гишц, теднд «Цуг күч-көлсч хазгудур» кесн Ленина дуудврин утхиг зүркнднь күргҗ медүләд, ТСН7К йовсч хаалһинь чикләд, хазг полке советин полксла ах-дүүнр болдгар кев.

1918-гч җилин туула сарин доланд Воронеж балһс- нд Теңгә областйн көддмшчнрин, салдсмудын, хазгу­дын болн крестьянмудын Советмүдин хург көдлмшән эклв- Тер өдр Аһщ балһснд Теңгә хазгудын болн крес­тьянмудын депутатнрин хург бас болв. Эн хойр хургнн делегатмуд туула сарин аренд Каменск станицүр ирәд, энд школын терт болҗасн күч-көлсч хазгудын хургла негдәд, Цергә революционн хазг комитет бурдәв. Ахла- чднь һучй негтә подхорунжий Федор Подтелков, сегләт- ртнь хөрн һурвта прапорщик Михаил Кривошлыков суңһгдцхав.

Күч-келсәрн бәәдг хазгуд Каледина өмнәс өршәнгү уга ноолда кех шиидвр авб, тер шиидврин ашт хазг полке, зуунмуд Каледина генералмудын, офпцермүдиа заквр күцәдгән уурв. Ростов болн Таганрог харсжаен, тенд сөрлһ болн буцлһ татсн көдлмшчнриг арвадар, зу- уһадар барж, суулһад, үүл-үүср угаһар әвр үзүләд. ай' ваһад, цааҗлад, хаҗ алад көл-көдлгҗәсн Доброволь- ческ әәрм, Антонов-Овсеенкоһин командлгчта церг Дон- басиг сулдхад, эн балһсдур дәврл1һ эклхлә, цагнь бо- лад ирсиг медәд, генерал Алексеев Киевүр бпчг пзга* һәд, французмудыг дөн, болтн, чехословацк корнусни дивизь Теңгүр илгәтн гиж уульж сурв.

Тендәс дөң эс ирхлә, Добровольчеек эәрм Кубань тал цухрх шиидвр авад, түүнәинь тускар Каледннд зашли. Советин шиикән төрсн республики^ һааадын орд\ дыи дөнгәр болн теңгә хазгудын күчәр хамх цокхар нег мөслсн генерал Каледин, туула сарин хөрн ииснд

360

рәннь правительство!! цуглулад, тср хурл деер зарлв: «Мана ксргт өңгәлт уга. Әмтп маниг дөцнх биш, нам цань уга дурго... Цсргә атаман гисн цолан бийәсн авч хаяд, эн үүләсн бууҗапав». Генерал Каледин тер өдрән бнпәи хаж. үкв.

Советин йосна өшәтнр түүнә хөөи чпгн Советин йос- на әмнәс сөрлһ кехән уурулен уга: цергә атаманд ге­нерал Назаровиг, походи атаманд генерал Поповиг суң- һцхав. Лу сарин хөрн негнд сөөһин харңһу ол'злад, дәв- рлһ кссн хотнасн зулҗ Гювх чонмуд кевтә, Доброволь- ческ әәрм тавн миңһн күүтә, нәәмн товта бултж, Росто- вас цухрв. Шин Кермн балһснас походи атаман Попов мнцһн тавн зун күүтә мөртә цергән дахулад, тавн то- ван, дөч һар пулеметан чирәд, бас сөөһәр зулв.

Тедн Ольгинск станицд, Тең һолын зүн көвәд хурад, цааранднь яах-кеехән йилһхәр,. селвлцә бүрдәв. Дени­кин, Корнилов, Алексеев эдн Кубань тал һархмн, Попов, Богаевский, Семилетов, Гнилорыбов эдн — Сал теегәр һархмн гиҗ зүтклдв-

— Бидн ода хойр әңгрх зөв угавидн, — гиҗ генерал Корнилов эврәһән келнә. — Нет нудрмд тохрад, Куба­ни хазгудыг, уулын әмтиг босхх кергтә.

— Сал тег гисиг юуһинь медҗәнт, Лавр Георгиевич? — болҗ походн атаман Попов сурна. — Тенд кесг миң- һәд мөртә аду өскәчнр бәәнә.

— Мөрәр большевикүдиг диилҗ чадх арһ бәәхлә, тиигән йовҗ болхмн билә, зуг манд зөргтә, өршәңгү уга, буудан мергн, чашкдан һавшун, ханҗалар шаахдан сүр- дшго улс кергтә, — гиҗ генерал Алексеев Корниловиг дөцннә. — Тиим улс зуг Кавказд бәәнә!

— Дәкәд «Өмн Деед ниицәнә» цутхлң ВладикавКазд бәәхиг бас мартхмн биш, — болж, генерал Деникин са­на орулна.

— Тадна зергүд, Сал теегт һанцхн мөрд биш, зөрг’ тә болн итклтә хазгуд чигн бәәнә, — гиҗ Попов цәәлһ- нә.

Эдн үгдән багтлго, эн төрән хооран сааһад, маңһду- ртнь негнднь һарһх болцхав.

Сөөни өрәл давж. одсн нагла штабс-капитан Малы- хин походн атаманиг серүлв.

— Петр Христофорович, танур одак ирж, йовна, — гиж. адъютант зәңглв.

— Одак гисн кемб? — болж, Попов, сахл мет ңигт

361

күмсгтэ нүдән нухад, цаг бпш нагла бпйинь серүлсид уурлад, алтн дуһута козлдуран орнаниь өөрк тумбочк деер илж хәәв. Походи атаман козлдур уга. болхларн, бийән зср-зсв угала әдл тоолна.

—• Корольковнпд танла таньлдсн хальмг.

— Арсинов болвза?

— Э, мөн, мен, генерал тана зсргәс, — гиж штабс- капнтан Малыхин, Поповин уханд бахтж, тер байран дарҗ эе чадад, өргмжтәһәр кслв. — Петр Христофоро­вич, би тана сарул толһаһар дацгин өврмж кснәв.

— Дуудтн, — болҗ походи атаман закв.

Үнтә үчнь мел бальчгт лашгдсн, ноосн дотрта үкрин арен һоснь түрәцәһән мокнла зуурлдсн, тажрхз сахлиь, нарн мет, төгрг чирәһинь зуталһҗ урһсн, дань уга ко­шен Арсинов, генерал Поповин бәәсн өрәһүр орж ирэд. үрлһн угаһар эврән стулд сууһад, әмсхҗ, кинь давхиҗ келв:

— Петр Христофорович, таниг хәәһәд, Шин Керм кү- рәд, тенд болыпевикүдин бандитнрйн һарла харһн ал- дув-..

— Штабс-капитан, шулуһар самовар тәвтн, — гиж походи атаман закв.

— Мана медәтә хальмг-хазгуд намаг танур илгәвә. Тедн Советин йосна өмнәс үктлән ноолдхдап белн! — болҗ Арсинов, медәтә хальмг-хазгудас тиим даалһвр авх биш, долан-арвн хонгтан харһсн тоотаснь бултад, әрән гиҗ Теңгә хотл балһснур күрхләнь, Шнн Кермнд советск цергүд Саблин, Медведев, Петров эднә һардвр- та, ар үзгәснь дәврәд орҗ ирсн болҗ һарв.

— Хәәртә Акиш...

— Сернигович.

-г Акиш Сернигович, тана, мана ухан ирлцжәнә. — гиҗ генерал Попов⁷ байрлв. — Тер алг керәс Кубанцтал һархмн гил^днә.

— Юн алг керәс? — болж Арсинов сүрдв.

— Генералмуд Корнилов, Алексеев, Деникин..

— Уга, Петр Христофорович, тадна чидлэн хурах бээрн — мана Сал тег! — гиж, Акиш хэокрв — Биди, аду өскәчнр, таниг мөрдәр чигн теткнэвидн, зер-зевар чигн лубцлнавидн, зөргтә дәәчнр чигн өгнәиидп, Зуг ма­нит Советин йосиас харсти?!.

Өрүнднь походи атаман Попов, генералмуд Корни­лов, Алексеев, Деникин эднәс салад, мицһн тавн зун

362

хазгудан мөрнднь морду •'■ад. тавн тован кесг мөрдәр татулад, дөчәд һар нулемстмудан тачанке деер ачад, до- рд үзг хәләж һарв.

Добровольчсск әәрм Кубань тал йовад, тенд чидлән агсад, уулын улспн дөид нәәләд, өмн үзгүр темив.

Генерал Попов аду өскәч Корольков Ванифантийин үвлзңд зогсад, тендәС дәәнә һардвр кех болжэна.

Советпн Гюсн тогтсн станице тал дәврхпн төлә, тү- рүләд Сал теегт бәәсп иуг хазгудыг босхад, теднпг нег- дүлх кергтә.

Байн хазгудын болн хувргудын дөцгәр халһнас зулж гетлсн Арсинов Акиш походн атаманд иткүлж келнә:

— Генерал, тана зергәс, би цуг Сал теегин хазг ха- льмгудыг босхнав, теднәс хальмг полке бүрдәнәв, боль- шевикүдин өмнәс өршәңгү уга ноолда кенәв.

Генерал Поповд ним улс кергтә. Ольгинск станинд энүнлә өр цәәтл күүндәд, түүнд нәәлсн учрар, мадһдур- тнь Алексеев, Корнилов, Деникин эднлә зүтклдж, халу- нар келлә:

— Сал теегәс өлзәтә һазр берк’ Миңһәд зөргтә хаз- гуд! Аду өскәчнрин зун миңһәд тохмта мөрд! Түүнәс даву юн чидл кергтә!

Арсинов, генерал Гнилсгрыбовин дөңтә, Чокинов Лав- рен мөрчтә Шар-Булгар орҗ ирв. Тер, эн селәнә хәрү ирсн баячудыг мөрдтнь суулһад, эргмдк күүтрмүдүр йовулад, медәтә хазтудур дуудвр тальвв. Багшнр, гелң- гүд өдр сө уга мөргүл кев, олн дунд «улана йосн» му йортаг, тер йос дөңнҗәх «шулмс» ямаран килнц һарһ- җахиг цәәлһв.

Цаһан офицермүд, цаһан хазгуд станицмүдәр, күүтр- мүдәр цаас тархаһад, Советин йосн Пиитрт, Москвад, Шин Кермн балһснд хамх цокгдв гиҗ әмт әәлһв. Түүг итксн хазг-хальмгудын зәрмснь генерал Поповин цергт орж өгв.

Түүнә өмнәс сөрлт кех кергтә болв. Городовикоз Ока эн төриг станичн Советин өмн тәвб. Күүндвр ик кү- нд болн догшн болв. Станичн Советин зәрм чледүд, ха- зг-хальмгудыг төрүц иткәд керг уга гинә.

— Цуг хальмгуд — хазгуд биш, цуг хазгуд — бәәх- тә биш, — гиҗ Городовиков халунар келнә,

— Бидн хазгудыг һартасн алдх зөв угавндн, — бо-

363

лҗ Буденный Окаг дөнннә. — Тедн дунд цәәлһврин ко­дл мш сәәнәр кех кергтә-

— һанцхн эндк хазгуд дунд биш, тенд, цаһачудын һарт орсн хазгудт бас цәәлһврин көдлмш кехмн, — гнж Городовиков келҗәнә. — Миниһәр болхла, Половин цергүр эврәннь улсан йовулхмн. Тедн цаһан хаз/уд дш- расн өмкрдгәр көдлх зөвтә.

— Кеннг йовулнач? — болж Никифоров Окаһур шир- тнә.

— Эврә сән дурар йовх улс кергтә, — гиж Городови­ков нсг мөслж шииднә. — Мана зөвтә кергин төла ха- мгин түрүн би йовнав!

— Уга, чамаг бидн тиигән йовулҗ чадшговидн. — Буденный, яһсн сән болх гисн кевтә, сахлан имрж кс.1- нә.

— Намаг йовултн! — болҗ тендәс Хечинов Баатр босв.

— Би бас зөвтәв! — гиҗ Кулешов Эрнҗән келз.

— Баатр Эрнҗән хойр итклтә көвүд, — болҗ Хечи­нов Лиҗ зөвшәрнә. — Тедниг юм алдх гиҗ би басҗах- шив, зуг баһчуд дунд нег бод гисн медәтә күн йовхла нәәлтә болх билә.

— Тиим кениг йовулнач? — гиһәд станичн Советин ахлач Сорокин, тедүкнд суусн Цевг тал хәлэяә. — Мн- ниһәр болхла, Эбгеновиг йовулх кергтә.

— Уга, би әәҗәнәв. — Цевг дегд әәмхләрн, хойр һа- ран дегц сажна-

— Би йовнав, — гиҗ Хечинов Лиж, дааврга шиидвр авб.

Станичн Совет болн Улан гвардь зөвшәрәд, Хечннов Лиҗ, Хечинов Баатр, Кулешов Эрнҗән һурвиг, цаһан хазгуд дунд Советин йосна. учр-утх цәәлһәд, тедниг эв- рәхс талан унһах көдлмш кехд, генерал Половин иер- гт мордх зөвшәл өгв.

—Үүрмүд, бийән йир саглҗ йовтн, — гиҗ Городови­ков тедниг батлв. — Тадниг станичн Советин член бэа- сиг меддг мөн. Иткүлхин төлә, офицермүдин емн худл келтн.

Баатр асхнднь бичкн дү күүкәи дахулад, Арсинонин чолун герүр ирв. Гертән бичәд бел кесн бнчгән дүүһнннь һарт атхулад, батын төлә, дәкәд нег давтҗ келв:

— Энгүш, зуг Делгрпн һарт бәрүләд өг. Нань *<:нд чигн бичә үзүл, сәний?

364

— Сән, — болҗ Эңгүш толһаһан гекв. - Эгч Делгр уга болхла яахви?

- Яһла гиһәд сур.

Дү күүкндән өндр модп хашаи үүд секҗ өгәд. пурһ- наснь түлкәд уралан орулхла, цааһасиь барг похас һа.ь зүрҗ хуцв.

— Баава’ — гпж. хәәкрәд, Эцгүт хәрү ырпд гүүхлл, цалһаснь нег күн гсрин кпрлцә дсер һарч ирәд, чацһзр сурв:

— Кембчп?

— Бив, Эңгүшв. Нанд эгч Делгр кергтә.

— Тииклә нааран ор.

— Тана нохас. •.

— Бичә ә.

Баатр иньгиннь ду таняд, махмуднь менрж одв. Эдн сүүлнн цагин эргцд цүүгәтә бәәнә.

Делгр, революционн комитет эцкинь, Унканов ах- дүүнрлә хамднь бәрҗ суулһсиг соцсад, ичр-һутран мар- тҗ, шуд Хечиновин маштг шавр герүр гүүҗ ирлә.

— Баатр, чамас сурҗанав: мини эцкиг сулдххд нөкд бол? — гиҗ күүкн усн-цасн уульв. — Намаг кү кесн күн— панцхн эцкм. Аав чигн, баав чигн, ахм чигн эцк- ләм әдл эңкр биш.

— Делгр, чи намаг чикәр мед. Акиш Сернигович Советин йосна өмнәс сөрлһ кеһәд, медәтә хазгудас церг бүрдәж, — болҗ Хечинов төвшүнәр цәәлһв.—Энчн хон- рин негн: маниГ тедн алх, эс гиҗ бидн тсдниг...

— Тадн, тегәд, эцким алхар бәәнт?! — гиж күүкн сүрдв. — Уга, уга-.. тииклә чи ман хойрин хаалһ ирл- цҗ бәәхш...

Делгр Хечиновин гертәс гүүҗ һарнав гиһәд^, маштг деерк эркнднь маңнаһан цокад, толһань өвдснәе яхлснь, аль соңссн һашута догшн зәңгәс яхлснь медгдл уга, эң- сн яхлад, уульн түңшәд гүүһәд йовҗ одв.

Маңһдуртнь Арсинов, Унканов Шонж, Кубрак ах дү хойр, дәкәд өөрнь бәәсн, Советин йос зарлхд харш бо щ- хасн цөөкн медәтә хазгуд — цуһар зулж. одсн, тедниг хәрүлҗәсн улан гвардейцнр шааһад алгдсн бодж. һарв.

Хечиновин тал Делгр сөөһәр ирен зәцг жнркләд һар- хла, хальмг ревкомин чледүд түүнд Баатриг харт бәрв. Болв көвүнә хөвәр, маңһдур сөөднь нег күн ирод 1 оро- довиковин терзиг арһул цокв.

Шаһахла, өмнәснь хачкх гпҗ Ока саглад, үүдән аяр-

365

хп са п впптовкан авад, гертәсн һарад, хашан үүдор гетүчәр хәләхлә. терзппнь тус пег бичкн көвүн зогсҗа-

^Н1 Эн, наар. гиж Ока көвүг дуудв.

1\өвүн күүнәс бултси кевтә, герии, хашаи зрела шах- лдад. үүдәр адһж орв.

- Лак\ ах, мапахс... таннг, дәкәд Казикиг... алхар бәәнә - болж бичкн көвүн уульв.

-- Казпк гпсичи ксмб? Эврән бийчн кснә көвумч? — I ородоввков туула сарин харцһуд көвүг таньл уга, тү\- вәе мөшкж сурв-

Ңазпк гиен .мини ах. «Би Унканов оамблин көвү-

М о.

— Шопжнп ДҮ болвзач?

— Шонжпн дү —Кубрак, Кубракин дү — Казик, Калинин дү — бив, Малушв, — гпж бичкн көвүн уульн бәәж цәәлһв.

Чп күүнд үзгдлго хама бәәдвчи?

— Хурлд. Би — манҗв.

— Нс, тииклә, манаһур орий- Цугтынь даран-даран- днь цәәлһәд нанд келҗ өг, — болҗ Городовиков бичкн көвүг герүрн үрв.

— Уга, нанд танаһур ордг цол уга, — гиҗ Малуш адһж келв. — Арсинов эдниг Шарап-гелң толһалж. су- лдхв. Тсдн хурлур ирчкәд, тенд ик күүндвр кевә: таниг нет күн ханж.алар шааҗ алх зөвтә гинә, мана Казикпг Шонж Кубрак хойр мөрнә сүүләс чирәд алхмн гинә.

— Малуш, кукн, Казикиг алх гйҗ бичә сүрд. Керә керәннь нүд чоңкдмн биш, уурлад тингҗәнә, — болж Ока хурлын манжиг төвкнүлв. — Намаг, тегәд, кси алх­мн гинә?

— Тана улс. Эврәнти улс. Нерннь кслсн уга, - гнж Малуш үнн седклән кслв. — Не, Ааку ах, би йовнав, бслтад һарч ирләв. Мана Казик таниг әвртә күндлнә, би Казикдән әвртә дурДав-

Городовиков хавтхан уудлад, йоралднь бәәсн шааль- гасн көвүнд өгхләнь, Малуш халунар келв:

■ — Лаку ах, нанд шац керго. Бн удлго хурлас зулхар ссджәнәв.

— Юигад?

- Мел мск-тах, хулха-худл... Дәкәд...

Малуш «дәкәд» юуһннь кслл уга гүүһәд новҗ одв. Окан ээмәс кү.цд аца авч хайснла әдл, гиигн болв, сед-

366

кип» тәвкпв. Цуг медрләп, чндлон, ухаһан пел уга келл- хэх Баатрнг, Арснповин күүкн Делгрос келтэ, карт бор- но гиен, һанцхп Городовиковд биш, наадк улстнь чигя һүңдлта било. 3\т тер, Малушия келен, намаг ханжа- лар'шааж алх даалһврта мана, эврә күи гиен -кеи бол- хв?

Хурла манжин келенэе Окан емп бас пег нуувч сек- гдв: Советик йоснас көлтә байн хазгуд нам ах-дүүһән алхасн ях гишго бәәдлтә. Станичн Совет бүрдәхд Ун ка­ков Казак, наадк угатя хазгудла хамдан, харчудын тер 'йосна төлә һаран өрглә. Түүг Городовиков әмнәннь арһ хгәһәд тиигжәнә гиж санла — тсрнь дими болҗ һарча- на. Казикиг һартасн алдхмн бпш-

Ревкомпн харт бәрлһн Баатрас хөөһдг болвчн, Дел- гр тер хойрин хоорнд, һазр шуурад ик заг һарсн мет, үрдк иньгллтнь, харһлтнь, нсг-негнүрн телчҗ гүүдгнь унтрад хуурв. Болен йовдлыг цәәлһхәр көвүн иньгән косг дәкҗ дуудв, зуг нег мөслсн заңта Делгр түүнә сед- вәриг хувацсн уга. Тегәд, арһ юундв гихлэрн. Хечинов эндр түүнд бичв: «Би үклин һазрур йовҗанав. Салхиннь емн зүсичн үзх зөв хәәрл».

Эңгүшиг Арсиновин сиилвртә модн чарлагта, улан чолун герүр орсна ард Баатрт зүсн-зүүл тоолвр орна. Нег халхарнь, Делгр түүнә ухан-еедкл мсдәт, керг-тө- ринь угтад, хол Итальд бичгдсн «Нарни- балһсн» гидг дегтр әгв, талдан халхарнь, түрүн сөрлһн харһхла. һар- һсн цусан, нег ясан харсад, нам түүнлә харһхар седҗә- хш. Хечинов урднь олн дегтр, ~зүсы-зүүл журнал, газет соньмсҗ умшдг билә, болв ипм учр-утхта дегтр харһад уга билә... Кампанелла, Кампанелла... «Нарни балһ- сн», «Нарни балһсн»... Баатр эврәннь «Нарни балһс» тосхад, тер балһсндан оля-әмтиг, Делгриг бапртаһар, ки- шгтәһәр, сулдхвртаһар бәәлһх әрүн күслтә...

Өндр модн хашан үүдн гснткн чаңһар тачкнж еекг- дәд,лааһас Дслгр гүүһәд һарч ирәд, цуг ө-һундлан мар- тж, эңкр иньгиннь күзү теврж кипев.

— Сәәхн иным, хам арап йовжанач?

— Поповип цергт күчәр авчана, — гнж Хечинов ху- дл келв.

— О, тәвсн хөвм! Түүнд ъшпи эцк пөкд болжана. Чамаг үзхлә, толһаһичн юмна түрүнд чавчж хайх, — болҗ күүкн уульв. — Тпнгж нанд андһар тәвлә.

— Походн атаманд күн болһн алтнас үнтә, өңгәр

367

мшш толйа чавчулппо, - гнж, Баатр инэв.

- - Хәәртәм, чи панд икәр өөлвчи?

— Уга. эцкәп харсхар ссдси — чипи зөв. Зуг би ча-

-- Түүпә тускар бпчә кел’ — гиһәд Делгр иньгяннь ам бәрв - Баатр, тодлад авчк: орчлц дола д.жж хольв- рдг болвчн, бп чамаһаи кснәсчн сольшгов.

— Бп бас.

Хойр ппыии саллһн дегд һашута болв, тедн хөөннь нег-негәп үзшго кевтә, дәкн-дәкн тсврлднә.

Станичн Советпн шиидврәр Буденный Семен, Городо­виков Ока, Кидалов Дмитрий, Сердечный Афанасий, Сорокин Василий эдн өөр шидрин станице, күүтрмүд эргәд, олн дунд цәәлһврин көдлмш кенэ. Сердечный Афанасий, ревкомпн член болен деерэн, Партизанск от- рядын хот-хоолар болн зер-зевэр теткврин начальник болсар, ним йовдлан олзтаһар олзлна: баячудын хаяд зулен тоотыг хураж, а хул ж. авна.

Арвн йисдгч зун җил ин өрәләС авн Сал теегүр Әрә- сән талдан һазрмудас нааран орс мужгуд икәр нүүж ирсн учрар, станице, селәд, күүтрмүд холю: орсмуд чи- гн, хальмгуд чигн семрәд бәәнә. Тиим станицд, сслэ- нд, күүтрт хойр келәр цәәлһврин көдлмш кех кергтэ, тегэд Семен Ока хойр нег һазр йовна.

— Эх, Семен, эн андн цаһачудыг хамх цокчкад, нт маг ю күиәхәр бәәхиг мсджәнчи! —гиҗ Городовиков инәж сурна.

— Меднә, — болж Буденный хәрү өгнә. Делкән революц кехәр седжәнәч.

— Уга, эндүржәиәч! — гичкәд, Ока үүрән наадлна.— М}’ медлгч. бәәжч. Сурһуль дасх күслтәв.

— Дөч күрчкәдий?

Гснткн бууһин дун соңсгдв. Хойр үр энд-тендән хә- ләв. Зөвәр уужмд бәәсн сер дсерәс нег мөртә күн ДОВТ’ лад, Гүн салаһур орж йовна. Ардаснь мөрто һурвн хазг көэлдн хаж йовна.

Буденный Городовиков хойр дегц мөрдән шавдв, һур- вн хазгиг керчж гүүлгәд, ээмдк впнтовксан суһлҗ анад, тосад хав. Өмн йовси нег хазгнь тоцһрцглад тусхла, ар- дк хойрнь хәрү һарад зулв. Ирхлә, өрчәрнь сумн орад ■һарсн хазг нурһн дсерән кевтнә. Мөрнь шүрүндэн гүүж

368