Huqiq

jaǵınan Evropa kontinentine tiyisli mámleket sıpatında payda boldı. Buǵan xristianlıqtıń tásiri úlken boldı. Xristianlıq 988 jıl Kiev Rusi knyazi Vladimir dáwirinde qabıl etildi hám mámleket dini sıpatında Rossiya jámiyetlik-siyasiy turmısında úlken rol oynadı.

Rus mámleketi rawajlanıwınıń hámme basqıshlarında rus mámleketshiliginiń baslanıwı hám tamırı Kiev Rusi ekenligi haqqındaǵı ideya túsindirilip kelindi. Rossiyanıń mangollar zulımınan azat etiliwi, Moskva knyazligi zamanında oraylasqan rus mámleketiniń júzege keliwi hám bekkemleniw dáwirine kelip Kiev Rusi hám Moskva mámleketi tariyxınıń tamırı bar ekenligi haqqında ideya húkimran mámleket ideologiya dárejesine kóterildi. Bul ideya Moskva húkimdarlarınıń Kiev ullı knyazları arqalı dúnya patshası esaplanǵan Rus imperatorı Avgust penen miyraslıq baylanısı barlıǵın hám pravoslav xristianlıǵınıń jalǵız járdemshisi Moskva húkimdarları, degen pikirdi tiykarlawǵa xızmet etiwi kerek edi. Moskva áyyemgi Rim hám

Konstantinopoldan keyingi «úshinshi Rim» dep járiya etiliwi usı menen talqılanadı. Bul táliymattı Pskov monastrınıń monarxı Filofey tolıq islep shıqtı. Onıń táliymatı rus mámleketiniń

Rim hám Vizantiyadan keyingi eń ullı mámleket, Moskva húkimdarları bolsa quday tańlaǵan ullı húkimdarlar hákimiyatınıń nızamlı miyrasları degen pikirdi tiykarlawǵa qaratılǵan edi. Filofey mámleketke húkimdardıń múlki sıpatında qaraydı.

Rossiya mámleketshiligi tariyxına tán ózgesheliklerden biri sonda, bul jerde manǵollar zulımınan keyin Moskva patshalıǵı júzege keliw dáwirinen baslap, siyasiy dıqkat aymaqtı keńeytiriw hám oraylıq hákimiyattı bekkemlewge qaratılǵan. Xalıqtıń mápleri óz áhmiyetin joǵaltıp bardı. Waqıt ótiwi menen bul jaǵday kúsheyip bardı hám Rossiyanı bul tarawda Batıs Evropadan parıqlanıwın birden kórsete basladı. Batıs Evropada feodal qatnasıqlarınan jańa dáwir jámiyeti hám mámleketi taman ótiw jaǵdayı tezlesti, insan huqıqı hám erkinlikleri barǵan sayın keńirek tán alına baslandı hám nátiyjede joqarı húkimdar hákimiyatı sheklenip bardı. Rossiyada bolsa xalıqtıń barlıq qatlamlarınıń huqıqsızlıǵı XVIII ásirdiń ekinshi yarımına deyin dawam etti. Rossiyanıń siyasiy hám huqıqıy tariyxın da birinshi bolıp imperator Petr III pármanı menen dvoryanlar májbúriy mámleket xızmetinen azat etildi. Bunnan keyin Ekaterina II XVIII

ásirdiń 70-80 jıllarında dvoryanlarǵa ayırım basqa grajdanlıq huqıq hám erkinliklerdi sonıń ishinde jeke múlkke iyelik etiw huqıqın berdi. Rossiya xalıqınıń tiykarǵı bólimin dúzgen diyxanlardıń krepostnoy ǵárezlikten azat etiw ushın jáne 100 jıl kerek boldı. Bul Aleksadr II tárepinen 1861 jılda ámelge asırıldı.

70

Insan huqıqı hám erkinlikleri, huqıqıy qádiriyatlar hám ulıwma huqıq máselelerine jaman qatnasıq xalıqtıń huqıqsızlıǵın jáne de qıyınlastırar edi. Rossiya mámleketi iri evroaziya mámleketi sıpatında rawajlanıwında Evropaǵa ótiw jolınan bardı. Petr I reformalarınan baslap Rossiyanıń tiykarǵı reformaları mine usı fundamental wazıypalardı sheshiwge qaratıldı. XVIIXVIII ásirlerde Rossiya siyasiy pikiri jańa dáwir Batıs Evropa ideyaları tásiri astında rawajlandı. Siyasiy táliymatlar áste-áste dinnen ajıralıp bardı, dúnyalıq tús ala basladı. Bul jaǵdaydıń tezleniwine Petr I diń reformaları úlken túrtki berdi. Biraq Eropa aǵartıwshılıq tárepdarlarınıń «jámiyetlik shártnama»; «tábiyiy huqıq»,

«hákimiyatlar bóliniwi» sıyaqlı túsinikleri Rossiyada ózine tán jolda talqılandı, yaki ulıwma talqılanbadı. Aǵartıwshı absolyutizm ideyasınıń tárepdarları: F.Prokopovich, V.N.Tatishev, I.T.Pososhkov hám basqalar mámleket bul «ulıwmalıq bilim», «ulıwmalıq xalıq paydası» ushın xızmet etiwshi, óz puqaralarınıń arzıw tileklerine qulaq salıwshı kúsh, degen ideyanı tiykarlawǵa háreket etti.

Sonıń menen bir waqıtta rus tariyxıy jaǵdayınıń ózine tán ózgeshelikleri hám demokratiyalıq institutlardıń joqlıǵı jámiyetlik ózgerisler, tek joqarıdan, mámlekettiń sawǵası sıpatında ámelge asırıladı, bunday mámlekettiń eń qolay túri absolyut monarxiya, degen juwmaq shıǵarıwdı talap qılar edi. XVIII ásirdiń ekinshi yarımında Rossiya siyasiy pikiri jańa basqıshqa kóterildi. Onda franсuz bilimlendiriw tárepdarları tásiri astında mámleketti basqarıwshı húkimdar hákimiyatı menen shaxs hám jámiyet ortasındaǵı óz-ara qatnasıqları, shaxs qádirqımbatı, onıń tábiyiy huqıqları sıyaqlı mashqalalar analiz qılına baslandı.

Siyasiy pikirde konservativ aǵartıwshılıq hám onıń radikal baǵdarların kóremiz. Konservativ baǵdardıń kózge kóringen belgili wákili M.M.Sherbatov (17331790) sheklenbegen monarxiya mámleket túrin, krepostnoy dúzimdi saqlap qalıw ideyasın qorǵap shıqtı.

Aǵartıwshılıq baǵdarı wákilleriniń siyasiy hám xuqıqıy kóz-qarasları

Aǵartıwshılıq baǵdarı wákilleri S.Ch. Desniсkiy, Ya.P. Kozilskiy, N.I. Novikov, A.Ya.Polenov hám basqalar krepostnoy dúzimin sın astına aldı. Olardıń ayırımları «Bilimli húkimdar» ideyasında gúman astına aldı. XVIII ásir ekinshi yarımında aǵartıwshılıq baǵdarınıń siyasiy hám xuqıqıy kóz-qarasları óz sáwlesin birinshi rus xuqıqtanıwshı professorı

S.Ch.Desniсkiy (1740-1789) shıǵarmalarında taptı: S.Ch.Desniсkiy, G.Groсkiydiń tábiyiy huqıq haqqındaǵı kóz-qaraslarına tilekleslik bildiredi.

71

Aǵartıwshılıq radikal baǵdarınıń belgili adamı A.N.Radishev boldı. (17491789). Ol krepostnoy huqıqtı, zalım monarxiya mámleketin keskin sın astına aldı. Zalım monarx hákimiyatı mámlekettiń rawajlanıwına kesirin tiygizetuǵın, ózbasımshalıq mákan, dep bahaladı. Radishev bilimli húkimdar teoriyasın da joqqa shıǵardı. A.N.Radishev «jámiyetlik shártnama» teoriyasına tiykarlanıp, xalıq shártnamaǵa boysınbaǵan mámleketten bas keshiw xuqıqına iye, degen juwmaqka keldi. Petr I reformaların baslanǵan Rossiyanı evropalastırıw háreketi jámiyet konservativ kúshlerdiń qattı qarsılıǵına ushıradı. Olar mámleketti evropalastırıwǵa pútkilley qarsı edi. XIX ásirdiń 30-40 jıllarında Rossiya jámiyetlik-siyasiy pikirinde slavyanofiller hám batısshılar atın alǵan aǵımlar júzege keldi. Bul aǵımlar Rossiyanıń tariyxıy táǵdiri máselelerin talqılaw qıldı hám óz-ara básekilesti.

Slavyanofiller hám batısshılar tarawı wákilleriniń siyasiy- xuqıqıykóz-qarasları

Slavyanofiller Rossiya ózine tán rawajlanıw jolına iye hám usı joldan barıwı zárúr, dep shıqtı. Bulardıń iri belgili wákilleri A.S.Xomyakov, I.V.Krievskiy, Yu.F.Samarin, I.S.Aksakov hám basqalar.

Rossiya óziniń patrialxal diyxan obshinası, jámiyetlik psixologiyalıq dástúrleri menen

Evropadan ajıralıp turadı, bul milliy ózgesheliklerdi saqlaw hám rawajlandırıw zárúr dep biledi.

Slavyanofiller batıstıń ekonomikalıq, siyasiy hám xuqıqıy tájiriybesin úyreniw hám járiya etiw jámiyetlik hám mámleket dúziminde qabıllanǵan reformalar ótkiziwde pútkilley qarsı shıqtı. Olar zalım monarx hákimiyatı tárepdarı edi. Batısshılar aǵımınıń belgili wákilleri A.I.Gerсen,

T.N.Granovskiy, Yu.P.Ogarev, V.P.Botkin hám basqalar Rossiyada jámiyetlik siyasiy ózgerisler ótkiziw zárúrligin, Batıs Evropa mámleketleri erisken jeńislerin ózlestiriw hám olarǵa ámel qılıw ideyaların úgit etti.

Liberal baǵdar wákilleriniń siyasiy-huqıqıy kóz-qarasları

XIX ásir aqırı hám XX ácir baslarında rus siyasiy hám xuqıqıy pikirinde liberalizm ideyaları rawajlana basladı. Liberal baǵdarı wakilleri Rossiya hám Batıs Evropa mámleketleriniń rawajlanıw jolları bir, degen ideyanı tiykarladı. Olar zalım monarxiyanı konstituсion monarxiya menen almastrıwǵa qaratılǵan reformalardı ámelge asırıwdı talap etip shıqtı. Bul talaplardı tiykarlawda olar tábiyiy huqıq teoriyasına, Kant hám Gegeldiń huqıq filosofiyasına názer tasladı.

Bul baǵdardıń belgili wákilleri B.N.Chicherin, P.I.Novgorodсev, I.A.Ilchin, K.D.Kavelin, S.A.Muromсev, M.M.Kovalevskiy hám basqalar. B.N.Chicherin (1828-1904)

72

qálemine tiyisli shıǵarmalar arasında «Huqıq filosofiyası» hám 5 tomlıq «Siyasiy táliymatlar tariyxı» ayrıqsha orın alǵan.

B.N.Chicherin táliymatına kóre, insan óz minez-qulqı menen eń sezgir hám óz qádirqımbatın seziwge uqıplı barlıq. Onı ápiwayı quralǵa aylandırıw múmkin emes. Insan jámiyetleriniń hámmesiniń háreketleniwshi kúshi mine usı sana. Huqıq ideyası mine usı sanadan kelip shıǵadı hám barǵan sayın keńeyip sanada húkimranlıq ete baslaydı. Biraq adam jámiyette jasaydı hám úzliksiz óz erki shegarasın keńeytiriwge umtılıwshı basqa adamlar menen soqlıǵısadı. «Usınnan, deydi Chicherin, olardıń hár birine tiyisliligin anıqlaw hám óz-ara tartısıwlardı joq etiw ushın belgili qaǵıydalar ornatıw zárúrligi payda boladı. Huqıq insan uyımınıń dáslepki basqıshlarında mine usılay payda boladı hám ósiw, quramalasıw nátiyjesinde eń joqarı basqısh taman rawajlanadı. Huqıq bul erkinlikti ulıwma nızam astında óz-ara sheklewshi, barlıq insan jámiyetleriniń ajıralmas belgisi. Solay etip Chicherin huqıqtıń payda bolıwı hám jasaw sebeplerin jámiyette bar eki qarama-qarsı elementte dep kórsetedi. Erkten ibarat shaxstıń ruwxıy minez-qulqı hám erkinlikti sheklewshi nızamda táriyipin tapqan jámiyetlik sebep.

Bulardıń óz-ara qatnasıqların ayqınlastırıw tiykarǵı másele. B.N.Chicherin huqıq filosofiyasınıń áhmiyeti hám rolin kórsetiwge urındı. Onıń pikirinshe, huqıqtıń filosofiyalıq tiykarları tájiriybe ushın kórgizbe wazıypasın óteydi, sebebi «Huqıq tarawı jaqsı nızamshılıq penen ǵana sheklenbeydi». Hárekettegi nızamlar adamlar mútájligi hám kóz-qaraslarınıń ózgeriwi menen ózgerip baradı hám insan erki menen jaratılǵanlıǵı ushın jaqsı hám jaman bolıwı múmkin. Olardı adamlar bahalaydı. Nızam shıǵarıwshınıń ózi de nızamlarǵa baha beredi. Nızam shıǵarıwshı óziniń kórgizbelerine boysınıwı shárt bolǵan adamlardıń huqıq hám májbúriyatların belgilewde nege tiykarlanıwı kerek? Ol bunday kórgizbeni hárekettegi huqıqtıń ózinen alalmaydı, sebebi onıń ózin bahalaw hám ózgertiw kerek. Bunıń ushın basqa joqarı dárejedegi eles hám túsinikler kerek boladı. Nızam shıǵarıwshı turmıslıq tájiriybe kórgizbeleri menen de jeterli bola almaydı, sebebi olar bir-birine qarama-qarsı túsiniwdi talap ettirip hár túrli element payda hám talaplardan ibarat. Ámeldegi nızamlardıń salıstırma kúshi hám qádir-qımbatın anıqlaw ushın ulıwma tárezi hám ólshew, yaǵnıy jol kórsetiwshi qollanba bolıwı kerek. Bul wazıypanı tek filosofiya bejere aladı. Adamlardıń xuqıq hám májbúriyatların nızamda aqılǵa muwapıq belgilew ushın huqıq ne, onıń tiykarı qay jerde hám onnan qanday talaplar kelip shıǵadı, sıyaqlı máselelerdi biliw kerek. Bul mashqalalar insan minez-qulqı, onıń ózgeshelikleri hám ómirlik maqsetleriniń ruxsat e tilmewin talap

73

etedi. Bul máselelerdiń hámmesi huqıq filosofiyası shegarasına kiredi, deydi Chicherin. Ol Gegel xuqıq filosofiyasına tiykarlanadı.

Shaxs hám jámiyet máselelerin talqılawda B.N.Chicherin óziniń individualizm konсepсiyasın bayan qıladı. Insannıń aqılı-tapqır barlıq ekenligin erkin erkte belgili boladı. Mine usı sebepli insan shaxs sıpatında tán alınadı hám oǵan huqıqlar beriledi. Shaxs barlıq jámiyetlik qatnasıqlardıń tamırı hám belgilewshi tiykarı. Nızamnıń erkinlikke salıstırma qatnası eki túrli bolıwı múmkin: májbúr etiw (mámleket nızamı) hám ıqtıyarlı (ádep-ikramlılıq nızamı). Birinshisi sırtqı erkinlik shegarasınan dúzilgen sırtqı háreketlerge tiyisli, usılar ǵana májbúr qılınıwǵa tiyisli, ekinshisi ishki erkinlikten shıǵatuǵın umtılıwlarǵa názer saladı. Birinshisinen huqıq paya boladı, ekinshisi ádep-ikramlılıq tiykarın payda etedi.

Chicherin huqıqtı subektiv huqıq hám obektiv huqıq mánisinde túsiniw kerek deydi. Subektiv xuqıq bul ádep-ikramlılıq imkaniyat, basqasha aytılsa, nızam shegarasında erkin háreket qılıw imkaniyatı. Obektiv huqıq erkinlikti belgilewshi nızamnıń ózi. Bul eki mánisti birlestiriw nátiyjesi huqıqtıń ulıwma táriypin beredi. «Huqıq nızam menen belgilengen erkinlik».

B.G. Chicherin jaqsı huqıq tiykarında tábiyiy huqıq jatıwı kerek degen ideyanı alǵa qoyadı.

Tábiyiy huqıq insan aqıl-basqarıwınan kelip shıǵatuǵın, májbúriy bolmaǵan ulıwmalıq yuridikalıq normalar dizimi. Tábiyiy huqıqtıń ádillik, teńlik hám erkinlik sıyaqlı normaları jaqsı nızamlar ushın tiykarǵı ólshew hám qollanba bolıwı kerek, deydi Chicherin. B.G.Chicherin jámiyet dúziliwi haqqında pikir júriter eken, 4 birlikti ajıratadı. Semya (xojalıq), puqaralar awqamı (puqaralar jámiyeti, individlerdiń sırtqı erkinlik tarawı), shirkew awqamı (ishki erkinlik hám hújdan, insannıń quday menen qatnasıqta bolıwı hám ádep-ikramlılıq nızamınıń bejeriliw tarawı), mámleket jámiyetlik awqamlar rawajlanıwınıń eń joqarǵı basqıshı.

Chicherin pikirine kóre, mámleket barlıq awqamlar ishinde eń joqarısı. Biraq ol basqa awqamlar ǵárezsizligine tosqınlıq qılmawı kerek. Barlıq awqamlar mekemelerge e mes, shaxsqa, erkin adamlarǵa tayanadı. Awqamlardıń maqseti de sonda.

«Shaxslar mekemeler ushın emes, mekemeler shaxslar ushın. Mekemelerdi jetilistiriw de usıǵan baylanıslı». B.I.Chicherinniń táliymatı rus zalım dúzimin ózgeris qılıwǵa konstituсion monarxiyanıń járiya etiw zárúrligin tiykarlawǵa qaratılǵan edi. B.N.Chicherin ideyaları rus xuqıqıy pikir rawajlanıwında tereń iz qaldırdı.

Rossiya siyasiy hám huqıqıy táliymatlar tariyxında I.A.Ilin ideyaları dıqkatqa muwapıq I.A.Ilin (1883-1954) rus filosofı hám huqıq teoretigi, Moskva

74

universiteti yuridika fakultetiniń professorı. 1922 jıl Rossiyadan súrgin qılınǵan. Germaniya,

Shveсariyada jasaǵan.

I.A.Ilin xuqıq mashqalaların insaniyat tariyxı hám mádeniyatınıń qurama bólegi sıpatında izertleydi. Onıń pikirine kóre hár bir konkret adam ayrıqsha dúnyaqarasqa iye. Huqıqıy sana dúnyaqarastıń áhmiyetli qurama bólimi. Bul dúnyada mennen basqa adamlar da barlıǵın, jeke

ómirim basqa adamlarǵa bolǵan qatnasıǵıma baylanıslı ekenligin túsiniwden kelip shıǵadı. Huqıq, nızam, ádettiń subektiv psixologiyalıq tamırı adamlardıń tuwrı hám ádil háreketlerinen tısqarı shıdap bolmaytuǵın jaman háreketleri de barlıǵı tereń seziwde. Bul isenim xuqıq ádepikramlılıq ortasındaǵı parqtı bilmeydi, hár qanday nızam hám ádettiń tiykarın dúzedi.

Adamlardıń ishki isenimi «ádillik» hám «ádilsizlik», «nızamlılıq»,

«Nızamsızlıqtıń barlıǵına qattı isenim payda etkenliginen. Bul isenim «huqıqıy sezgi», «haqlılıq instinkti» de belgili boladı. Olar adamlardıń óz-ara qatnasıqlarına qaratılǵan. Bul instinkt «sezimniń mazmunın ashıp beriw, onı sezim jaǵdayınan bilim dárejesine ótkiziw –jetik tábiyiy huqıq sapasına tiykar salıw demek. Solay etip, obektiv bar bolǵan tábiyiy huqıq sanası tábiyiy huqıqtıń predmetin dúzedi. Bul huqıqıy nızam ushın tiykar. Olardıń barlıǵı bolsa jaqsı huqıq boladı. Tábiyiy hám unamlı huqıq óz-ara múnásebeti huqıqınıń sananıń real mazmunın belgileydi. Tábiyiy huqıq jámiyetlik sananıń ayrıqsha túri, insan ruwxıyatınıń zárúr elementi sıpatında payda boladı. Tábiyiy huqıq adam basqa adamlardıń huqıq hám erkinliklerine húrmet penen qatnasıqta bolıwın, onısız ol jámiyette jasawı múmkin emesligin názerde tutadı. Adamzatqa tán obektiv bir nárseler bar eken, oǵan boysınıw hár bir adam ushın muqáddes minnetlemesi esaplanadı. Unamlı huqıq belgili shárayatta ámelge asırılǵan hám usı shárayat penen baylanıslı huqıq. Ol tábiyiy huqıqtıń támiyinleniwine hám ózinde saqlawǵa yamasa onı sheklewge hám buzıwǵa qaratılǵan bolıwı múmkin. Onıń tábiyiy huqıqqa saykeliwi yamasa kelmesligine qarap unamlı huqıqtıń progressiv yamasa reakсion ekenligin ajıratıw múmkin.

Unamlı huqıq sonday shárayatta jaratıladı, deydi Ilin, onıń mazmunı dámegóy erik, xabarsızlıq, natuwrı teoriya hám bilmeslik tásiri astında qalıwı múmkin. Soǵan qaramastan usı sebepler tásiri astında huqıq mazmunına kirip kelgen sheginiw hám buzılıwlar qanshelli úlken hám qorqınıshlı bolmasın, bul huqıq óziniń tábiyatına kóre tábiyiy huqıqtıń tiykarǵı mańızı ózinde saqlap qaladı. Sebebi ol tábiyiy huqıqqa xızmet qılıw ushın payda bolǵan. I.A.Ilin tómendegilerdi unamlı huqıqtıń sırtqı sebepleri dep kórsetedi: kúsh hám onnan paydalanıwshı hákimiyat dúzimleri, nızamlardıń abıroyı, mámleket organlarınıń

75

nızam shıǵarıw iskerligi, jámiyettiń belgili qatlamlarınıń mápleri, nızamda táriyiplengen yamasa usıǵan umtılıwshı erk.

Real xuqıq, deydi Ilin, mudamı tábiyiy huqıq penen unamlı huqıq ortasındaǵı qatnasıq sıpatında payda boladı. Tábiyiy huqıq maqsetke erisiw bolsa, unamlı huqıq maqsetti ámelge asırıw quralı. Hesh qanday nızam pútkilley nuqsansız bolmaydı. Sonıń ushın da nızamdı jaqsılaw, jetilistiriwge qaratılǵan is toqtawsız alıp barıladı. Tábiyiy huqıqtı nızam jolı menen támiyinlewge umtılıwshı huqıqtanıwshı, jámiyetlik qatnasıqlardıń máńgilik reforma tárepdarı. Eger mámleket hám huqıq belgili toparlardıń tar mápleri jolında paydalanatuǵın bolsa, huqıqtanıwshınıń háreketleri jaman aqıbetlerge alıp keledi. Unamlı huqıq tábiyiy huqıq ideyasın rásmiy, júzeki bayan qılıp óz wazıypasın bejermegen halda da huqıq sıpatında tán alınadı. Mine sonda huqıqıy turmıstıń awır hám kúlkili tárepleri, belgili boladı. Jaman hám buzılǵan huqıqıy sana, mazmunı buzılǵanlıǵına qaramay huqıqıy sana bolıp qalmaqta. Ol huqıq ideyasına názer salmaqta, biraq onnan tek ólshemin almaqta, onnan óz qálewinshe paydalanbaqta, qıyanet qılmaqta, onı múnásipsiz, buzıq mazmun menen toltırmaqta. Nahaq huqıq payda bolmaqta, biraq ol huqıq dep kórsetilmekte, aqıbet nátiyjede adamlar sanasında huqıq ideyası abıroysızlandırılmaqta, oǵan bolǵan isenim joǵalmaqta.

I.A.Ilin tábiyiy huqıq mashqalaları menen birge huqıq hám moraldıń (ádepikramlılıq)

óz-ara múnásebeti, zorlıq hám onıń jámiyetlik ómirindegi roli sıyaqlı huqıq filosofiyası mashqalaların da izertledi. Rossiya XX ásirge zalım monarxiya mámleketi sıpatında kirip keldi. Nızam shıǵarıw hám atqarıw hákimiyatları tolıq monarx qolında edi. Jámiyetlik turmıs mútájlikleri bar mámleket dúzimin ózgertiw, monarx huqıqların sheklew, tolıq erkin hákimiyat organların júzege keltiriw zárúrligin talap qılar edi.

Bul jolda birinshi qádemler 1905 jılı rus revolyuсiyası tásiri astında qoyıldı. Monarx nızam shıǵarıwdı shólkemlestiriw hám ámelge asırıw tarawında ayırım ózgerisler qılıwǵa, puqaralardıń bir qatar demokratiyalıq huqıq hám erkinliklerin tán alıwǵa májbúr boldı. Mámleket dúnyasın járiya etiw arqalı nızam shıǵarıw tarawında monarx hákimiyatın sheklewge qaratılǵan ilajlar ayrıqsha áhmiyetke iye boldı. Biraq hákimiyattıń bóliniw prinсipi hám konstituсiyalıq monarxiyanı ámelde járiya etiwge ele uzaq edi. Real hákimiyat tiykarınan patsha qolında saqlanar edi.

Ulıwma alǵanda mámleket aldında turǵan tiykarǵı mashqalalardı reformalar arqalı sheshiw imkaniyatı jogaltılǵan e di. Ótkizilgen reformalar óz aldına qoyǵan

76

wazıypalardı bejere almadı. XX ásir basında Rossiyada revolyuсiyalıq jaǵday júzege kelgen edi. Burjuaziyanıń kúshsizligi sheshiliwi kerek bolǵan mashqalalardıń fundamentallıǵı hám keskinligi, jámiyettiń qarama-qarsı toparlarǵa bóliniwi, joqarı qatlamlar menen tómengi qatlamlar ortasındaǵı antoganizmniń keskinlesiwi, xalıqtı bir talay bólimniń jarlılıǵı, urıs aqıbetleri, wayranshılıq hám ashlıq, mámlekette revolyuсiyalıq hám shólkemlerdiń úgitlewshilik isi 1917 jıl fevral revolyuсiyasınan keyin payda bolǵan burjuaziya demokratiyalıq dúziminiń tamamlanıwına alıp keldi. Mámlekete diktatorlıq soсialistlik dúzim ornatıldı.

Ádebiyatlar

1.Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiѐt ywlida. 6-tom. — T., «Wzbekiston»,1998.

2.Karimov I. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon haѐt - pirovard maqsadimiz. T.:Wzbekiston. 2000. - 109 b.

3. .Karimov.I. Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish va yangilash mamlakatni modernizaсiya va isloh etishdir-T.:Wzbekiston,2005.

4.Karimov.I. Imperiya davrida bizni ikkinchi darajali odamlar deb, hisoblashar edi. - T.:Wzbekiston, 2005.

5.Istoriya politicheskix i pravovıx znaniy. Pod obshey redakсiey Nersesyanсa V.S.-Moskva, izd. ―Norma-Infra‖, 1999. - 736 s.

6.Al-Farabi. Istoriko-filosofskie traktatı. Alma-Ata: Nauka, 1975.

7.Nersesyanс V.S. Sokrat. - Moskva, ―Nauka‖, 1977.150 s.

8.H.B.Boboev va boshqalar. Siѐsiy va huquqiy talimotlar tarixi. Darslik.2002.

9.Nikkolo Makiavelli. Gosudar. Per. s it. – M.: Planeta, 1990. 84 s.

10.Istoriya politicheskix i pravovwx ucheniy. Uchebnik dlya vuzov. Izd. 2-e stereotip. Pod obshiy red. chlena-korrespondenta RAN, doktora yuridicheskix nauk, professora V.S.Nersesyanсa. – M.: norma-infra M, 1999.-736s.

11.Istoriya politicheskix i pravovwx ucheniy. Xrestomatiya. - M., 2000. 12.F.Muhiddinova. Siѐsiy va huquqiy talimotlar. TDYuI.2002.

13.Xolov.B. Monteske siѐsiy-huquqiy talimotida hokimiyat bwlinishi tamoyili.MI. 14.F.Muhiddinova. Siѐsiy va huquqiy talimotlar. Maruzalar matni. 2005.

15.Boboev X.B. Kutıbaeva E.D. Utemuratov M. Tanirbergenov S.B. Siyasiy hám huqıqıytáliymatlar tariyxı. T. TMYuI. 2009

77

XX - XXI ásirlerde siyasiy huqıqıy oylarREJE

. Soсiologiyalıq yurisprudenсiya

. Milliy-soсializmniń siyasiy-huqıyqıy ideologiyası

. Qayta tiklengen tábiyiy huqıq.

4. Prezident I.Karimovtıń siyasiy huqıqıy kóz qarası

Soсiologiyalık yurisprudenсiya

Bul aǵım xukıktı retlestiriu xam soсiallık kadagalau kuralı sıpatında maksetke bagdarlangan turde uyreniu jane paydalanıu talabına baylanıslı kaliplesti. Bul sıpattı xukık ozinde xukık doretiushiliginin daslepki baskıshlarında korsetedi (adettegi xukık, sud xukıkı), sonday-ak xukıktı esapka alıushı xam xukıktı kollanıushı jumıstın barlık baska baskıshlarında da korsetedi. Tallaudın xam ulıumalastırıudın bul tarauında xukıktagı tilekleslik konсepсiyası (O. Kant, E.Dyukterm, L. Dyugi) erkin sudyalık karap shıgıu E. Erlix xukıktagı soсiallık injeneriya (R.Paundtın soсiologiyalık yurisprudenсiyası), yuridikalık instituсionalizm (N.Oru), sonday-ak xukıktın psixologiyalık konсepсiyası ken turde malim boldı.

O.Kanttın soсiologiyalık metodologiyası xukık tanıuga tek bir boleginde gana kirdi. Bul tilekleslik ideyaları xam jamiyetlik kelispeushilikler xam jane janjellerdi irkeu yamasa olardın aldın alıu isinde xukıktın ayrıksha praktikalılıgı xakkında pikir boldı. Xúkimetlik xakimiyattın xam tiyislisinshe xukıktın makseti Kanttin pikirinshe Mumkin bolganınsha oz aymagına karay soсiallık progressti irkeui mumkin bolganideyalar, sezimler xam mapler arasındagı kelispeushilikti irkeu xam onın aldın alıubolıp tabıladı.

Jalpı xakimiyattın, jalpı xam jeke xukıktın mashkalasına tilekleslik ideyasın kirgiziu oz uaktında L.Dyugidi jalpı xukık xam adam xukıkı predmetine kayta tusinik beriuge iytermeleydi, soсiallık maplerdin kelip shıgıuına, tabiyiy xukıkka, xakimiyatlardı boliuge xam baska temalarga janasha karauga majburleydi.

Soсiologiyalık yurisprudenсiya ushın tiykargı dıkkattı xukıktınne ekenliginen emes, al xukıktın kalay xareket etetugınlıgına karatıu tan boladı. Usagan baylanıslı sozlerdi janlı xam eli dep ayyemgi baxalaudı keltiriu orınlı bolar edi. Bular xakıykıy turmıska xam xukıykıy katnaska kirgizilgennen keyin darxal bildiretugın nızamlardı bildirmeytugın nızamlardan ayırıuga

mumkinshilik berdi .

Soсiologiyalık xukık tanıuda instituсionalizm M.Orush xam L.Dyugiden baska G.Gurvich xam P.Sorokinnin atları menen korsetilgen. Bul jagdayda instituсiya degen de jamiyettin siyasiy xam soсiallık strukturası olardan karalatugın daslepki elementler tusiniledi. Oryuu tusindiriui boyınsha instituсiya (institut) bul adamlardın xam soсiallık xarakterdegi jagdaylardın (neke, muddet, urıs, revolyuсiya xam t.b.) xar kanday uzak muddet umir suretugın

xukık konсepсiyası kaliplestirildi, onın avtorı G.Gurviya boldı. (Daslep Petrograd, sonınan Tibivgen xam Parij universitetlerinde okıtıushı bolıp isledi). Gurvich soсiallık xukıktın amelge asırılıuı sıpatında soсiallık

78

nızamshılıktı esapladı (bul termin jılları O.Girke tarepinen usınılgan edi. gurvichtin sonlıktagı tusindiriulerinde soсiallık xukık bul adamlardın jamiyetlik oz-ara xareketlerinin jokarı formalarında esapka alıngan xukık, bul soсiallık xukık , ol oz-ara katnasıklarda obektivliv integraсiyaga jardem etedi. Individualistlik xukıktan ayırması oz sheriklikke tiykarlangan xam sonlıktan da oz-ara jardemge, ulıuma uıypalardı sheshiuge, tınıshlık ornatıuga karatılgan xukık bolıp tabıladı. Al otmishtegi xam xazirgi individualistlik xukık bul urıs, janjeller, ala auızlık xukıkı. Soсiallık xukık isenimge tiykarlangan bolganlıktan ol sırttan ornatılıuı mumkin emes. Ol kandayda bir soсiallık ortalıktan ishinen xareket etedi bul maniste ol avtonomlık xukık bolıp tabıladı. Onın parametleri normativistlerdin taza normasımenen emes, adamlardın subektivlik koz-karasları menen emes, al tikkeley yuridikalık tajiriybe menen alıngan, ol jamaatlik xujjetlerde belgilenedi. Bul xujjetlerdi Gurvich moyınlaudın kollektivlik aktleridep ataydı. (yuridikalık tajiriybe xam xukıktın plyuralistlik filosofiyası

).

Yuridikalık instituсionalizmnin jane bir turi P.A.Sorokin tarepinen usınıldı xam tiykarlandı. Onın ozgesheligi sonnan ibarat bul instituсiya, xukık, plyuralizmi kalemlerinde ozi tiykargı adamlar toparının tiykargı elementi xam bul toparlardın xukıkı bolıp xareket etpeydi, al xukıykıy norma xar kanday sholkemlesken toparlardın yamasa instituttın ozegin, juregin kuraydı. Solay etip shanarak, mamleket, shirkeu, partiya yamasa kasiplik aukamı, sonday-ak mektep, universitet, xatte jınayatshılardın sholkemlesken toparı amelde tekgana xammenin yamasa topardın kopshiliginin xukıykıy normaları menen xukıykıy isenimlerinin obektivlestiriuin xam sıpatlanıuın korsetedi. Izertleushiler Gurvich xam Sorokinde instituсionalizmdi Patrajitskiydin xukıktın psixologiyalık teoriyası menen kosıuga umtılıuın anıkladı, asirese olar xukıktın dereklerinin kopligi degen tusinik «Xukıykıy plyuralizm» ideyalarına kopshilik jagınan saykes keletugınlıgına dıkkat audardı.

Soсiologiyalık yurisprudenсiya AKSh ta ozinin kushli rauajlanıuına iye boladı, bul jerde ol analitikalık yurisprudenсiya xam tabiyiy xukıykıy bagdar menen katarboldı jane basekige tusti. Rusko Paund bul mekteptin basshısı bolıp, jana mashkalanı asirdin birinshi shereginin

retinde sıpatlandı, ol kopshilik jagdayda soсiallık kadagalau instrumenti sıpatında kabıl etildi. Qadagalau isi nızamga boysınıushı puxaralardın ozin tutıuı xam soсiallık oz-ara xareket etiui tartiplestiriu xam uapıklastırıu menen baylanıslı bolganlıktan da yurisprudenсiyanın ozi ushın en makul atama retinde yuridikalıksoсiallık injeneriya ataması alındı, bunın avtorlıgı da Paundka tiyisli depesaplanadı.

Paund xarekettegi xukık degendi onın soсiallık turmısta ush oz-ara baylanıslı korinsin tusinedi. Tajiriybe baklauına xam izertleuge ashık bolgan - xukık tartibin, talaplardın jıynası xam sudtagı yamasa xakimshiliktegi xukık kollanıu jumısı. Xukıktın makseti karama-karsı bolgan xam kesisip turgan mapler menen talaplardı uylestiriude bolıp tabıladı. Paund bul maplerdin ken kestesin duzdi xam olardı xazirgi zaman сivilizaсiyasının kadiriyatları xam postulakları menen baylanıstırdı. Barlıgı birlikte alınganda bul mapler menen talaplar xukık jardeminde Maplerdi korgaudı tamiyinleydi, tamiyinleui tiyis.

Paundtındoretiushilik miynetinde izbe-izliktin joklıgı seziledi. Maselen, ılayıklı mapler kestesin duze otırıp, ol bul temanın Ierinnen xamXX asirdin

79