гив. Түүнәснь әәһәд, дү күүкм зааҗ өглә гиһәд келчкүв. Не, тер дү күүкнчнь маңһдур маиад һаза чигн биш, герт чигн биш ирҗ суутха гиҗ кел гив, — гиҗ дү күүкндән цәәлһнә.

Маңһдуртнь дү күүкнь хаанад ирәд, герин иргвчинь секәд, иргвч терм хойрин хоорнд орад сууна.

— Күүкн, күүкн, яһҗ йовнач? — гиҗ хан сурна.

— Хан, хан, та намаг герт чигн биш, һаза чигн биш ирҗ суутха гнсн билт. Тегәд ирҗ сууҗанав, — гиҗ хаанд хәрү өгв.

Күүкиг ухатаһинь медәд, хан бийдән дорнь өргәлв. Нег дәкҗ ма- на хотнд, нег хусрң гүүтә күн ирәд, тергнәс мөрән уйчкад, герт орҗ ирәд, хот ууһад һархла, хумха тергн хусрң гүн хойрин хоорнд нег үк- сн унһн кевтдг болҗана.

Унһиг мөрнә эзн авхар седхлә, хумха тергнә эзн мини унһн гинә. Тер хойр, хумха тергнәс унһн һардув, хусрң гүүнәс унһн һардув гил- дәд зүтклдәд бәәнә.

Тер хойриг ноолда бәәтл хан ирәд, эврәннь хотна хумха тергнә эзнд унһиг авад өгчкнә.

Хусрң гүүтә күн һундад, хойр-һурвн хонгт эргәд бәәһәд бәәнә.

Нег дәкҗ хаанад ирхлә, хатнь һанцарн бәәдг болна.

— Залу, залу, яһад эргәд бәәнәт? — гиҗ хатн сурна.

— Унһндан һундад бәәһәд бәәнәв, — гиҗ залу келнә.

— Хааг ирхәс өмн һартн. Хан орҗ ирхлә дахад орҗ ирәд:

— Хан, нег арчм утц хәәрлтн, — гитн. Тиигхләтн хан утцар к> ке- нәч гих. Тиигхләнь: — Хүүрә һазрт гөлм татнав, — гитн. — Хүүрә һазрт гөлм татдв? — гиһәд хан керлдх. Тиигхләнь. — Хумха моднас унһн һардув, — гиҗ келәд, һарад одтн, — гиҗ хатн залуд зааҗ өгнә. — Кен келв гихлә, — күн келҗ өгсн уга гитн.

Хатна үг соңсад, залу һарч одна.

Хааг орҗ ирәд суухла, залу орҗ ирәд: — Хан, хан, нег арчм утц хәәрлтн? — гиҗ сурна.

— Утцар ю кенәч? — гиҗ хан сурна.

— Хүүрә һазрт гөлм татнав, — гив.

— Хүүрә һазрт гөлм татдв? — гиһәд хан керлднә.

Тиигхләнь залу: — Хумха моднас унһн һардв? — гиҗ келәд^һа- рад одна.

Залуг дуудҗ авад: — Чамд кен зааҗ өгв? — гинә.

— Күн зааҗ өгсн уга, — гинә.

Залуг гөрдхләнь: — Хәәчлә харһулнав, — гинә.

Залу хәәчәс әәһәд: — Хатнтн келҗ өглә, — гиһәд келчкнә. Тии- гәд залу унһан авна.

Дарунь хан хатндан уурлад, хәрүлхәр седнә.

— Не, чи хәр. Эн гер дотркас юунд дуртавч, дуртаһан авад хәр,— гиҗ хатндан келнә.

5 Калмыцкиө сказки

129

Хәрх хатан хан нәәрлүлнә...

Хәрх хатн, хааг җе гиҗ согтаһад, сөөни өрәл дүңгә деер тәвҗ авад һарна.

Өр цәәхлә хан шүүгдәд, хәрү өргәлнә.

Хан хатн хойр хәрү гер-малдан ирәд, җирһәд бәәҗ.

цагт

сөнәк ГИДГ МЕКЧ КҮН

езәнә бәәҗ. Сөнәк гидг нег күн һазр хаһлад, боднцг тәрәд, гесән теҗәдг бәәҗ.

Хаврин түрүнлә, сарин сарулын сө дахҗ хамг теегт бәәдг аңгуд бас байрлцхав. Эдн үвлин зудас менд һарсндан байрлад, цецгәлҗ һарсн хамг бүчр заагур цев-цев ишкәд йовна. Тер дотр нег арат, сүүләрн наадад альвлҗ бәәһәд, көлдән ик шарлҗ орулчкад, Сөнәкән тәрҗәсн һазрин өөр ирәд, арһнь тасрад, көшәд унв: — Тәрә тәрхәр хаһлҗасн һазрм,

һартм бәәсн малла әдл, юн урһна гилч, — гиһәд Сөнәкә нөөртән сан- снд, зүүднднь орад хонна. Тиигҗәһәд өрүн өрлә, богшурһан җирглһн- лә сернә.

Тиигәд босад, өөрән бәәсн һосна толһаһар кесн му хатсн хар баш- мган өмсҗ авад һарв. Үүднә барун бийд герин бүст хавчулһата хар модн иштә халаһар кесн күрзән ээмдҗ авад, хаһлсн һазриннь өөр күрәд ирнә. Өмннь хамхулыи бәәдлтә, шар өңгтә нег юмн тедүкнд кевтснь, өрлә боссн, сергәд уга Сөнәкән нөөрмү хойр нүднд үзгдв.

Сөнәк өөрдәд, өөрнь күрәд ирв, тернь үксн арат болҗ медгдв. Тер кевтән хәләһәд зогсҗатлнь әмсхсн болҗ медгдв. «Яһҗах юмн болв», — гиһәд эргәд хәләхлә, өмн хойр көлиннь салад ик хар шарлҗн шаагдж одсн бәәҗ.

Керсү ярвгч аңгин хойр хар нүднь үг келн гисн болад, зуг келдг арһ уга болад, ду һарл уга бәәһәд бәәнә.

Сөнәкә му үзн гиҗ өршәңгү седклтә болсн төләдән аратын көлднь бәәсн шарлҗиг авад хайчкна. Сөнәкә аратыг дөрвн көлинь күләд, өөрән оркчкад, һазран хаһлад, ик олн тоолвр тоолад бәәнә. Баячудас икәр хальшрсн-цөкрсн Сөнәкә эднә әмнд яһҗ күрдмб гиһәд санад, олн зүсн юм тоолад, һазрларн күүндәд бәәнә.

Тиигж бәәтлнь илҗрсн ик байн ах-дү һурвн, адуһан хәрүлн, аң аңһучлж йовад, һазр хаһлҗасн Сөнәклә харһв. ,

Сенәк ю бис келәд күүндж бәәһәд, аратан хәләчкәд, эдниг яһж меклсә гиж санад, келсн үгинь йовулад, — э-э! — гиһәд бәәнә.

Тиигжәтл негнь: — Сөнәкә, эн шурган хулднч? — гиҗ сурв.

— Яһжах улсвт, күүнә һанцхн гесән теҗәҗәх шургт нүд узәд бә- ах. Энтн һазам малм болад, һартм үрм болад бәәснь эн, — гив.

— Ода юңгад күлвч? — гиҗ сурснд, Сөнәк: — Аңгудыг бәрәд, ха-

131

лунд үрж одад бәәнә, тегәд өдртнь күлчкәд бәәнәв, — гиҗ хәрү өгв. Ах-дү һурвн манд хулдчк гиһәд ээрв.

— Унаһин нег мөрнәс өгнәв, — гиҗ Сөнәк келв. — Не, автн, — гиһәд бичкн дүнь бууһад, мөрән Сөнәкд унулна. — Тадн эн шургиг медҗ автн, даң көтләд йовтн, зуг аң боссн цагт тәвтн, — гиҗ Сөнәк келв.

— Не, — гнһәд, бнчкн дүүһән сундлҗ авад, шурган көтлж авад һарв. Сөнәк арднь хөөннь меклвч гиһәд ирсн цагт ю келхән санад, үлднә. Ах-дү һурвн адундан ирәд, дүүдән нег мөр бәрж өгәд, хәрҗ йовхлань, нег туула босна. Сөнәк хулдхларн: — Энүг көөлдсн цагтнь бичә ардаснь дахтн, эн бийнь танд авч ирх, — гиҗ келсн бә- әҗ. Тер учр деерәс авн эдн шурган түкрәд тәвчкәд, ардаснь үрвәд йовад, эрг деер һарад хәләхлә: шургчн уга, туулачн уга. Зөвәр кү- ләжәһәд, хәрәд күрч ирнә.

— Шургмдн туулаһан авад хәрҗ одсн болх, — гиһәд, ах-дү һурвн күүндәд хонна. Тедн ирхлә яһс гиһәд, Сөнәк арһ-мек санад бәәнә.

Тиигҗәһәд, Сөнәк хар модар шаавр кеҗ авад, үүдн хоорндан нүк малтад, боорцг кеһәд, цә чанад, бортхта әрк тәвәд дүрчкнә. Шаав- ран авад деер тәвчкнә. Тиигҗәтл, ах-дү һурвн ирәд, һаза мөрән сөөч- кәд, орҗ ирәд, барун бийәрнь зергләд сууцхана.

— Сөнәк, менд бәнт? — гиҗ сурчкад, һанзинь авад, тәмк нерҗ өгв. — Сөнәк, өцклдүрк чамас авсн шургиг туула босхла түкрәд тәв- чкләвидн, дәкҗ хәрҗ ирсн уга, күләҗәһәд эс ирхләнь, герүрн хәрж одснд санад ирүвидн, — гиҗ ах-дү һурвн келчкәд, — үүнд ирсн угай? —гиҗ сурв. Тиигхләнь Сөнәкә: — Я, хәәрн шургм, таниг тәәләд тәв- тл, туула ууҗад йовҗ одсн, тегәд шургиг күцтл нүкнд орсн аң бәрҗ дассн ноха ардаснь дахн орад бүтәд үкҗ одсн, — гиҗ келв.

— Тер юңгад гихлә, нег дәкҗ би бас цаста цагт тиигәд тәвчкәд, ар- даснь мөрәрнь мөрдәд күрч ирхлә, аң нүкнд орҗ одсн бәәҗ, ноха ор- ад, һарч чадл уга бүтҗәҗ, әрә үзгдҗәтл би тач авлав, ода тертн бас тиигсн, — гиҗ келн, — хәәрн нохам, — гиһәд Сөнәк зовад бәәв. — Нә, йирин тиигҗ оч, — гиһәд Сөнәкин үгд багтв.

Тиигжәһәд Сөнәк авдр деер бәәсн шаавран авад, һазр цокад орк- на. Нег цокчкад малтна, түүнәсн дала боорцг, цә һарһҗ авад, тер ах-дү һурвиг тоона. Дәкәд нег цокад, шарсн боднцг, бортхта әрк һар- һж авад, тедниг тбона.

Әркән ууһад, зөвәр халчкад, ах-дү һурвн келнә: — Сөнәк, шургм- дн ода хар һазрт одтха, манд эн шаавран нег эмәлтә-хазарта мөрнәс ас, — гиһәд сурв. — Уга, болшго, тана мөрәр юуһан кехүв, алҗ идх- лә арвн хонгт идәд, цааранднь хоосн бәәхүв, — гиҗ хәрү өгв.

— Гем уга, өгчктн, — гиһәд ээрә-ээрә бәәҗ авад, хәрҗ ирәд, цо- кна, цокна — юмн һархш. — Не, Сөнәк маниг меклчкҗ, оч алхмн. — гиһәд, маңһдуртнь эдн һарад йовна.

Урднь меклчкси Сөнәк улм арһ-мек тоола бәәҗ, нег мек санҗ ав- на. Нег толһа олж авад, дотрнь цус дүүргәд кечкәд, гергнәннь күзүнд

132

өлгчкнә. Тсгәд келнә: — Би цә чан гисүв, чи һурв келтл бәәһәд бә. Тегәд бн соңсдго гиһәд, толһанчн ора утхар хатхад оркхув, чи орклад, му ду һарад, унад од, би тегәд эн авдр деер бәәсн маляһар һурв цок- сув, чи босад күрәд ир, —гиж. гергндән Сөнәк келв.

Одак ах-дү һурвн орад ирнә. Сөнәк цә чан гиһәд гергндән нег ке- ләд оркна, хонр келәд оркна — гергнь эс медсн болад сууна. һурв ке- лхәс давдгов гиһәд, бслдән бәәсн утхан авад, шааһад оркна, гергнь му ду һарад, цусан асхад, книсәд одна.

Зөвәр удан бәәҗәһәд, авдр деер бәәсн маляһан авад, бос, бос ги- һәд цокад оркна. Гергнь босад күрәд ирнә. Цә чанад залуст өгнә. За- лус зөвәр түдҗәһәд, Сөнәкд келнә: — Эн маляһан манд нег эмәлтә- хазарта мөрнәс өгтн, — болна.

Тиигхлә: — Би оошкин уурта күмб, гергән биш, талдан күүнлә керлдхләрн чигн цокад алчкх уурта күмб, болв маляһан бәәхлә би босхад авчкнав, — гиһәд, Сөнәк зөв өгл уга бәәһәд бәәнә.

Ээрә-ээрә бәәҗ, нег мөрәрн сольҗ авад, хәрҗ ирәд, ахнь гергән шааж алчкад, цокна, цокна — босхш, һурвулн тиигәд гергдүдән алч- кна.

— Маңһдуртан Сөнәкиг бәрҗ авч алхмн, — гиһәд хонна. Сөнәкин арһ-мек хойрнь чилнә. «Арһ уга», — гиһәд санад, бәәһәд бәәнә.

Маңһдуртнь одак һурвн ирәд, зәәмш орад һарна. Зәәмшин моднд нрәд, Сөнәкиг моднла күлчкәд, дорнь өр өгч түүмрдхәр шарлҗ хәә- һәд, һурвулн йовҗ одна.

Теднә ард дөчн-тәвн хө хәрүлсн, бөкн нурһта, улан нүдтә өвгн ирәд: — Сенәк. яһҗанач? — гиҗ сурна. — Та эс меднт, би даң һазр малтад, көдлмш кеһә бәәтл нурһм бөкиҗ одла, тоосн-шорала хутхлда бәәҗ нүдм улаҗ одв, мини нүдн ямаран? — гиҗ өвгнәс сурна. Өвгн гем уга гиҗ хәрү өгнә: — Тиигхлә намаг тәәлтн, нурһм һоорсн болв- за, — гинә. Өвгн тәәләд тәвнә. Сөнәкин нурһн йирин һо юмн тер кев- тән бәәһә.

Сөнәк өвгнд келнә: — Эн моднд мини өмн кесг күн нурһан һоо- лад, нүдән эдгәсн юмн, түүг дураһад би бас нурһан һоолҗ, нүдән эд- ।

гәҗ авув, — болна.

Тиигхләнь өвгн келнә: — Сөнәк, үүндән намат күлчк, — гиһәд бийән күлүлнә. Өвгиг күлчкәд Сөнәк хөөһинь тууҗ авад, хәрәд күрч ирнә.

Сөнәкин ард одак һурвн ирәд, би бишв гиһә бәәтл, уурлҗасн улс өвгиг түүмрдчкәд, ах-дү һурвн Сөнәкин герүр күрч ирнә. Сөнәк гер- тән сууна, һазань дала хөн бәәдг болна.

Ах-дү һурвн: — Сөнәк, чи яһҗ ирвч? — гиһәд, алң боллдад бәәнә. — Тадн намаг түүмрдҗәтл уснур нег ик очн өсрлү, тер би биләв, — гиҗ Сөнәк хәрү өгв. — Тер уснд одад тусхлам, Усн хад эзн хойр өн- чән авчаҗ, нанд хө йилһсн күн гиһәд, бас хүв һарһҗ өгв.

Тиигхлә, уурнь тәәлрсн ах-дү һурвн: — А-а, маниг усна көвәһәр модна зорһс хәәҗ йовтл усн икәр дольгалад бәәлә, өнчән авад доль-

/

133

галж. бәәҗ кевтәлм, — гиҗ келнә. Типгҗәхләнь, Сөнәк келнә: — Тии- гхдән хөөһән хувала, ода тедн адуһан хуваҗадг болх, би бас одхар седҗәнәв, теднә адун йнр тохмта, — гив.

— Эврәннь дала адундан эс ханҗах ах-дү һурвн йовий гиһәд ирхлә, тадн үүнәс неҗәһәд ут бура бәрҗ автн, эс гиҗ заллһ өгшго, — гив. Неҗәд бура тэәрч өгәд, шалвриннь шуңһрцгт дүүргәд элс келгүлчкад, түрүн болҗ бураһннь бәрүләд ахинь орулад оркна.

Уснд орснас авн чнвәд одна, зуг буран үзүр шовлзна, тиигхләнь таниг дуудҗана гиһәд, наадк хойринь орулчкна. Цуһар тиигәд орад үкҗ одна. Сөнәк гертән ирәд, юуначн түрү уга, мөртә, хөөтә болад амрад, җирһәд бәәнә.

АЛТН ШАР ЦООХР МӨРТӘ АМН ЦАҺАН

езәнә бәәҗ. Эмгн буһ, өлг буһ идҗ

өвгн хойр

бәәҗ, Хаанахниг

йовдгҗ гиһәд, хаанахн отгасн

үҗ. Эмгн өвгн хойр алг гүүтә, хар цоохр үкртә әҗ. Хар цоохр үкр деерән сундлад, төмр өлгәтә

алг нү- бә- кө-

вүһән үкрин сүүләс уяд, герән алг гүүндән ачад, һарад йовв.

Зуур хонҗасн һазртан ардан хәләхләнь, нег ик тоорм гихлә — тоорм чигн биш, утан гихлә — утан

.. чигн биш, һал гихлә — һал чигн биш, ю-күнь мед- ’гдхш. Эмгн өвгн хойр дән гиҗ медәд көвүһән хамн гиҗәһәд, эргәс уру

көлврүләд оркв.

Цааран һарад, эмгн өвгн хойр дәкәд нег хонв. Хонсн һазртнь алг гунь унһлв. Алг унһн һарв. Тер унһнь көкән көкл уга хәрү гүүһәд һарв. — Я, хәәмнь, цаачнь дән аашна, көк-көк, — гив. Унһн ардан хәләл уга гүүһәд йовад одв. Тер көвүг эргәс уру көлврүлчксн һазрт курч ирәд: — Әмд бәнч? — гив. — Бәәнә! — гиһәд, зуурм һарсн яма- на ишкин ду һарв. Унһн дөрвн туруһан салвртл чавчад, тер эргиг талюлад оркв. Көвүг төмр өлгәтәһинь амндан зууһад, авад һарч ирв. Төмр өлгәһинь чавчад хамхлв. Көвүн босад, алг дааһиг күзүдәд, тев-

рәд уульв.

— һунн күрсн мөрн болсн болхнчн, һуч күрсн залу болсн болхнь яһнав, — гиһәд, һунн наста нилхин бәәдл һарһад, өскәлдәд ууляд одв. Алг унһн: — Цааран хәлә, — гиҗ көвүнд келв. Көвүн цааран хә- ләв. Унһн һун күрсн мөрн болад, эврән бийнь һуч күрсн залу болад одв. Мордад, җолаһан алдтлан уульв: — Юунд уульвч? — гив. — Кенә көвүмбч, нернчн кемб гихлә, юн гихүв, — гиһәд уульв.

— Кен сурсн хамгт: алтн шар цоохр мөртә Амн Цаһан гидг залу болдув гиһәд келҗ йов, — гив.

. — Аав-ээҗән хәәхүв, амрг-иньгән хәәхүв, — гиһәд бирд тәвәд кө вүн уульв. — Амрг иньгән хә, — гив. Кевүн алтн шар цоохриг аминь татад, хойр-һурв хурдлулад, гүүлгәд һарв. Мөртә күн бууҗ һәәхм, йовһн күн сууж һәәхм, тиим сәәхн залу болад одв.

Нег хаана отгт күрч ирәд, хаанаһур орв: — Күргн эс болхнь наа- ран су, — гиһәд, хан нәәмн көлтә алтн ширәһәсн буув. — Күргн бол- хнь' — күргн чигн болад бәәхүв, — гиҗ көвүн келв. — Не, күргн чи- гн бол, — гиһәд, хәврһдән ооср-бүч уга орг цаһан өргә бәрүлҗ өгәд,

135

отхн күүкән өгәд бәәлһв. Алтн шар цоохр мөрән барун багц тусаснь уяд хонв.

Генткн серн гихлә: — Амн Цаһан, бос, алтн шар цоохричн авад новж, одв, — гнһәд орклдад, шуугад одв. Амн Цаһан босад, хурд- лад һарв. һаза һарад ирхлә: алтн шар цоохр бәәһә бәәнә. Хәрү орад нрхлә — гергнь уга бәәҗ: — Я, яһлав, теңгрт ю келәв, һазрт ю келәв, — гиһәд му ду һарһад, орклад ууляд одв.

— Чамд терүнлә әдл шивгчн олдх, бичә ууляд бә, — гиҗ хан хатн хойр күрч ирәд келв.

— Хамаран одсн үзгинь зааҗ өгтн, — гив.

— Чи ода күцҗ авч чадхн угач. Терүгичн теңгрлә теңслцәд, һазр- ла һацлдад һарһсн, һазрин хар Күрм гидг күн авад йовҗ одла. Бичә кө, чамаг тәвдг һазр уга, — гив.

— Үкв чигн некҗ йовад үкнәв, — гив.

— Не, энүнәсн һарад нарн шиңгх үзгүр һарад йов. Нарн шиңгх үзгт нег шавр тагтын эрг деер, наад бийднь тавн күн тавн моһлцг шаврта зогсчах, цаад бийднь нег тавн моһлцг шавр бәрсн зогсчах, шивсән унһал уга тәвдмн биш. Түүнә цань — модн тагт. Модн тагтын наад бийднь арвн күн арвн саадгта бәәх. Түүнә цань алтн тагт бәәх. Алтн тагтын наад бийднь зун залу мөртә, зун малята, зун үлдтә бәәх. Тедн нүдндән үзгдсән алдмн, — гив.

Тиигҗ келәд, күүкнәнь алтн билцгинь өгв. Көвүн авад хавтхлчкад, гүүлгәд һарв. Алтн тагтынь хурдлулад һарв. Цань һарад йовҗ йовх- лань нег хойр нүцкн күн бий бийән та'слад идҗ йовҗ.

Теднд буйн гиһәд, аң арат, зүсн-зүүл хот өгчкәд, цааран һарад йовв. Нег алтн амта, мөңгн йоралта худг бәәҗ. Тер худгт күрч ирәд, амн деернь бууһад, алтн шар цоохран услад, көк девән өвснд тәвчкв. Көвүг амрч кевтхләнь, Күрмин зарц күүкн ус авч йовҗ. Тер күүкн хәләһәд, эн юн гидг сәәхн залув, юн гидг сәәхн мөрмб гиһәд өв- рәд бәәҗ. Көвүн босад: — Күүкн, уснасчп уунав, —гиҗ ууҗаһад, дот- рнь алтн билцгән хайчкв. Күрмин гергнә һарт ус кеҗ өгхләрн, чиб- чиб гилһәд, дусаһад күүкн кеҗ өгв. — Күрмин худгин усн чилсмб?— гиһәд, уурлад одхла, күүкн шард гүүлгәд кечкәд, гүүһәд һарв. Тер алтн билцг гергнә һар деернь тусв.

— Күүкн, наарлчн, — гиһәд цадтлнь цә-боорцг өгәд, — ю үзвч, ю соңсвч? — гив. — Худгин амн деер сәәхн мөртә, сәәхн залу бәәнә, — гив. Гергн билцгән таньчкад, нег донҗг цә авад, нег даальң боорцг авад, худг талагшан гүүһәд һарв. Худгт күрч ирв.

— Хәәрн, хәәмнь минь, хамаһас күрәд ирвч, хәр эрт, нанла әдл гергн хамаһас болв чигн олдх, — гиһәд гергн келв.

— Үкх болв чигн чини төлә үкнәв, әмдрв чигн чини төлә әмдр- нәв, — гив.

Не тиигҗәтлнь: — Амн Цаһан ирсмб, — гиһәд, аңһр-аңһр инәсн эзн аашна. — Наар, — гив. һазрин холас йовсн юмн ундасж, өлсж йовх гиһәд, долан хонгт барун бийдән бор гер бәрҗ өгәд амрав. До-

136

лан хонг ирәд, ноолдв. Мөрнләнь мөрән цацулхла, хуухта му дааһн болад бәәв. Бнйләнь бнйән цацулхла, долан наста күүкд болад бәәв. Ноолдв. Бун бәәҗ шүүрлдәд, бухин арсн шалвриг бульчң күртлән эвкәд, тәкнн арон шалврнг тәкм күртлән эвкәд, таш-баш бәрлдәд, ташан нүкәр дегәллдәд, ноолдад бәәнә. Амн Цаһан әрә торч йовтлнь, Амн Цаһана алтн цоохрнь арһмҗдан көлән ораһад унад одв. — Мө- рм мннь үкҗәнә, — гнһәд, мөрнүрн гүүһәд ирв: — Би хар һазрин Күрмнн мөрнәс эзнәннь әминь сурҗ авув, — гиҗ мөрнь келв. — Те- гәд худлахар, чамаг үзҗ иртхә гиһәд киисләв. Толһа деерәснь һурвн солңһ болсн юмн теңгр өөдән гилвкәд бәәх. Терүгинь арһлҗ чавчҗ үз, — гив.

Көвүн әрәхн үлдән суһлҗ авад, толһа деегүрнь хүрүләд авв. һазрин хар Күрм хард гиһәд унад одв. Көвүн алтн шар цоохран унад, Күрмнн күрң һалзн мөринь көтләд, отг-таңһчинь нүүлһәд, авад һарв. Зуур хаалһ деер саак хойр өвгн барань өмн йирн йисн алд там малтчксн, деегүрнь цаһан ширдг делгчксн бәәҗ.

— Ачд ач кесн, туст тус кесн, көвүн, өөдән суутн, — гиһәд суулһв. Одад суухларн, тамд унад одв. Өвгд гергинь, отг-таңһчинь нүүл- һәд, бийдән авад бәәв. Алтн шар цоохр мөрнь тенд нег хаана нутгт йирн йисн алд тевгтә күүкн бәәдгҗ гихләг, хурдлад һарв. Тер хаанд күрч ирәд, хаана герин өмн бийәр цемшәд бәәв. — Юн гидг мөрм эн? — гиһәд хаанахн өврәд бәәв.—Нег сән баатрин мөрн болх. Кен хөвтәдмдн бәргдх, — гиһәд ик кеңкргән цокад, ик отган цуглулад, дунд кеңкргән цокад, дунд отган цуглулад, өнчн көвүн өлг ноха күртл цуглулад, неҗәд-неҗәдәр йовулв. Хойр отгиг негн күртлнь йо- вулв. Нег чигн күн бәрҗ чадсн уга. Хан хатн хойр одв. Бәрҗ чадсн уга. Хаана хойр ик күүкнь одв. Бәрҗ чадсн уга. Хаана бичкн күүкнь одв. Бәргдәд бәәв.

— Күүкм — хөвтә күүкн, — гиһәд, — альков, күүкн, унҗ үзлчнь, — гив.

Күүкн унад оркв: — Йовдңнулҗ үзлчн, —гив. Йовдңнулв. Шөлн деер хурсн хорһн мет мелмлзәд бәәв: — Альков, күүкн, хатрҗ үзлчн. — Хатрулҗ үзв. Усна дольганла әдл хатрв. — Альков, күүкн, довтлҗ узлчн. — Күүкн довтлв. Мөрн авад зулв.

Зулад, Амн Цаһана унсн тамин амн деер авад ирв: — Энүнд эзм кевтнә. Тевгән орулҗ татад һарһҗ өгич? — гиҗ сурв. Күүкн татад һарһад оркв. Эцкнь күрч ирәд: — Юн тидг мөрмб? — гиҗ сурв.

— Эзм тамд унҗ одхлань, тана күүкн ут тевгтә гиҗ зәңг соңсад, оч авлав, — гив. — Не, сән, — гиһәд, күүкән авад хәрәд одв. Амн Цаһан хойр өвгиг алад, гергән авад, отг-таңһчиг хаанаһур нүүлһәд авч ирәд, боса күүнә бөрвцә, суусн күүнә сууца хүрм-гиич кеһәд, нәр- наад кеһәд, жирһәд бәәв.

137