Huqiq

3. Karimov.I. Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish vayangilash mamlakatni modernizaсiya va isloh etishdir-T.:Wzbekiston, 2005.

4. Karimov I.A. Wzbekiston mustaqillikka erishishi ostanasida. –T.: Wzbekiston, 2011.

5.Istoriya politicheskix i pravovıx znaniy. Pod obshey redakсiey NersesyanсaV.S.- Moskva, izd. ―Norma-Infra‖, 1999. - 736 s.

6.Al-Farabi. Istoriko-filosofskie traktatı. Alma-Ata: Nauka, 1975.

7.Nersesyanс V.S. Sokrat. - Moskva, ―Nauka‖, 1977.150 s.

8.H.B.Boboev va boshqalar. Siѐsiy va huquqiy talimotlar tarixi. Darslik.2002.

9.Nikkolo Makiavelli. Gosudar. Per. s it. – M.: Planeta, 1990. 84 s.

10.Istoriya politicheskix i pravovwx ucheniy. Uchebnik dlya vuzov. Izd. 2-e stereotip. Pod obshiy red. chlena-korrespondenta RAN, doktora yuridicheskix nauk, professora V.S.Nersesyanсa. – M.: norma-infra M, 1999.-736s.

11.Istoriya politicheskix i pravovwx ucheniy. Xrestomatiya. - M., 2000. 12.F.Muhiddinova. Siѐsiy va huquqiy talimotlar. TDYuI.2002.

13.Xolov.B. Monteske siѐsiy-huquqiy talimotida hokimiyat bwlinishi tamoyili.MI.

14.F.Muhiddinova. Siѐsiy va huquqiy talimotlar. Maruzalar matni. 2005. 15.Boboev X.B. Kutıbaeva E.D. Utemuratov M. Tanirbergenov S.B. Siyasiy hám

huqıqıy táliymatlar tariyxı. T. TMYuI. 2009

50

AQShtıń ǵárezsizlik ushın gúres dáwiriniń siyasiy hám huqıqıy

táliymatları

REJE

1.Ǵárezsizlik ushın gúres dáwirinde AQSh taǵı siyasiy huqıqıy táliymatlardıńtiykarǵı aǵımları.

2.Tomas Jefferson, Tomas Peyn, Aleksandr Gamiltonlardıń siyasiy hám huquqiyideologiyası

XVIII ásirdiń ekinshi yarımında Amerika Qurama Shtatlarınıń ǵárezsizlik ushın gúresi keskinlesti.

Bul 1775-1783 jıllar urısında ayqın belgili boldı. Metropologiya zulımına qarsı háreketler demokratiyalıq ideyalardıń rawajlanıwına, tábiyiy huqıq teoriyalarının tarqatılıwına úlken túrtki berdi.

Ǵárezsizlik ushın gúres dáwiriniń siyasiy hám huqıqıy pikirinde 1776 jılda qılınǵan

Amerika Qurama Shtatlarınıń ǵárezsizlik dekloraсiyası ayrıqsha áhmiyetke iye boldı. Onda barlıq adamlar jasaw, erkinlikke, múlkke iye bolıw hám qáwipqátersiz turmıs keshiriw tábiyiy huqıqlarına iye, xalıq hákmiyat tiykarları, suverenitet xalıqka tiyisli, húkimet xalıq xızmetkeri, barlıq mámleket basqarıwları xalıq mápleri ushın xızmet qıladı, hákimiyat bóliniw prinсipin járiya etiw sıyaqlı ideyalar táriypin taptı. Bul hújjettiń tariyxıy áhmiyeti sonda, onda siyasiy táliymatlardıń tiykarǵı ideyaları, ásirese xalıq suvereniteti ideyası mámlekettiń ámeliy prinсipleri sıpatında birinshi bolıp daǵazalandı.

Ǵárezsizlik deklaraсiyasınıń tiykarǵı ideyaların islep shıǵıw hám olardı siyasiy tájiriybege qollanıwda Amerika Qurama Shtatları demokratları T.Djefferson, T.Peyn úlken rol oynadı.

Tomas Djeffersonnıń siyasiy hám huqıqıy kóz-qarasları

Tomas Djefferson (1743-1826) ataqlı oyshıl hám siyasiy isker, Amerika Qurama

Shtatları ǵárezsizligi Deklaraсiyasınıń avtorı.

Djefferson jámiyetlik shártnama hám insan tábiyiy huqıq teoriyasına tiykarlanıp monarxiya mámleket dúzimin sın astına aldı hám xalıq suvereniteti ideyasın tiykarlap shıqtı. Onıń pikirinshe, korol hákimiyatı xalıq hákimiyatınan payda bolǵan, oǵan baylanıslı. Mámleket hákimiyatın dúziw hám onı baqlawda hámme qatnasıw huqıqına iye, hesh kim bul huqıqtan ayırılıwı múmkin emes.

Eger hákimiyat xalıq huqıqların ayaq astı qılatuǵın bolsa, xalıq bunday hákimiyattı almastırıw huqıqına iye. Teńlik, erkinlikti xalıqtan tartıp alıwǵa hesh

51

kimniń haqı joq, bulardıń bári ózge qılınbaytuǵın tábiyiy huqıq. «Dúnyada insan huqıqlarınan basqa barlıq nárse ózgeredi», deydi Djefferson. Onıń pikirinshe, tábiyiy huqıqlar mámleket shıǵarǵan nızamlardan ústin. Olar ortasında payda bolatuǵın qarama-qarsılıqlar hár dayım tábiyiy huqıq paydasına sheshiliwi kerek. Mámleket tábiyiy huqıqlardı támiyinlew ushın jaratılǵan.

Djefferson siyasiy táliymatınıń tiykarǵı mashqalası shaxs huqıqları hám hákimiyattı demokratiyalıq usılda dúziw mashqalası.

Shaxs huqıqlarınıń húkimet huqıqlarına salıstırma ústine qoyıw arqalı Djefferson shaxstı hákimiyat ózbasımshalıǵınan qorǵamaqshı boladı. Djefersonnıń siyasiy ideyalı mámleketti xalıq saylaǵan wákiller arqalı basqarıw hám gúzetiw imkanın beriwshi demokratiyalıq respublika edi. Barlıq hámeldar shaxslar málim bir múddetke saylanıwı hám xalıq gúzetiwi astında bolıwı shárt, deydi Djefferson, hám usı kóz-qarastan Monteskeniń monarxiya haqqındaǵı pikirlerin sın astına aladı. Djefferson baslaması menen 1787 jılda qabıl etilgen AQSh konstituсiyasına on qosımsha kiritiliwi zárúr dep tabıldı. Bul qosımshalar sóz erkinligi, baspa sóz erkinligi sıyaqlı demokratiyalıq huqıq hám erkinliklerdi óz ishine alǵan edi.

Bul qosımshalardıń barlıǵı 1791 jıl kúshke kirgen AQSh Konstituсiyasında óz sáwlesin

taptı.

Tomas Peynniń siyasiy hám huqıqıy kóz-qarasları

AQSh ǵárezsizligi ushın gúresti teoriyalıq tiykarlap shıqqan siyasiy oyshıllardıń jáne biri

Tomas Peyn edi (1727-1809). Ol anglichan korol hákimiyatın AQSh xalqına alıp barǵan kolonizotorshılıq siyasatın tábiyiy huqıq kóz-qarasınan sınǵa aladı, oǵan qarsı azatlıq gúresiniń zárúrligin tiykarlaydı. Onıń pikirinshe, ǵárezsizlik ushın gúres hár bir xalıqtıń almastırıp

bolmaytuǵın tábiyiy huqıqı Peyn insan e rki hám huqıqların támiyinlew máselelerin

úlken áhmiyet berdi.

«Barlıq adamlar túp-násili menen bir, demek olardıń hámmesi teń tuwıladı hám teń tábiyiy huqıqlarǵa iye. Peyn sóz erkinligi, baspa sóz, hujdan erkinligi, teńlik, tınısh ómir hám baxıtqa erisiw sıyaqlı huqıqlardı tábiyiy tuwma huqıqlar dep biledi. Tábiyiy huqıq tiykarında Puqaralıq huqıq payda boladı. Bul huqıq adamlardıń tábiyiy huqıqlarına qarama-qarsı bolmawı kerek.

Peynniń aytıwınsha, tábiyiy huqıq tiykarında payda bolǵan hákimiyat hesh insan jeke shaxs qolında hám insan tábiyiy huqıqlarına qarama-qarsı bolmaydı. Usınnan kelip shıqqan halda, Peyn xalıq suvereniteti ideyasın tiykarlaydı. Hákimiyat tiykarı xalıqtıń ózi. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattıń xalıq tárepinen dúziw xalıqtıń biygánalastırılıp bolmaytuǵın tábiyiy huqıqı. Peyn jámiyet hám mámleket bir e mesligin, olardıń

52

ortasındaǵı parq haqqında óz pikirin bayan etedi. «Jámiyet biziń mútájliklerimiz sebepli payda

boladı, húkimet bolsa biziń kemshiliklerimiz sebepli», deydi Peyn. Mámleket hám jámiyet keliw

shıǵıw kózqarasınan emes, wazıypaları tárepinen de birbirinen parıqlanadı. Eger adamlar

kemshiliklerge iye bolmay óz-ara qatnasıqlardı ádillik tiykarında qurǵanlarında edi, húkimetlerge

zárúrlik qalmas edi. Húkimettiń tiykarǵı maqseti qáwipsizlik hám erkinlikti támiyinlew. Sonıń

ushın mámleketti basqarıwdıń eń jaqsı túri xalıqtıń qáwipsizligin onıń huqıq hám erkinliklerin

támiyinlewshi demokratiyalıq respublika. Djefferson, Peyn, Linkolnlardıń demokratiyalıq

dástúrleri AQSh ta progressiya siyasiy hám huqıqıy pikirdiń rawajlanıwına úlken tásir kórsetti.

Ádebiyatlar

1. Karimov I. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon haѐt - pirovard maqsadimiz.T.: Wzbekiston. 2000. - 109 b.

2. .Karimov.I. Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish vayangilash mamlakatni modernizaсiya va isloh etishdir-T.:Wzbekiston, 2005.

3. Karimov.I. Imperiya davrida bizni ikkinchi darajali odamlar deb, hisoblashar edi. -T.:Wzbekiston, 2005.

4.Istoriya politicheskix i pravovwx ucheniy. Xrestomatiya.

5.S.Jwraev. S.Rustamboev va boshqalar. AQSh. 2003.

6.Jan Jak Russo. Traktatı. M. 1969.

7.Sh.L.Monteske. Izbrannwe proizedeniya. M.1955.

8.Filosofskiy enciklopedicheskiy slovar. – M.:INFRA-M, 2001.-576 s.

9.I Rassel B. Istoriya zapadnoy filosofii. – M.:―Akademicheskiy proekt‖, 2000. -

765

10. Istoriya politicheskix i pravovıx ucheniy. Uchebnik dlya vuzov. Izd. 2-e stereotip. Pod obhiy red. chlena-korrespondenta RAN, doktora yuridicheskix nauk,professora V.S.Nersesyanсa. – M.: NORMA-INFRA M, 1999.-736s.

11.Filosofiya. Konspekt lekсiy. - M.: ―Prior‖ , 2001. - 224 s.

12. H.B.Boboev va boshqalar. Siѐsiy va huquqiy talimotlar tarixi. Darslik.

2002.

13. F.Muhiddinova. Siѐsiy va huquqiy talimotlar tarixi. Maruzalar matni.

2005.

14.X.Tursunov. AQSh prezidentlari. BMI. 2004.

53

XVIII ásir aqırı – XIX ásir baslarında Germaniyadaǵı siyasiy-huquqıy

táliymatlar

REJE

1.Ulıwma sıpatlama

2.Immanuil Kanttıń huqıqıy kóz-qarasları

3.Georg Vilgelm Fridrix Gegeldiń huqıqıy kóz-qarasları

Ulıwma sıpatlama. XVI-XVIII ásirlerde Batıs Evropa mámleketlerinde kapitalistlik qatnasıqlar jáne de rawajlandı. Sanaat hám sawda burjuaziyası bir qansha kúsheyip bardı hám ǵárezsiz talaplar menen maydanǵa shıǵa basladı. Ol óziniń isbilermenlik baslamasına

ǵaw bolǵan barlıq tosqınlıqlardı alıp taslawdı qáledi hám talap qıldı. Bul tilek hám talaplar tábiyiy huqıq ideyalarına tiykarlanǵan siyasiy táliymatlarda táripin taptı. Bul táliymatlarda feodal tártipleriniń insan tábiyiy huqıqlarına qarama-qarsı ekenligine tiykarlanǵan. Tábiyiy huqıq ideyası Orta ásirler siyasiy táliymatlarında da qollanılǵanın kórdik. Biraq onda tábiyiy huqıq iláhiy nızamnıń bir kórinisi sıpatında táriyiplenedi. XVII-XVIII ásir tábiyiy huqıq táliymatlarınıń diniy eleslewlerden azat etiw, feodal artıqmashılıǵın tamamlaw hám jańa burjua mámleketshiligin jaratıwǵa qaratılǵan umtılıwlardı táriyipleydi.

Bul táliymatlarda házirgi zaman eleslewleriniń ayırım elementleri, huqıqıy tiykarda qurılǵan ádil jámiyet haqqındaǵı arzıw-tileklerin ushıratıw múmkin.

XVIII-XIX ásirlerge kelip huqıq tiykarların aqırına deyin túsindirip beriwge dawager ayrıqsha tábiyiy huqıq konсepсiyası payda boladı. Bul táliymatlar óziniń fundamentallıǵı, teoriyalıq jaqtan tereńligi menen ótmish tábiyiy huqıq táliymatlarınan ayırılıp turadı. XVI-

XVII ásirlerde Batıs Evropada ǵárezsiz mámleketler júzege keliwi nátiyjesinde olardıń ortasındaǵı óz-ara múnásebetler huqıqıy sheshimin tabıw máselesi de payda boldı.

Immanuil Kanttıń huqıqıy kóz-qarasları

Tábiyiy huqıq táliymatın jetik dizimge salǵan oyshıllardan biri ullı nemeс filosofı Immanuil Kant edi. (1724-1804). Kant óziniń «Sap aqılǵa sın» («Sof aqlni tanqid») «Ámeliy aqılǵa sın», ( «Amaliy aqlni tanqid»), «Sáwbetlesiw múmkinshiligine sın», («Mulohaza laѐqatini tanqid») shıǵarmaları menen filosofiya

54

tariyxında tereń iz qaldırǵan. Onıń sisyaiy kóz-qarasları «Ádep-ikramlılıq metafizikası tiykarları», «Boqiy Dune sari» shıǵarmalarında sáwlelengen.

Kant pikirinshe «tábiyattıń ullı maqseti –insanda ámelge asqan tábiyat imkaniyatlarınıń hámmesin rawajlandırıwdan ibarat». Insaniyattıń bul maqsetke ǵárezsiz erisiwiniń tiykarǵı shártiádil Puqaralıq jámiyet qurıwdan ibarat.

Kant teoriyasınıń baslanǵısh tochkası individ. Individtiń óz-ózinen qádirqımbatı iyeligi haqqındaǵı ideya onıń siyasiy táliymatınıń tiykarǵı ideyası. Individ ádep-ikramlılıq nızamlar jaratıw hám bul nızamlarǵa say tárizde háreket etiw qábiletine iye. Bul hal hámmeniń prinсipial jaqtan teńligin bildiredi. Huqıq hám siyasiy institutlar mine usı erik hám teńlikti qorǵawǵa xızmet etiwleri kerek. Kant ushın individ huqıqların ayaq astı etiw hár waqıt jamanlıq bolıp tabıladı. Ádep-ikramlılıq jaǵdayında jasaw ushın individke zárúr bolǵan huqıqlar basqarıwdıń konstituсion túrin, qullıq hám teńsizlikti biykar etiwdi, sonday-aq urıslardı boldırmawdı talap etedi. Mine usınday shárayatta ǵana hár bir adam ózineózi iyelik etiwi, ózligin ańlawı múmkin. Kant óziniń táliymatın jaratıwda ádepikramlılıq barlıq ekenliginen kelip shıǵadı. Onıń pikirinshe, hár bir insan óz ádep-ikramlılıq nızamınıń dóretiwshisi. Hár bir individ ádepikramlılıq jaǵınan ǵárezsiz. Adamlarda ádep-ikramlılıq nızamların belgilew erki bar hám olar solay qılıw ushın jeterli aqılǵa iye. Erkin hám awızbirshilikli shaxslar tek ózlerine ǵana maqul nızamlardı ornata almaslıqların túsinedi, sebebi olar ózlerinen basqa teń huqıq individler de barlıǵın, olarǵa zat yamasa nárse sıpatında qaraw jaramaslıǵın bildiredi. Insan ózine de basqalarǵa da erkin, dos, óz maqsetlerine umtılıwshı adamlar sıpatında qarawı kerek. Sonda

ǵana olar óziniń de basqalardıń da erkine zıyan jetkizbeytuǵın háreketler ǵana jaqsılıq ekenligin, individ huqıqları ayaq astı qılıw jamanlıq ekenligin ańlaydı.

Aqıbetnátiyjede Kanttıń tómendegi qatań imperativine dus kelemiz. Onıń talabı: «Sen

óz súlderiń yamasa basqa adam súlderindegi insaniyatqa arzıw, maqset sıpatında qatnasıqta bol, hesh qashan oǵan zat sıpatında qarama hám ózińniń de basqalardıń da erkine zıyan jetkizbe.

Qatań imperativtiń bul talaplarına boysınıw ushın individler «ámeliy aqıl talaplarına erkin qulaq salıw imkaniyatına iye bolıwları kerek. Usı kóz-qarastan ol absolyutizmdi biykar qıladı hám mámleket basqarıwınıń demokratiyalıq formaların tiykarlaydı.

Kant óziniń huqıq filosofiyasında adamlardıń birge jasawın támiyinlewshi ulıwmalıq belgisin izleydi. Mine usı ólshem bar huqıqıy dúzim hám basqarıw formaların bahalaw imkanın beredi. Mámlekettiń puqaralar erkine nızam shegrasında

55

aralasıwınıń shegarası qay jerde? Insannıń tábiyiy erkinliklerin tártipke salıw hám onı ajıralmas huqıqlarǵa aralasıw ulıwma nızamlıma? Kanttıń huqıqıy filosofiyası mine usınday sorawlarǵa juwap beriwge hareket etedi.

Kanttıń pikirinshe, puqaralar ózleriniń maqsetlerin ózleri ámelge asırıw ushın nızamlı huqıqqa iye. Ne baxıt keltiriwin olardıń ózleri tańlaydı. Biraq biziń maqset hám jobalarımız hár waqıt ta raсional emes. Olar bir-birleri menen qarsılasıwları múmkin. Bir individ qattıháreketlerindegi erkinlik basqa biriniń háreket erkinligine qáwip tuwdırıwı múmkin.

Basqa adamlardıń erkine kesirin tiygizbesten, eń kóp erkinlikti qanday támiyinlew múmkin? –degen másele Kant ushın áhmiyetli mashqala edi. Kant hám erkin, hám birgelikte jasawdı kepillik beriwi múmkin bolǵan universal yuridik baǵdardı tabıwǵa urınadı. «Huqıq bul erktiń ulıwma nızamı kóz-qarasınan bir adamnıń ıqtıyarın basqa adam ıqtıyarı menen say keliwin támiyinlewshi shárayatlar jıyındısı». Basqasha aytqanda, huqıq bir adamnıń erkin tańlawın basqa adamlardıń erkin tańlawı menen say keliwi ushın shárayat jaratıwshı qural.

Kanttıń pikiri, ulıwma baǵdarǵa kóre shaxstıń sheklenbegen háreket erkinligi basqalardıń tap usınday erkinligi menen say keletuǵın dárejege deyin shekleniwi kerekliginen ibarat.

Ámeldegi nızam da tap usı tárizde hár bir adamnıń háreket erkinligin shekleydi. Hár túrli maqsetlerge iye bolǵan adamlardıń tınısh-tatıw jasaw shárti mine usıdan ibarat. Eriktiń usılay shekleniwi erkinliklerdi kóbirek támiyinleydi, eń áwele, qarama-qarsılıqlardı ádil tárizde tártipke salıw imkanın jaratadı.

Nızamlardıń ulıwma áhmiyetliliginiń ólshemin Kant puqaralardıń ózleri kiritken nızamlar menen baylanıstıradı. Ámelde nızam shıǵarıwshılar usınday nızamlar qabıl qılıwǵa háreket qılıwları kerek, onı barlıq puqaralar qollapquwatlasın. Nızamlar legitimliginiń bas

ólshemi áne usında. Usı ólshemge say kelgen nızamlar ǵana puqaralar arasındaǵı qatnasıqlardı tártipke salıw ushın jaramlı. Kant ámeldarlarınıń artıqmashılıǵı, krepostnoylıq, despotizm hám dene jazaları sıyaqlı hádiyselerdi usı kóz-qarastan qaralaydı. Onıń aytıwınsha bunday institut hám háreketler huqıqtıń universal baǵdarlarına qarama-qarsı. Kant liberalizm ruwxındaǵı demokratiyalıq reformalar ideyasınıń jarqın táriyipleniwshisi e di. Kant insan huqıqları máselesin ulıwma baǵdar sıpatında qoyǵan eń birinshi siyasiy oyshıllardan esaplanadı. Hár bir insan, deydi Kant, tuwma hám tábiyiy huqıqlarǵa iye. Bul huqıqlar huqıqtıń raсional túsinshesine say keledi. Ulıwma nızamǵa kóre, hár bir adam basqa hár qanday adamnıń háreket e rkinligine iye. Insan huqıqlarına

56

haqıyqat kepillik beriw ushın basqa adamlardaǵı erkinliklerin ayaq astı qılıp atırǵan shaxs hám institutlar iskerligine bazı da aralasıp turıwǵa tuwrı keledi. Demek, insan huqıqları buzılǵan hallarda mámleket aralasıw ushın nızamlı huqıqqa iye.

Kant xalıq-aralıq qatnasıqlardaǵı kelispewshilikler, qarama-qarsılıqlar, nızambuzarshılıq sıyaqlı jaǵdaylardı insanlarǵa jaraspaytuǵın hám aqılsız háreket dep bahalaydı. Onıń pikirine kóre qarama-karsılıqlardı tártipke salıw ushın tómendegi ádillik baǵdarlarına ámel qılıw lazım:

«qay bir ǵárezsiz mámleket basqa mámleket tárepinen miyras tárizinde de, almasıw, sawda, sawǵa jolı menen de ózlestiriliwi múmkin emes».

Kant nızamlar xalıqtın erkin táriyiplewi kerek dep shıqqan bolsa da, ol barlıq puqaralar ushın teń saylaw huqıqın beriw tárepdarı emes edi. Qatın-qızlar, materiallıq jámiyetlik jaqtan «ǵárezsiz» bolmaǵan (waqtınsha isshiler, xızmetshiler hám basqalar) dı Kant bunday huqıq berilmegen dep esaplaydı. Kant aǵartıwshılıq perzenti edi. Ol shaxstıń bilimi hám ǵárezsizligi ushın gúresedi. Kant ushın bilimlendiriw individ aqılınıń ulıwmalıq qollanılıwı. Adamlar ózgeler menen birgelikte pikir júriter eken, bilimli hám ǵárezsiz bolıp baradı. Tartısıw júritip atırǵan jeke shaxslardıń bunday birlesiwine tek aqıllı adamlar ǵana aǵza bolıwı múmkin. Kant kóz-qarasında, birgelikte talqılaw júritiw múlkke iye bolǵan erkin puqaralarǵa tán. Is haqın alıp atırǵanlar bolsa, jámiyettiń tolıq huqıqlı aǵzaları bola almaydı. Biraq, qattı miynet hám áwmet arqalı keleshekte olar da jámiyet aǵzaları bolıwı múmkin. Kant pikirine kóre, materiallıq jaqtan ǵárezsiz bolǵan puqaralar ǵana mádeniy, kitap súyer hám báseki júiritiwshi kópshilikti dúze aladı. Olar ǵana aqıldan ulıwma paydalanıwı múmkin.

Solay etip, aqılǵa iye individler qatnasıǵındaǵı erkin básekiler haqıyqattın áste-áste ayqınlasıwına járdem beredi. Tariyx usı tárizde payda bolıp atırǵan mashqalalardı ashıq qılıw hám óz-ara erkin pikir almasıw imkaniyatın beretuǵın bilimli birgelikli jámiyet qurıw arqalı haqıyqatqa jaqınlasıw máselesin sheshedi. Kant siyasat hám raсionallıqtı birlestirmekshi boldı. Bir tárepten, raсionallıq jarıqka shıǵıwı ushın belgili siyasiy shárt-shárayat talap qılınadı. Ekinshi tárepten bolsa, raсionallıq bilimli siyasat júritiwdiń áhmiyetli shárti.

táliymatına úlken úles qostı. Onıń «Ruh fenamenologiyası», «Logika ilimi», «Huqıq

57

filosofiyası» sıyaqlı shıǵarmaları filosofiya hám huqıqıy táliymatlar tariyxında ayrıqsha orın iyeleydi.

Gegeldiń huqıq filosofiyasına kóre insan tábiyiy jaǵdayda tábiyatqa pútkilley qaraslı bolǵan. Bul jaǵdayda zorlıq, jawızlıq mádeniyatsızlıq húkim súredi. Insaniyattıń bul jaǵdaydan shıǵarıwshı jalǵız quralı puqaralar jámiyetiniń dúziliwinen ibarat. Tek Puqaralıq jámiyet hár bir adam erkinligin támiyinlewge qurbı jetetuǵın huqıqtıń payda bolıwına shárayat jaratadı.

Puqaralıq jámiyette huqıq adamlar erkinligin sheklewge qaratılǵan qattıháreketlerge shıdam beredi, shaxs ómiri, sawlıǵı, múlki, ar-namıs hám qádir-qımbatın qorǵaw ushın xızmet etedi. Gegeldiń huqıq táliymatanıń oraylıq túsinshesin erkinlik túsinshesi dúzedi. Erkinlik insannıń tiykarǵı sıpatı.

Erkinlik erk erkinliginde, ómir iskerligindegi túrlitúrli e rkli háreketlerde belgili boladı. Bul erkinlikler ortasında grajdanlıq erkinlikler, sóz erkinligi siyasiy hám hújdan erkinlikleri ayrıqsha áhmiyetke iye boladı. Erkli háreket hám waqıt túrli sebep, tilek hám niyetler menen baylanıslı. Biraq bunnan insan háreketi tolıq sırtqı sebepler menen belgilenedi, degen juwmaq shıqpaydı. Erkinlik iyesi insan sırtqı sebepler tásirine qarsılıq kórsetpegen halda hár waqıt aktiv. Onıń háreketleri hámme waqıt onıń ózine baylanıslı.

Nızamlar deydi Gegel ulıwma erkti táriyipleydi hám hámme ushın teńdey. Hár bir individ ulıwmalıq erkke boysınadı. Onıń háreketin hámme huqıq normalarına say dep bahalaydı, sebebi onıń háreketinde hámme óziniń jeke erki belgili bolǵanday sezedi. Hár bir adam óziniń individuallıǵı arqalı táriyplengen ulıwmalıq erkti ózinde jámlestiredi. Mine usı ulıwmalıq erk huqıqtı ámelge asırıw, ulıwma nızamlardı konkret individke jetkiziw imkaniyatın jaratadı.

Ápiwayı sana ushın erkinlik ózbasımshalıqka usaǵan bir nárse bolıp túyiledi. Biraq óz basımshalıq salıstırma erkinlik. Mazmunı jaqtan ol háreket predmetine baylanıslı, yaǵnıy ol usı háreket predmeti menen sheklengen. «Absalyut erkin erk salıstırma erkten, yamasa

ózbasımshalıqtan usı menen parqlanadı» absalyut erktiń predmeti erktiń ózi salıstırma erkin erktiń predmeti sheklengen bir nárse. Salıstırma erkti, máselen nápsi tek predmetti ózi qızıqtıradı». Huqıq óz basımshalıq jaramas tilek hám niyetlerin sheklew ushın xızmet etedi. Ol erkin erktiń haqıyqıy ámelge asırıw quralı hám shárti. Huqıqtı insan tábiyiy hám zárúriy bólimleri qızıqtırmaydı. Huqıq insannıń individual tileklerin támiyinleydi, sebebi individtiń eń jaqsı tilekleri nızamsız háreketlerge, yaǵnıy basqa adamlar erkinliklerin sheklewge alıp keliwi múmkin. Huqıq normaları jınayatshıǵa

58

salıstırmalı ádilligin ol túsindime yamasa túsine almadıma huqıq ushın áhmiyeti joq. Huqıqtı bul másele qızıqtırmaydı. Huqıq ulıwma erk kelbeti. Bunı puqaralar biledime, bilmeydime? Yamasa huqıqqa boysınıw sebepleri qorqıwdanba yamasa sıylıq alıw úmitinen be, huqıq óz jolında rawajlana beredi.

Gegel pikirinshe, huqıq bul adamlardıń bir-birine bolǵan qatnasıǵı. Adamnıń erkinlik shegarasın sheklewshi hár qanday háreket qarama-qarsı háreket. Huqıqıy qatnasıq adamnıń shaxs sıpatında tán alıwdı talap etedi.

Gegel pikirinshe, huqıqıy qatnasıqlar mámleket tárepinen ámelge asırıladı. Mámleket huqıqıy qatnasıqlar arqalı jámiyetti birlestiredi, minez-qulıq bilimi, pikir hám háreketler tárizin birlestiriwge kómeklesedi. Sonıń ushın huqıq tarawında bólek hár bir adamnıń erki jatıwı kerek. Mine usı erkti támiyinlew bir waqıttıń ózinde, meniń jeke erkimdi támiyinlew demek. Konkret shaxs huqıqların buzıw hámmeniń qádir-qımbatın kemsitedi. Ulıwmalıq erkti ózinde belgilewshi shaxslardı bir-birinen individual parq etiwge qaramay, huqıqta kórsetilgen ulıwmalıq erk hámmeniń baylıǵı.

Huqıq kóz-qarasınan basqa adamlardıń erklerin sheklemeytuǵın háreketke ruxsat beriledi. «Tuwrısın aytqanda huqıq tek qadaǵan etedi, buyrıq bermeydi, neler qadaǵan etilmegen bolsa, demek oǵan ruxsat»,-deydi Gegel. Gegeldiń huqıq teoriyası huqıq rawajlanıwına jańa táreplerdi kiritti. Gegelge deyin bolǵan tábiyiy huqıq teoriyaları adamlar óz xarakterine kóre tábiyiy huqıqlarǵa iye, bunnan tısqarı jámiyette tábiyiy huqıqtan parq qılatuǵın, unamlı huqıq ta bar. Bul huqıq kóp tárepleri menen tábiyiy huqıq baǵdarlarına tuwrı kelmeydi, tiykarında bolsa tábiyiy huqıq mazmunına say keliwi kerek, degen ideyanı tiykarlawǵa urınǵan edi. Pútin bilimlendiriw tarawın rawajlandırıw dáwiri shaxstıń tábiyiy huqıq normaların tiklew ushın gúres penen baylanıslı boldı. Gegel bul eki túrdegi huqıqtı bir-birine qarama-qarsı qoymaydı. Onıń aytıwınsha Puqaralıq jámiyeti sebepli jeke shaxs erkin támiyinlewi qaratılǵan ayrıqsha huqıqlar payda boladı tek. Gegel pikirinshe, Puqaralıq jámiyeti hám mámlekettiń payda bolıwına tábiyiy zárúriyat, tábiyat nızamlarınıń qattı tásiri menen bir waqıtta erkin erk tásiri de sebep boldı. Usı kóz-qarastan Puqaralıq jámiyet hám mámleket huqıq hám ádepikramlılıqka tiykarlanǵan individual xalıq ruwxı, xalıqtıń kollektiv sanası. Xalıqtıń ulıwmalıq erkin huqıq arqalı támiynlegen mámleket ǵana ádil. Puqaralardıń mámleketke salıstırma qatnası onıń buyrıq hám talaplarına kórqorene boysınıwda emes, oǵan bolǵan isenimde hám aqılana boysınıwda belgili boladı, deydi Gegel. Gegel óz zamanındaǵı Pruss mámleketin qollap-quwatlaydı.

59